د ارسطو فسلفه

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا

د ارسطو فلسفه یو فلسفي دود دی چي د ارسطو د هڅو په بنسټ را منځ ته شوه چې د طبیعي قانون په مطالعه کې د کل څخه جز ته منطق او له کل څخه جز ته د تحلیلي تګلارې په بنسټ پېژندل کېږي. دا فلسفه د "ولې" پوښتنو او همدارنګه هدف یا علت پېژندنې (تیلیوجی) ته د څلورو لاملونو د طرحې په بنسټ ځواب ورکوي او د تقوا په اخلاقو ټینګار کوي. ارسطو او د هغه مکتب د فزیک، بیولوژي، میتافزیک (له طبعیت نه پورته علم)، منطق، اخلاقو، غوره هنرونو، شعر، تیاتر، موسیقۍ، فصاحت او بلاغت، ارواپوهنې، ژبپوهنې، اقتصاد، سیاست او حکومت په اړه مقالې لیکلي دي.  هر هغه فکري مکتب چې د پیل د ټکي په توګه د ارسطو یو ځانګړی دریځ خپل کړي په پراخه معنی هغوی "ارستوپلوي"  ګڼل کېږي. دا په دې معنی ده چې د ارسطو بېلابېل نظریات (د بیلګې په توګه په اخلاقو یا د حیات په علم کې) ممکن د هغوی د محتویاتو د ریښتینې کچې په اندازه او همدارنګه له ارسطو سره د تړاو دېره ګډه محتوا و نه لري.  

د ارسطو په زمانه کې، تر بحث لاندې فلسفه طبیعي فلسفه وه، چې د ساینسي انقلاب په ترځ کې د عصري علومو له ظهور څخه مخکښه وه. د ارسطو له اثارو څخه په پیل کې د پیریپاتیټیک (تګ) مکتب د غړو او وروسته د نوې افلاطونې فلسفي ملاتړ وکړ، چې د ارسطو په لیکنو یې ډیری تبصرې رامنځ ته کړې. د اسلام په زرینه دوره کې، ابو علي سینا او ابن رشد د ارسطو اثار په عربي ژبه وژباړل او د دوی د کړنو په بنسټ، همدارنګه ابو یوسف الکندي او ابو نصر الفارابي په څېر له فیلسوفانو سره، د ارسطو فلسفه د لومړنۍ اسلامي فلسفې یوه لویه برخه شوه.

موسی بن میمون د اسلامي پوهانو څخه د ارسطو فلسفه ترلاسه کړه او خپل اثر (لار ورکو ته لارښود) یې د هغه په بنسټ را منځ ته کړ چې وروسته د یهودي ښوونیزې فلسفې بنسټ وګرځېد. که څه هم لوېدیځه اروپا د ارسطو له ځینو منطقي اثارو سره آشنا وه، خو د ۱۲ پېړۍ تر لاتیني ژباړې او ښوونیزې فلسفې تر مودې پورې چې د ارسطو او د هغه عربي د مفسرینو اثار په پراخه کچه شتون وموندلو، دې آشنایي شتون نه درلود. پوهانو لکه البرتوس مګنوس او توماس اکویناس د ارسطو آثار د کاتولیکې خدای پېژندنې سره سم تفسیر او منظم کړل.

د عصري طبیعي فیلسوفانو د نیوکو له امله تر شاتګ وروسته، د ارسطو د تیلیولوژي (علت پېژندنه) ځانګړی نظریه د وولف او کانټ له لارې هیګل ته ولېږدول شوه، چې هغه دا په تاریخ کې د بشپړتیا په توګه پلي کړه. خو دا پروژه د ارسطو د مخالفو په توګه د تریندلینبورګ او برینتانو لخوا تر نیوکې لاندې راغله، د هیګل نفوذ اوس ډېری په مارکس باندې د بنسټیز نفوس په توګه انګېرل کېږي.

د ارسطو وروستۍ اخلاقي او "عملي" فلسفه، لکه د ګدامر او مک ډویل د فلسفې په څېر، ډېری وختونه د ارسطو د دودیز میتافیزیکي یا تیوریکي فلسفې په ردولو باندې انګېرل کېږي. د دې نظر په بنسټ، د سیاسي جمهوریت غوښتنې لومړنی عصري دود، چې عامه چارې، عامه اجماع، یا دولت داسې په نظر کې نیسي چې د اتباعو د نیکو کړنو په بنسټ رامنځ ته کېږي، په بشپړه توګه ارسطو پلوه دي.

