جان هنري نيومن

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
جان هنري نيومن
جان هنري نيومن

د شخص معلومات
زیږون نوم (انګلیسي: John Henry Newman د (P1477) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
پيدايښت ۲۱ فبروري ۱۸۰۱[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]
لندن[۱۶]  د (P19) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
مړینه 11 اگسټ 1890 (89 کاله)[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]  د (P570) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
د مړینې لامل سینه بغل  د (P509) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
تابعیت د بریتانیا او آیرلنډ متحده پاچاهي  د (P27) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
مذهب کاتولیکه کلیسا (۹ اکتوبر ۱۸۴۵–)[۱۷]  د (P140) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
واک
عملي ژوند
نمایاں شاگرد هيلير بېلاک  د (P802) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
دنده دينپوهنه[۱۵]
شاعر
فیلسوف
ليکوال[۱۸]  د (P106) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
کاروونکي ژبه(ي) انگليسي[۱۹]  د (P1412) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ

جان هنري نيومن (۱۹۸۰ اګسټ ۱۱-۱۸۰۱ فبروري ۲۱) يو انګليسي دينپوه، پوه او شاعر، په لومړيو کې د انجيلي پروتستانت پادري او وروسته د کاتوليک پادري او له پاپ څخه ټيټ رتبه (کارډينال) شو، چې په ۱۹ پېړۍ کې د انګليستان په مذهبي تاريخ کې يوه مهمه او د بحث وړ څېره وه. نوموړی د ۱۸۳۰ لسيزې په نيمايي کې په ملي ډول پېژندل شوی و او په ۲۰۱۹ ز کال په کاتوليک کليسا کې د يو ولي يا بزرګ په توګه غوره او سپېڅلو خلکو کې وګڼل شو. [۲۰]

نيومن چې په اصل کې په اکسفورډ پوهنتون کې د انجيلي پروتستانت مذهب يوه پوهنيزه څېره او د انګيستان کليسا (Church of England) کې پادري يا کشيش و، د انجيل اصالت د سترې کليسا دود ته راوګرځېد. نوموړی د اکسفورډ خوځښت (Oxford Movement) د يادونې وړ مشرانو له ډلې څخه شو. ياد خوځښت د انجيلي پروتستانتو يوه اغېزناکه او د بحث وړ راټولېدنه وه، چې د انګليسي سمون څخه له وړاندې څخه يې د انګليستان کليسا ته د زياتو کاتوليک عقيدو او د عباداتو اړوند دودونو د ورګرځولو هيله درلوده. په دې برخه کې خوځښت يو څه بريا هم درلوده. په ۱۸۴۱ ز کال کې له خپل کړکېچن «۹۰ تړون: Tract 90» له خپرونې څخه وروسته نيومن وليکل: «له انجيلي کليسا سره زما غړيتوب ته په پام سره، زه مې د مرګ پر بستر وم». په ۱۹۴۵ ز کال کې له نوموړي سره ځيني پيروان يې يو ځای شول، په رسمي ډول يې د انګلېنډ کليسا او په اکسفورډ پوهنتون کې د استادۍ دنده پرېښوده او کاتوليک کليسا ته راغی. په چټکۍ سره د پادري په توګه وټاکل شو او د يو اغېزناک مذهبي مشر برمنګهم کې دندې ته دوام ورکړ. نيومن په ۱۸۷۹ ز کال کې د ديارلسم پاپ ليو (Pop Leo XIII) له لورې په انګليستان کې د کاتوليک کليسا لپاره د نوموړي د خدمتونو په وياړ له پاپ څخه ټيټ رتبه مشر (کارډينال) وټاکل شو. هغه په ۱۸۵۴ ز کال کې د ايرلينډ کاتوليک پوهنتون (Catholic University of Ireland) په بنسټ ايښودنه کې يو ګټور شخص و، که څه هم په ۱۸۵۹ ز کال کې له ډوبلېن (Dublin) څخه تللی و. [۲۱][۲۲]

نيومن يوه ادبي څېره هم وه. د نوموړي سترې ليکنې «د وختونو لپاره ليکونه: Tracts for the Times» (۱۸۴۱-۱۸۳۳ز کلونه)، د (Apologia Pro Vita Sua (1865–1866)) تر سرليک لاندې د نوموړي خپل ژوندليک، د «خوښې ګرامر:Grammar of Assent» (۱۸۷۰ ز کال ) او (The Dream of Gerontius (1865)) شعر دی، چې په ۱۹۰۰ ز کال کې د Edward Elgar له لورې موسيقۍ ته برابر شو. نوموړي نامتو مذهبي سندرې هم وليکلې. لکه: "Lead, Kindly Light", "Firmly I believe, and truly", and "Praise to the Holiest in the Height"، چې وروستۍ دوه يې له “Gerontius” څخه اخيستل شوي دي. [۲۳]

