Jump to content

ارستو اړوند شننې

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
دارستو په اړه د توماس ایکیناس د نظرونو څخه يوه دا نسخه ده چې په 1595 کال يې په دې پاڼه پخپله ارستو انځور کاږي.

ارستو اړوند شننې د ارستو د اثارو د تشریح او روښانه کولو لپاره په ځانګړې توګه په لرغونې او منځنۍ پیړۍ کې تولید شوي ادبیاتو لوی ډله ته اشاره کوي. د ارستو شاګردانو لومړی کس و چې د هغه په لیکنو یې تبصره وکړه، یو دود چې د پیریپیټیک ښوونځي لخوا د هیلینیسټیک دورې او رومن دورې په اوږدو کې دوام درلود. د وروستي روم امپراتورۍ نیوپلاټونیسټانو د ارستو په اړه ډیری تبصرې لیکلي، هڅه یې کوله چې هغه په خپله فلسفه کې شامل کړي. که څه هم د لرغوني یونان تبصرې تر ټولو ګټورې ګڼل کیږي، خو بیا هم د بازنطین امپراتورۍ د عیسوي پوهانو لخوا او د ډیرو اسلامي فیلسوفانو او لویدیځ پوهانو لخوا چې د هغه متنونه یې په میراث کې درلودل، تبصرې دوام لري.

یوناني مبصرین[سمول]

د ارستو لومړنیو شاګردانو د هغه په لیکنو تبصره وکړه، مګر ډیری وختونه د هغه د کار پراخولو په نظر کې نیولو سره. په دې توګه تیوفراستس د ارستو لخوا اختراع شوي څلورو سربیره په لومړي شکل کې د سیلوژیزم پنځه مزاجونه اختراع کړل او د فرضي سیلوژیزم اصول یې په ډیر دقت سره بیان کړل. هغه اکثرا د خپل مالک سره هم اختلاف درلود، [۱] د حیواناتو او طبیعي پیښو په اړه د ډیرو معلوماتو راټولولو په شمول، کوم چې ارستو له پامه غورځولی و.

د رومي امپراتورۍ په لومړیو کې موږ د پیریپیټیک فیلسوفانو په منځ کې لږ مشهور نومونه موندلي. د دمشق نیکولاس د ارستو د فلسفې په اړه څو اثار لیکلي. او د Aegae سکندر هم د ارستو په اړه تبصرې لیکلي. [۲] لومړنۍ تبصرې چې ژوندي پاتې دي، هغه دي چې په دوهمه پیړۍ کې د ادراستس او اسپاسیوس لخوا لیکل شوي. [۳] د Aphrodisias الکساندر (په 200) کې د وروستیو ارستو لخوا د یونانیانو، لاتینانو او مسلمانانو په منځ کې د ارستو ترټولو غوره ژباړونکي ګڼل کیده. د خپلو تبصرو د شمېر او ارزښت له امله، هغه د "تبصره" په نامه یادېږي. د هغه ډیری اثار لاهم پاتې دي، چې په منځ کې یې د قسمت په اړه یوه مقاله ده، په کوم کې چې هغه د الهی عقیدې ملاتړ کوي. [۲]

ډېری نیوپلاټونیسټانو د ارستو د لیکنو تشریح او توضیح کولو دنده ترسره کړې، په ځانګړې توګه د ډیلیکیک په موضوع کې، کوم چې افلاطون نیمګړی پاتې شوی و. [۲] پورفیري (دریمه پیړۍ) د کټګوریو په اړه یو کتاب ولیکه، کوم چې د ارستو د کټګوریو بشپړولو لپاره دومره مناسب و، چې معمولا د دې مقالې سره مخ کېده. [۱] پورفیري هڅه وکړه چې وښيي چې افلاطون او ارستو یو له بل سره همغږي دي، په ځانګړې توګه د ارستو د کټګوریو د مطابقت په اړه د افلاطون د تیوري د فورمو سره. [۳] د پورفیري شاګرد Iamblichus د افلاطون او ارستو د همغږي کولو دې پروسې ته دوام ورکړ، او ډیکسیپس ، د امبلیچس شاګرد، د ارستو د کټګوریو په وړاندې د پلاټینوس اعتراضونو ته ځواب ولیکه، کوم چې لاهم دوام لري. تیمستیوس (څلورم پیړۍ)، چې په قسطنطنیه کې یې په خورا بریالیتوب سره تدریس کاوه، د ارستو ډیری اثار یې تشریح کړل، په ځانګړې توګه د پوستر تحلیل ، فزیک ، او د روح په اړه کتاب. په پنځمه پیړۍ کې، امونیس هرمیا د افلاطون او ارستو استازیتوب وکړ په دې موافقه کې چې خدای د بې پیلوټه کائنات مصنوعي جوړونکی دی. [۳] اولمپیوډورس ، د الکساندریا فیلسوف، د ارستو د هوا او کټګوریو په اړه تبصرې لیکلي. [۲] د کلیسیا سیمپلیسیوس (شپږمه پیړۍ) د ارستو په اړه پراخې تبصرې لیکلي، او د ډیرو نورو نیوپلاتونستانو په څیر یې هڅه وکړه چې د پیتاګوریانو ، د افلاطون ، افلاطون او سټوکس نظریات د ارستو سره پخلا کړي. [۱] هغه د نړۍ د ابدیت په اړه د ارستو له نظریې څخه هم په کلکه دفاع وکړه. [۲]

په شپږمه پیړۍ کې، بویتیوس ، چې د ارستو د منطقي کارونو په اړه تبصرې په لاتیني ژبه کې د لویدیځ لپاره یوازینۍ تبصرې وې، د ارستو او افلاطون د ټولو اثارو په لاتین کې د ژباړلو طرحه جوړه کړه، او د دوی موافقت یې څرګند کړ. یو لوی پلان، چې هیڅکله یې نه دی عملي کړی. [۱] نورو خپل ځانونه د هغه ګډوډۍ په لرې کولو کې ګمارلي چې دا ډول هڅو رامینځته کړي، لکه جان فیلوپونس ، چې په شپږمه پیړۍ کې یې ټینګار وکړ چې ارستو په بشپړ ډول د پورفیري او پروکلوس لخوا د نیوپلاتونستانو په نظریو کې د هغه د عقیدې په شاملولو کې، یا حتی د افلاطون سره د پخلاینې په برخه کې غلط پوه شوی و. پخپله د نظرونو په موضوع کې، د ارستو د کارپس د عیسوي تفسیر وړاندیز کوي. [۱] نورو بیا اختصار، مرکبات، لنډیزونه لیکلي دي. او هڅه یې وکړه چې د ارستو اثار یو څه ساده او په ښکاره ډول منظم شکل ته واړوي لکه د دمشق جان د اتمې پیړۍ په مینځ کې چې د ارستو د ځینو اثارو لنډیز یې جوړ کړ او د لیکوال مطالعه یې د دیني زده کړې لپاره معرفي کړه. د دمشق جان د عربانو تر سرپرستۍ لاندې ژوند کاوه او په لومړي سر کې د خلیفه منشي و، خو وروسته یوې خانقا ته ستون شو. [۱]

اسلامي مفسرین[سمول]

په نهمه پیړۍ کې په بغداد کې د ثابت بن قره د افلاطون مکتب ارستو او د هغه مفسرین په عربي ژبه وژباړل. [۳] اسلامي پوهانو د ارستو د لیکنو، په ځانګړې توګه د هغه د مابعدالطبعي او منطقي لیکنو او همدارنګه د هغه د فزیک مطالعې ته اشاره وکړه. دوی د ارستو په اړه تبصرې لیکلي، او نور یې هم د خلاصې منطقي عنصر پراختیا کړې. ډیری دا تبصرې اوس هم شتون لري. [۴]

الکندي ، چې د ارستو منطق باندې یې تبصره لیکلې، په نهمه پیړۍ کې د مامون په مشرۍ کې ژوند کاوه. الفارابي ( لسمه پېړۍ ) د ارستو د اورګانون په اړه تبصرې ليکلې، چې د پوهانو له خوا ترې ډېره ګټه پورته شوه. د هغه په اړه داسې ویل کیږي چې هغه د ارستو د اوریدلو په اړه مقاله څلویښت ځله لوستلې، او د هغه بیان دوه سوه ځله، پرته له دې چې ستړي شي. [۴] ډاکټرانو د فلسفې مطالعه وکړه، او نظریات یې جوړ کړل. په دوی کې Avicenna (c. 980-1037) وه، چې له بخارا څخه د کسپین سمندر ختیځ ته راغلې وه. هغه د ارستو په اړه تبصره لیکلې ده. الغزالي (1058-1111) د منطق او مابعدالطبیعاتو مجموعه لیکلې ده. Averroes (1126-1198)، کله ناکله په ساده ډول د "تبصره کوونکي" په نوم یادیږي، په ځانګړې توګه د ارستو د تبصرې په توګه پیژندل شوی. [۴] هغه ډیری وختونه د ورته کار په اړه دوه یا درې بیلابیل تبصرې لیکلي، او د ارستو په کارونو کې د ایورویس لخوا شاوخوا 38 تبصرې پیژندل شوي. [۵] که څه هم د هغه لیکنو یوازې په اسلامي هیوادونو کې لږ اغیز درلود، د 12 او 13 پیړیو د لاتیني ژباړې وروسته د هغه اثارو په لاتیني لویدیځ کې خورا لوی اغیز درلود. [۵]

بازنتینی شنونکي[سمول]

د ارستو مفسرینو لړۍ د بازنطین امپراتورۍ تر وروستیو کلونو پورې دوام درلود. په 12 پیړۍ کې انا کامنینا د پوهانو یوه ډله جوړه کړه چې پکې د افیسس مفسرین مایکل ، [۳] او د نیکیا یوستراتیس شامل وو چې ځان یې په ډیلیکټیک او اخلاقي تړونونو کې کار کاوه او د کوم لپاره چې هغه د سټوکس او افلاطونانو څخه پورته پورته کولو څخه ډډه کوي. په فلسفي بحثونو کې د هغه استعداد. [۱] نیکفورس بلیمایډس د جان III دوکاس واتزیز د کارونې لپاره منطقي او فزیکي نسخې لیکلي؛ جورج پچیمیرس د ارستو د فلسفې یوه نمونه، او د هغه د منطق یوه مجموعه جوړه کړه: تیوډور میتوکایټس ، چې په خپل وخت کې د هغه د فصاحت او زده کړې لپاره مشهور و، د ارستو د کتابونو یو تمثیل د فزیک ، روح په اړه پریښودلی دی. په اسمانونو او داسې نور [۱] په همدې دوره کې د سوفونياس تبصرې او تمثيلونه وليدل شول. د بازنطین څخه وروسته دوره کې، یو له خورا مهم ارستو مفسرینو څخه تیوفیلوس کوریډالیس دی.

د بازنطیني دورې یو مفسر، الینوس ، یوازې په عربي سرچینو کې د حوالو او اقتباساتو څخه پیژندل شوی. [۶]

په لوېديځ لاتين کې شنونکي[سمول]

په لاتیني لویدیځ کې علمي فلسفه په قاطع ډول هغه وخت رامینځته شوه کله چې د ارستو اثار په پراخه کچه شتون درلود ، په لومړي سر کې د مبصرینو د ژباړې له لارې او د دوی اساس متن له عربي څخه ، او وروسته د ارستو اصلي متن د یوناني ژباړې له لارې (په ځانګړي توګه د موربیک ویلیم لخوا) او د یوناني مبصرین. البرتوس مګنوس ، توماس اکیناس ، ډنس سکوتس ، او د اوکام ویلیم ، د ډیرو نورو په منځ کې، د ارستو د تبصرو په بڼه مهم فلسفي اثار لیکلي. پر همدې بنسټ د څوارلسمې پېړۍ پوه نیکول اوریسمې د ارستو اخلاقي اثار په فرانسوي ژبه ژباړلي او په اړه یې پراخې تبصرې لیکلي دي.

د شننو نوملړ[سمول]

د ارستو د ټولو اثارو په اړه د منځنیو پیړیو او رینسانس تبصرو لیست د چارلس ایچ لوهر لخوا ترتیب شوی دی: [۷]

  • 1967: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان AF"، رواج ، 23، 313-413.
  • 1968: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان GI"، رواج ، 24، 149-245.
  • 1970: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان جیکوبس-جوهانس جف"، روایت ، 26، 135-216.
  • 1971: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان جوهانس دي کانتي – مینګوډس"، روایت ، 27، 251-351.
  • 1972: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان نارسیسس – ریچارډس"، روایت ، 28، 281-396.
  • 1973: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان رابرتوس – ولګیلمس"، Traditio ، 29، 93-197.
  • 1974: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: ضمیمه لیکوالان"، رواج ، 30، 119-144.
  • 1974: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان AB"، په رینانسانس کې مطالعات ، 21، 228-289.
  • 1975: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان C"، د رینسانس درې میاشتنۍ ، 28، 689-741.
  • 1976: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان DF"، د رینسانس درې میاشتنۍ ، 29، 714-745.
  • 1977: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان GK"، د رینسانس درې میاشتنۍ ، 30، 681-741.
  • 1978: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان LM"، د رینسانس درې میاشتنۍ ، 31، 532-603.
  • 1979: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان N-Ph"، د رینسانس درې میاشتنۍ ، 32، 529-580.
  • 1980: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان Pi-Sm"، د رینسانس درې میاشتنۍ ، 33، 623-734.
  • 1982: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان سو-ز"، د رینسانس درې میاشتنۍ ، 35، 164-256.