الاسډیر مک انټایر یو مشهور ارسطو پلوه فیلسوف دی چې د (تقوا په لټه کې) خپل کتاب کې یې د تقوا اخلاقو د فلسفې په بیا را ژوندۍ کولو کې مرسته وکړه. مک انټایر د ارسطو فلسفه په په دې دلیل تر بیاکتنې لاندې نیسي چې تر ټولو لوړ دنیوي توکي، چې د انسانانو په باطن کې شتون لري، په ټولنیزو کړنو کې د ګډون له لارې منځ ته راځي.  

تاریخچه[سمول]

لرغونی یونان[سمول]

د ارسطو اصلي پیروان د پیريپاتیتیک (تګ) مکتب غړي وو. د دې مکتب تر ټولو مخکښ غړي له ارسطو څخه وروسته تیوفراستوس او د لامپساکس اوسېدونکی ستراټو وو، چې دواړو د ارسطو څېړنو ته دوام ورکړ. د روم په دوره کې، دې مکتب د خپل کار په ساتنه او دفاع ځان را ټول کړ. په دې برخه کې تر ټولو مشهوره څېره د افرودیسیس اوسېدونکی سکندر و چې د ارسطو په لیکنو یې نظر وړاندې کولو. په دریمه پیړۍ کې د نوې افلاطوني فلسفې په رامنځ ته کېدو سره، پیريپاتیتیک یا د تګ فلسفه د خپلواکې فلسفې په توګه پای ته ورسېده. خو لا هم، نوو افلاطون پلوو کوښښ کولو چې د ارسطو فلسفه په خپل نظام کې ګډه کړي او د ارسطو په اړه ډېر نظرونه وړاندې کړل.  [۱]

د بیزانتین یا ختيځ روم سترواکي[سمول]

د بیزانتین ارسطو پلوه فلسفه د بیزانتین په سترواکۍ کې د ارسطو د تفسیر په بڼه راڅرګنده شوه:  چې نوموړی تفسیر داسې ترتیبات وو چې د ارسطو د فلسفې متن په داسې توګه په کې تفسیر، تنظيم او ترتیب شي چې په اسانۍ د پوهاوي وړ وي. دا ډول تګلاره په ډېر ګمان سره څلورمې پیړۍ په نیمه کې د تیمیستیوس له خوا اختراع شوه، د ۱۱ پېړۍ په منځ کې مایکل سیلوس له خوا بیا ورغول شوه، او د ۱۳ پېړۍ په وروستیو او د ۱۴ پېړۍ په لومړیو کې د سوفونیاس لخوا نوره هم پراخه شوه. [۲]

د لیو په نوم ریاضي پوه د نهمې پیړۍ په نیمایي کې د مګنارا په مکتب کې د فلسفې د مشر په توګه وټاکل شو ترڅو د ارسطو منطق تدریس کړي. ۱۱ او ۱۲ پېړۍ د دولسمې پیړۍ د بیزانتین د ارسطو پلوه فلسفې د ظهور شاهدې وې. له دولسمې پېړۍ مخکې د ارسطو د نظریاتو ټول بیزانتیني محصول په منطق باندې ولاړ و. خو د هغو موضوعاتو کچه چې د ارسطو د تبصرو تر پوښښ لاندې په دوه لسیزو کې له ۱۱۱۸ کال وروسته ترتیب شوې، د شهزادګۍ انا کامنینا د نوښت له امله خورا ډېر کار و چې یو شمېر پوهان یې د ارسطو د پخوانیو له نظر غورځول شویو کارونو په اړه د تفسیر لیکلو لپاره و ګمارل. [۲]

اسلامي نړۍ[سمول]

د عباسيانو په سترواکۍ کې ډېر بهرني اثار عربي ژبې ته وژباړل شول، لوی کتابتونونه تاسیس شول او د پوهانو تود هرکلی وشو. د خلیفه هارون الرشید او د هغه د زوی مامون په دوره کې، په بغداد کې د حکمت ماڼۍ وده وکړه. عیسوی عالم حنین بن اسحاق (۸۰۹ – ۸۷۳ ) د خلیفه له خوا د ژباړونکي په توګه و ګمارل شو. اسحاق په خپل ژوند کې ۱۱۶ لیکنې چې پکې د افلاطون او ارسطو اثار هم شامل دي په سریاني او عربي ژبو ژباړلي دي.  [۳][۴][۵]