د نيومن نيکمرغي د ۲۰۱۰ ز کال د سپټمبر پر ۱۹ د څوارلسم پاپ بينيډېکټ (Pope Benedict XVI) له لورې انګليستان څخه د نوموړي د کتنې پر مهال اعلان شوه. د غوره او سپېڅلي شخص په توګه ټاکنه يې د ۲۰۱۹ ز کال د فبروري پر ۱۲ باندې د پاپ فرانسس (Pope Francis) له لورې په رسمي ډول ومنل او د همدې کال د اکتوبر پر ۱۳ نېټه پېښه شوه. نوموړی د لندن ښار پينځم ولي يا د برخې څښتن دی، چې ورڅخه مخکې څلور تنه توماس بيکيټ “Thomas Becket”، چې په “Cheapside” کې زېږېدلی دی، توماس مور “Thomas More”، چې پر “Milk Street” باندې زېږېدلی دی، ايډمنډ کمپين “Edmund Caompion”، چې د لندن د يو کتابپلورونکي زوی و او د “Fleet Street” پوليډور پلېسډن “Polydore Plasden” وو. [۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸]

د ژوند لومړي وختونه او زده کړې[سمول]

نيومن د ۱۸۰۱ ز کال د فبروري پر ۲۱ د لندن ښار کې زېږېدلی دی، چې د خپلې کورنۍ د درې زامنو او درې لوڼو تر ټولو مشر و. پلار يې جان نيومن (John Newman) په “Lombard Street” کې له رېمسبوټټم، نيومن او شرکت (Ramsbottom, Newman and Company) سره د بانک مامور و. مور يې جيميما “Jemima” چې کورنی نوم يې “Fourdrinier” و، په انګليستان کې د Huguenot په نوم کډوالو د يوې درنې کورنۍ له نسل څخه وه. د يادې کورنۍ بنسټګر “Paul Fourdrinier” و، چې د حکاکۍ، چاپولو او د ليکنې اړوند توکو د پلورلو دنده يې درلوده. فرانسس ويليم نيومن “Francis William Newman” يې کشر ورور و. کشره خور يې “Harriet Elizabeth” نومېده، چې له توماس موزلي “Thomas Mozley” سره يې واده وکړ او په اکسفورډ خوځښت کې هم نامتو وه. يادې کورنۍ د “Bloomsbury” په “Southampton Street” (ننني Southampton Place) کې ژوند وکړ او د ۱۸۰۰ ز کال په لومړيو کې يې “Richmond” ته نږدې په “Ham” سيمه کې يې د استوګنې کور واخيست. [۲۹][۳۰][۳۱][۳۲]

نوموړی د اووه کلنۍ په عمر “Great Ealing” ښوونځي ته واستول شو، چې مشري يې د جورج نيوکلاس “George Nicholas” له لورې وشوه. په ياد ښوونځي کې د توماس هنري هکسلي “Thomas Henry Huxley” پلار جورج هکسلي “George Huxley” د رياضياتو تدريس وکړ او د لرغوني ادبياتو استاد والټر مايرس “Walter Mayers” و. نيومن د ښوونځي په سببي لوبو کې هېڅ ګډون ونه کړ. نوموړی د هغه وخت د خپرونو په دوره کې د والټر سکاټ او روبرت ساوتي “Robert Southy” د ناولونو ستر لوستونکی و. د ۱۴ کلنۍ په عمر يې د “Thomas Paine”، “David Hume” او ښايي “Voltaire” له لورې ليکل شوي د بې دينۍ کتابونه ولوستل. [۳۳][۳۴][۳۵][۳۶]

ښوونځي[سمول]

د ۱۵ کلنۍ په عمر هغه مهال چې د ښوونځي وروستی کال يې و، نيومن انجيلي عيسويت ته واوښت. نوموړي د يادې پېښې په اړه په خپل ژوند ليک “Apologia” کې وليکل، چې: «دا له دې څخه هم ډېره څرګنده وه، چې زه دې لاسونه او پښې لرم». نږدې په ورته وخت (۱۸۱۶ ز کال مارچ) کې د “Ramsbottom, Newman and Company” بانک مات شو ) سقوط يې وکړ)، که څه هم خپل پورونه يې ادا کړل او پلار يې د شراب جوړولو د يوې فابريکې اداره کول پرېښودل. “Mayors” چې په خپله يې هم په ۱۸۱۴ ز کال کې له دين څخه اوښتون ازمايلی و، له انګليسي کالوين پلوي دود څخه يې نيومن ته کتابونه په پور ورکړل. د ۱۸۱۶ ز کال په مني کې نيومن ځان د يوې څرګندې کليمې تر نفوذ لاندې حس کړ او د dogma په اړه د خپلې پوهې يا هوښيارۍ نښې يې تر لاسه کړې، چې وروسته يې هيڅکله پاکې نه کړې. نوموړی د انجيلي پروتستانت يو کالوي پلوی شو او دا ځانګړې عقيده يې وساتله، چې پاپ د توماس نيوټن د ليکنو او همدرانګه د جوزف ميلنر د «د عيسی عليه السلام د کليسا تاريخچه:History of the Church of Christ» کتاب د لوستنې تر اغېز لاندې د حضرت عيسی عليه السلام ضد و. مايرس “Mayors” د منځني “Clampham” مذهب کالوين پلوي په توګه ګڼل کېږي او نيومن د مينې يا جذبې ادبياتو کې د ويليم لا  (William Law) او ويليم بيوريج (William Beveridge) ليکنې ولوستلې. نوموړي د توماس سکاټ (Thomas Scott) له لورې ليکل شوی «د رښتيا ځواک:The Force of Truth» هم ولوست. [۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴]

که څه هم نيومن د خپل ژوند په پای کې د خپل روح د ساتنې په توګه په ۱۸۱۶ ز کې انجيلي عيسويت ته بېرته اوښتون ته پام وکړ، مګر په پرله پسې ډول له خپل پخواني کالوين پلوي درېځ څخه لرې ولاړ. لکه څرنګه چې ايمون ډففي (Emon Duffy) څرګندوي: «نوموړی د مذهب پر احساس او يوازې د ايمان له مخې د باربرۍ د سمون اصولو پر بنسټ له ټينګار سره د انجيلي پروتستانت اصالت ليدلو ته راغی، لکه د يو بې تعصبه مذهبي فردپالنې د Trojan د يو آس غوندې چې د څرګند رښتيا په لېږدونه کې يې د کليسا ونډه له پامه وغورځوله او هغه بايد په نه منونکې توګه موضوعيت (subjectivism) او د شک يا بدبينۍ د فلسفې (skepticism) لامل شي. [۴۵]

په پوهنتون کې[سمول]

د نيومن نوم د لينکلن په مسافرخانه کې شامل شو. که څه هم څه لږه موده وروسته د اکسفورډ “Trinity College” ته واستول شو، چې پراخه زده کړې يې په کې وکړې. په وروستيو ښوونځيو [ټولګيو؟] کې په ښه ډول د تر سره کولو اندېښنې يې سرچپه پايلې ورکړې. نوموړی د توماس اوولر شورټ “Thomas Vowler Short” ښوونکي په مضمون کې پاتې شو او «تر کرښې لاندې» لېسانس په توګه فارغ شو (په لرغوني ادبياتو کې د دويم ټولګي په ښکته وياړونو او د رياضياتو ازموينو په ډلبندۍ کې پاتې کېدلو سره).  [۴۶]

نيومن چې په اکسفورډ کې د پاتې کېدلو هيله يې درلوده، شخصي زده کوونکي ونيول او په “Oriel College” کې يې د فيلوشيپ او وروسته د اکسفورډ د روښانفکرۍ اصالت د منل شوي مرکز لپاره ولوستل. نوموړی د ۱۸۲۲ ز کال د اپرېل پر ۱۲ نېټه په “Oriel” کې د يو ملګري په توګه غوره شو. ايډوارډ بوويري پوسي (Edward Bouverie Pusey) په ۱۸۲۳ ز کال کې د همدې پوهنځي (Oriel College) يو ملګری وټاکل شو.

سرچينې[سمول]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ پیوستون : 11858751X  — د نشر نېټه: ۹ اپرېل ۲۰۱۴ — منښتلیک: CC0
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb119176054 — د نشر نېټه: ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۵ — دوتنه: Bibliothèque nationale de France — منښتلیک: Open License
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Encyclopædia Britannica Online ID: https://www.britannica.com/biography/Blessed-John-Henry-Newman — subject named as: Blessed John Henry Newman — د نشر نېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — سرليک: Encyclopædia Britannica
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ SNAC ARK ID: https://snaccooperative.org/ark:/99166/w6bv7nfw — subject named as: John Henry Newman — د نشر نېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ subject named as: John Henry Newman — IMSLP ID: https://imslp.org/wiki/Category:Newman,_John_Henry — د نشر نېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — منښتلیک: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ Find a Grave memorial ID: https://www.findagrave.com/memorial/35439076 — subject named as: John Henry Newman — د نشر نېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ Brockhaus Enzyklopädie online ID: https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/newman-john-henry — subject named as: John Henry Newman — سمونګر: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus او Wissen Media Verlag
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ subject named as: John Henry Newman — Ökumenisches Heiligenlexikon ID: https://www.heiligenlexikon.de/BiographienJ/John_Henry_Newman.html — سرليک: Ökumenisches Heiligenlexikon
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ subject named as: Cardinal John Henry Newman — سرليک: Newman, Cardinal John Henry — نشرونه لخوا د: Grove Art Online — https://dx.doi.org/10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T062146
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ Gran Enciclopèdia Catalana ID: https://www.enciclopedia.cat/ec-gec-0045906.xml — subject named as: John Henry Newman — سرليک: Gran Enciclopèdia Catalana — خپرونکی: Grup Enciclopèdia
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ InPhO ID: https://www.inphoproject.org/thinker/3634 — subject named as: John Henry Newman — د نشر نېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — سرليک: Internet Philosophy Ontology project
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ General Diamond Catalogue ID: https://opac.diamond-ils.org/agent/39213 — subject named as: John Henry Newman
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Babelio author ID: https://www.babelio.com/auteur/wd/178986 — subject named as: John Henry Newman
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ subject named as: John Henry Newman — Dictionary of Irish Biography ID: https://doi.org/10.3318/dib.006179.v1 — سرليک: Dictionary of Irish Biography — خپرونکی: Royal Irish Academy
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ BeWeb person ID: https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/1905/ — د نشر نېټه: ۱۴ فبروري ۲۰۲۱
  16. سمونګر: Alexander Prokhorov — سرليک: Большая советская энциклопедия — نسخهدريم — موضوع: Ньюмен Джон Генри — خپرونکی: The Great Russian Encyclopedia
  17. Catholic Hierarchy person ID: https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bnew.html — د نشر نېټه: ۱۶ اکتوبر ۲۰۲۰ — سرليک: Catholic-Hierarchy.org — پیدا کوونکی: David Michael Cheney
  18. د ټولټال کار کتنه په: https://www.bartleby.com/library/bios/ — سمونګر: Charles Dudley Warner — سرليک: Library of the World's Best Literature
  19. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb119176054 — د نشر نېټه: ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۵ — دوتنه: Bibliothèque nationale de France — منښتلیک: Open License
  20. Gilley, p. 201
  21. John Henry, Newman (1864). Apologia Pro Vita Sua. د کتاب پاڼي Part 6, Article 1. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  22. Martin, Brian (2001). John Henry Newman: his life and work. Continuum International Publishing Group. د کتاب پاڼي 96–112. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-8264-4993-1. د لاسرسي‌نېټه ۰۴ مې ۲۰۱۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  23. "Catholic Encyclopedia: John Henry Newman". www.newadvent.org. د لاسرسي‌نېټه ۰۸ جولای ۲۰۱۷. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  24. (په 19 September 2010 باندې). Pope Beatifies Cardinal Newman as His UK Tour Ends (with video clip). BBC News.
  25. Brockhaus, Hannah. "Pope Francis Approves Canonization of John Henry Newman". Catholic News Agency. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  26. "Pope to Canonize Newman and Four Others on 13 October – Vatican News". www.vaticannews.va. 1 July 2019. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  27. Eamon Duffy, "Newman and the Limits of Literalism", The Tablet, 13 July 2019, p. 15.
  28. John M. Wilkins, "Letters", The Tablet, 20 July 2019, p. 18.
  29. "A Short Life of Cardinal Newman". The Tablet. The National Institute for Newman Studies. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  30. Rev. Fr. Juan R. Velez (December 2011). Newman's England: John Henry's childhood. Passion for Truth: The Life of John Henry Newman. TAN Books. د کتاب پاڼي 16–21. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-89555-997-5. د لاسرسي‌نېټه ۱۳ اکتوبر ۲۰۱۹. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  31. کينډۍ:Cite DNB
  32. Fison, Vanessa (2009). The Matchless Vale: the story of Ham and Petersham and their people. Ham and Petersham Association. د کتاب پاڼې 26. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-9563244-0-5. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  33. Cyril Bibby's T. H. Huxley: Scientist Extraordinary.
  34. Gilley, p. 18.
  35. Gilley, p. 11.
  36. Gilley, p. 13.
  37. Gilley, pp. 13–14.
  38. "Apologia, Chapter 1". Newmanreader.org. د اصلي آرشيف څخه پر ۱۴ جون ۲۰۱۳ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۳۱ اگسټ ۲۰۱۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  39. Gilley, p. 18.
  40. Gilley, p. 19.
  41. کينډۍ:Cite DNB
  42. Gilley, p. 21.
  43. Gilley, p. 22.
  44. "Benedict XVI's Message to Newman Conference", ZENIT, 22 November 2010.
  45. Eamon Duffy "A Hero of the Church". New York Times Review of Books, 23 December 2010; John Anthony Berry, "Il-Herqa ghall-Verità f'John Henry Newman (1801–1890)" [Article in Maltese on John Henry Newman's Yearning for Truth], Teresa: Rivista Enċiklopedika ta' Spiritwalità 7 (2010): 289–306.
  46. کينډۍ:Cite DNB