مقالې په لاندې ټوکونو کې د چارلس ایچ لوهر لخوا بیا چاپ شوي:

  • د لاتین ارستو تبصرې. I.1. د منځنیو پیړیو لیکوالان. AL (Corpus Philosophorum Medii Aevi. Subsidia, 17), Firenze: Sismel Edizioni del Galluzzo, 2013.
  • د لاتین ارستو تبصرې. I.2. د منځنیو پیړیو لیکوالان. MZ (Corpus Philosophorum Medii Aevi. Subsidia، 18)، Firenze: Sismel Edizioni del Galluzzo، 2010.
  • د لاتین ارستو تبصرې. II. د رینسانس لیکوالان (Corpus Philosophorum Medii Aevi. سبسایډیا، 6)، فیرینز: لیو ایس اولسکي، 1988.
  • د لاتین ارستو تبصرې. III. Index initiorum - Index finium (Corpus Philosophorum Medii Aevi. سبسیډیا، 10)، فیرینز: لیو ایس اولشکي، 1988.
  • د لاتین ارستو تبصرې. V. د ثانوي ادبیاتو کتابتون (Corpus Philosophorum Medii Aevi. Subsidia, 15), Firenze: Sismel Edizioni del Galluzzo, 2005.

دا هم وګوره[سمول]

  • د لرغونو مبصرینو پروژه
  • ارستو
  • تبصره په اریستولیم ګریکا کې
  • د افلاطون تبصرې
  • موافقتونه
  • د ارستو لخوا اغیزمن شوي لیکوالانو لیست
  • د ارستو په اړه د رینسانس مفسرینو لیست

سرچينې[سمول]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ Brucker 1837, pages 349-53
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ Whewell 1837, pages 271-5
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ Sorabji 1998, pages 435-7
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ Hegel 1896, pages 34-5
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ Grant 1996, page 30
  6. Walzer 1962, pages 75–76
  7. Heinrich Kuhn, "Aristotelianism in the Renaissance," Stanford Encyclopedia of Philosophy accessed September 22, 2009.

سرچینې[سمول]

  • جوهان جاکوب بروکر ، (۱۸۳۷)، د فلسفې تاریخ، له لومړیو وختونو څخه ، ۳۴۹-۵۳ مخونه
  • اډوارډ ګرانټ، (1996)، په منځني پیړیو کې د عصري علومو بنسټونه: د دوی مذهبي بنسټیز او فکري شرایط ، 30 پاڼه. د کیمبرج پوهنتون پریس
  • جورج ویلهیم فریدریش هیګل ، (۱۸۹۶)، د فلسفې د تاریخ په اړه لیکچرونه، دویمه برخه. د منځنۍ دورې فلسفه ، 34-35 مخونه
  • ریچارډ سورابجي ، د فلسفې په روټلج انسایکلوپیډیا کې د "ارستو مبصرینو" ننوتل (1998)
  • ویلیم ویویل ، (۱۸۳۷)، د استخراجي علومو تاریخ: له لومړیو څخه تر اوسني وخت پورې ، ۲۷۱-۵ مخونه

مخ پر وړاندی لوستل[سمول]

  • Fabrizio Amerini، Gabriele Galluzzo (eds.)، (2013)، د ارستو د میټافزیک په اړه د لاتیني منځنیو پیړیو تبصرو یو ملګری ، لیډن-بوسټون: بریل.
  • اندریا فالکن (ایډ.)، (2016)، په لرغونتوب کې د ارستو د استقبال لپاره د بریل ملګری ، لیډن بوسټن: بریل.
  • Roy K. Gibson، Christina Shuttleworth Kraus، (eds،) (2002)، د کلاسیک تفسیر: تاریخونه، تمرینونه، تیوری ، لیډن-بوسټون: بریل.
  • لويډ اې نيوټن (اډ.)، (2008)، د ارستو د کټګوريو په اړه د منځني دورې تبصرې (ليډن، بريل، 2008) (د مسيحي دود ته د بريل ملګري، 10).
  • ریچارډ سورابجي (ایډ.)، (1990)، ارستو بدل شوی: د لرغوني تبصره کونکي او د دوی نفوذ ، ډکورت.
  • ریچارډ سورابجي (اډ.)، (2005)، د مفسرینو فلسفه 200-600 AD. یوه سرچینه کتاب د کارنیل پوهنتون مطبوعات (3 جلدونه).
  • Miira Tuominen، (2009)، د افلاطون او ارستو په اړه لرغوني مبصرین ، درهم: عقل.

بهرنۍ اړیکې[سمول]