د حکمت د ماڼۍ په بنسټ سره، د ارسطو د اثارو ټوله ساتل شوې ټولګه (د ایدومي اخلاقو، لوی اخلاقو، او سیاست پرته) د یوناني مفسرینو د آثارو سره یوځای لاس رسي ته کېښودل شوه؛ چې دې ټولګې د اسلامي ارسطو پلوه فلسفې واحد بنسټ کېښود. [۶]

ابو یوسف الکندي (۸۰۱ – ۸۷۳) لومړنی مسلمان فیلسوف و چې عربي نړۍ ته یې د یوناني او هیلیني فلسفې د معرفي کولو په برخه کې د هڅو له امله شهرت لري. هغه د ارسطو او نوي افلاطون فلسفې ته د اسلامي فلسفي چوکاټ کې ځای ورکړ. دا په اسلامي فکري نړۍ کې د یوناني فلسفې د معرفي او شهرت یو لوی لامل و. [۷][۸]

فیلسوف الفارابي (۸۷۲ – ۹۵۰) په څو پېړیو کې په ساینس او فلسفه په برخه کې خورا نفوذ درلود، او د هغه په ​​وخت کې د علم په برخه کې له ارسطو وروسته په پراخه کچه دوهم ګڼل کېده (هغه ته "دوهم ښوونکي" لقب ورکړل شوی دی). د هغه آثار، چې موخه یې د فلسفې او تصوف ترکیب و، د ابن سینا (۹۸۰ – ۱۰۳۷) کړنو ته یې لاره هواره کړه. ابن سینا د ارسطو آثارو له مهمو ژباړونکو څخه شمېرل کېږي. هغه فکري مکتب چې ابن سینا تاسیس کړ د ابن سیناییزم په نوم یادېږي، چې د ارسطو او نوې افلاطونې فلسفې په بنسټ را منځ ته شوی دی.  [۹][۱۰][۱۱]

د مدیترانې د بحیرې په لوېدیځه څنډه کې، د دوهم الحکم (۹۶۱ تر ۹۷۶) د واکمنۍ پر مهال، په قرطبه کې د ژباړې په برخه کې پراخې هڅې وشوې او ډېر کتابونه عربي ژبې ته وژباړل شول. ابن رشد (۱۱۲۶-۱۱۹۸) چې د خپل ژوند ډیره برخه یې په قرطبه کې او سیویل ښار کې تېره کړې ده، په ځانګړې توګه د ارسطو د آثارو د تفسیر کوونکي په توګه مشهور و. هغه اکثراً په یو اثر دوه یا دری بېلابېلې تبصرې لیکلې او د ارسطو په اثارو باندې د هغه باندې ۳۸ تبصرې پېژندل شوې دي. که څه هم د هغه لیکنې په اسلامي هېوادونو کې لږ اغېزې درلودې، خو په لویدېځ لاتین کې یې خورا لوی اغېز درلود، او د فکري مکتب لامل شو چې د ایورویزم په نوم یادېږي. [۱۲]

سرچینې[سمول]

  1. Furley, David (2003), From Aristotle to Augustine: Routledge History of Philosophy, 2, Routledge
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ کينډۍ:Cite SEP
  3. Wiet, Gaston. "Baghdad: Metropolis of the Abbasid Caliphate". د لاسرسي‌نېټه ۱۶ اپرېل ۲۰۱۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  4. Opth: Azmi, Khurshid. "Hunain bin Ishaq on Ophthalmic Surgery." Bulletin of the Indian Institute of History of Medicine 26 (1996): 69–74. Web. 29 Oct. 2009
  5. Lindberg, David C. The Beginnings of Western Science: Islamic Science. Chicago: The University of Chicago, 2007. Print.
  6. Manfred Landfester, Hubert Cancik, Helmuth Schneider (eds.), Brill's New Pauly: Encyclopaedia of the Ancient World. Classical tradition, Volume 1, Brill, 2006, p. 273.
  7. Klein-Frank, F. Al-Kindi. In Leaman, O & Nasr, H (2001). History of Islamic Philosophy. London: Routledge. p 165
  8. Felix Klein-Frank (2001) Al-Kindi, pages 166–167. In Oliver Leaman & Hossein Nasr. History of Islamic Philosophy. London: Routledge.
  9. "Avicenna (Ibn Sina) (c.980–1037)". The Internet Encyclopedia of Philosophy. د لاسرسي‌نېټه ۱۳ جولای ۲۰۰۷. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  10. "Avicenna (Abu Ali Sina)". Sjsu.edu. د اصلي آرشيف څخه پر ۱۱ جنوري ۲۰۱۰ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۱۹ جنوري ