اپلاتونواله
تاريخ
[سمول]
د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه د بڼو الواک دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. [۱] لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:
[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي."
[ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی."
( دولت، پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)
د دولت په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو نظرونو او انګېزو لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د عقل د تمرین له لارې. [۱] دیالیکتیک ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. [۱] وروسته نوی اپلاتونپالنه ، چې پلوتینوس پیل کړې ده، د دولت د نیکۍ مفهوم د پارمینېدس (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو [۲] سره تړله.
د اپلاتون اخلاق د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) پوهه ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې پېژندنه کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. [۱] هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. [۱]
اپلاتونپالنه په لویدیځ فکر ژوره اغیزه درلوده. د تیمایوس اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه ارسطوپالنه ، یو ابدي کاینات وړاندې کوي، د یهودي دود په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ.
د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. [۳]
لرغونۍ فلسفه
[سمول]د اپلاتونپالو ښوونځی
[سمول]
اپلاتونپالنه په اصل کښې د افلاطون په ښکالوګانو کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د سقراط شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه سپیوسیپوس (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او ځینوکراتس (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې د شمیر په اړه د پیثاګوريز اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي.
د اړنګ (شک) ښوونځی
[سمول]شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، ارکیسیلاوس د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د منځني ښوونځي په نوم پیژندل کیږي، په کلکه د فلسفي شکونو ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. نوی ښوونځی په ۱۵۵ قبل مسیح کښې د کارنیادس سره پیل شو، چې د ارکیسیلاوس پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ ارکیسیلاوس او کارنیادس دواړو استدلال وکړ چې دوی د افلاطون ریښتینی اصول ساتي.
منځنۍ اپلاتونپالنه
[سمول]نوې اپلاتونپالنه
[سمول]
په دریمه پیړۍ کښې، پلوتینوس د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او نوې اپلاتونپالنه جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه د تصوف سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې 'یو' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، نوس انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. [۴] د نړۍ روح ، د نوس کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې نوس په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. [۴] له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. [۴] د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه، لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي، په کوم چې هوښ نه پوهېږي. [۴] د ښه، یا یو سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده. [۴]
د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د عیسویت سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر پروکلوس (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ.
د منځنیو پیړیو فلسفه
[سمول]عیسویت او اپلاتون
[سمول]نوې اپلاتونپالنه د کلېمس الکساندریاني او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په عیسویت باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي اګسټین د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا پلوتینوس د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. [۵]
په منځنۍ دورې کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو تصوفونو اغیزه وکړه. [۵] په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. [۵] پداسې حال کښې چې ارسطو په دیارلسمه پیړۍ کښې تر افلاطون ډیر اغیزمن شو، د ولي توماس اکیناس فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه. [۵]
عصرۍ فلسفه
[سمول]د بیازېږون دوره
[سمول]د بیازېږون په دوره کښې د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د فلورنڅ ښوونځي د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو.
په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې په انګلستان کښې ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول د کیمبرج افلاطون پوهاندانو . په هرصورت، په براعظم اروپا کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. [۵] په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي.
عسوی پلاتونپالنه یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر ماده بد ګڼي، [۶] چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د میتودیسټ کلیسا په وینا، عسوی پلاتونپالنه په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې رامینځته کړی دی ښه بولي." [۶]
معاصر فلسفه
[سمول]عصرۍ پلاتونپالنه
[سمول]د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.
پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده.
دا عصري پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه الفریډ نارت وایټ هیډ او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره.
په څېړېزه توګه
[سمول]په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه د ګوټلوب فریګ اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، د ریاضي بنسټونه ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر تحلیلي فیلسوفان چې په رښپوهنه کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له برټرینډ رسل ، [۷] الونزو چرچ ، [۷] کرټ ګوډیل ، [۷] WVO کوین ، [۷] ډیویډ کپلان ، [۷] ساول کریپک ، [۷] اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . ایریس مرډوک په خپل 1970 کتاب "د ښه حاکمیت" کښې په اخلاقي فلسفه کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ.
د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده.
تاريخ
[سمول]
د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه د بڼو الواک دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. [۱] لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:
[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي."
[ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی."
( دولت، پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)
د دولت په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو نظرونو او انګېزو لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د عقل د تمرین له لارې. [۱] دیالیکتیک ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. [۱] وروسته نوی اپلاتونپالنه ، چې پلوتینوس پیل کړې ده، د دولت د نیکۍ مفهوم د پارمینېدس (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو [۲] سره تړله.
د اپلاتون اخلاق د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) پوهه ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې پېژندنه کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. [۱] هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. [۱]
اپلاتونپالنه په لویدیځ فکر ژوره اغیزه درلوده. د تیمایوس اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه ارسطوپالنه ، یو ابدي کاینات وړاندې کوي، د یهودي دود په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ.
د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. [۸]
لرغونۍ فلسفه
[سمول]د اپلاتونپالو ښوونځی
[سمول]اپلاتونپالنه په اصل کښې د افلاطون په ښکالوګانو کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د سقراط شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه سپیوسیپوس (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او ځینوکراتس (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې د شمیر په اړه د پیثاګوريز اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي.
د اړنګ (شک) ښوونځی
[سمول]شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، ارکیسیلاوس د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د منځني ښوونځي په نوم پیژندل کیږي، په کلکه د فلسفي شکونو ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. نوی ښوونځی په ۱۵۵ قبل مسیح کښې د کارنیادس سره پیل شو، چې د ارکیسیلاوس پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ ارکیسیلاوس او کارنیادس دواړو استدلال وکړ چې دوی د افلاطون ریښتینی اصول ساتي.
منځنۍ اپلاتونپالنه
[سمول]نوې اپلاتونپالنه
[سمول]په دریمه پیړۍ کښې، پلوتینوس د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او نوې اپلاتونپالنه جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه د تصوف سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې 'یو' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، نوس انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. [۴] د نړۍ روح ، د نوس کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې نوس په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. [۴] له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. [۴] د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه، لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي، په کوم چې هوښ نه پوهېږي. [۴] د ښه، یا یو سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده. [۴]
د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د عیسویت سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر پروکلوس (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ.
د منځنیو پیړیو فلسفه
[سمول]عیسویت او اپلاتون
[سمول]نوې اپلاتونپالنه د کلېمس الکساندریاني او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په عیسویت باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي اګسټین د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا پلوتینوس د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. [۵]
په منځنۍ دورې کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو تصوفونو اغیزه وکړه. [۵] په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. [۵] پداسې حال کښې چې ارسطو په دیارلسمه پیړۍ کښې تر افلاطون ډیر اغیزمن شو، د ولي توماس اکیناس فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه. [۵]
عصرۍ فلسفه
[سمول]د بیازېږون دوره
[سمول]د بیازېږون په دوره کښې د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د فلورنڅ ښوونځي د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو.
په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې په انګلستان کښې ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول د کیمبرج افلاطون پوهاندانو . په هرصورت، په براعظم اروپا کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. [۵] په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي.
عسوی پلاتونپالنه یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر ماده بد ګڼي، [۶] چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د میتودیسټ کلیسا په وینا، عسوی پلاتونپالنه په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې رامینځته کړی دی ښه بولي." [۶]
معاصر فلسفه
[سمول]عصرۍ پلاتونپالنه
[سمول]د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.
پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده.
دا عصري پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه الفریډ نارت وایټ هیډ او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره.
په څېړېزه توګه
[سمول]په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه د ګوټلوب فریګ اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، د ریاضي بنسټونه ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر تحلیلي فیلسوفان چې په رښپوهنه کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له برټرینډ رسل ، [۷] الونزو چرچ ، [۷] کرټ ګوډیل ، [۷] WVO کوین ، [۷] ډیویډ کپلان ، [۷] ساول کریپک ، [۷] اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . ایریس مرډوک په خپل 1970 کتاب "د ښه حاکمیت" کښې په اخلاقي فلسفه کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ.
د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
- 1 2 Brenk, Frederick (January 2016). "Pagan Monotheism and Pagan Cult". "Theism" and Related Categories in the Study of Ancient Religions. SCS/AIA Annual Meeting. Vol. 75. Philadelphia: Society for Classical Studies (University of Pennsylvania). خوندي شوی له اصلي څخه په 6 May 2017. ترلاسهکېدو نېټه 14 October 2020.
Historical authors generally refer to "the divine" (to theion) or "the supernatural" (to daimonion) rather than simply "God." [...] The Stoics, believed in a God identifiable with the logos or hegemonikon (reason or leading principle) of the universe and downgraded the traditional gods, who even disappear during the conflagration (ekpyrosis). Yet, the Stoics apparently did not practice a cult to this God. Middle and Later Platonists, who spoke of a supreme God, in philosophical discourse, generally speak of this God, not the gods, as responsible for the creation and providence of the universe. They, too, however, do not seem to have directly practiced a religious cult to their God.
- ↑ Cornford, Francis (1941). The Republic of Plato (in انګليسي). Oxford: Oxford University Press. p. xxv.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
- 1 2 3 4 Robin Russell (6 April 2009). "Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors". UM Portal. خوندي شوی له the original on 22 July 2011. ترلاسهکېدو نېټه 10 March 2011.
Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says Randy Alcorn, author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
- ↑ Cornford, Francis (1941). The Republic of Plato (in انګليسي). Oxford: Oxford University Press. p. xxv.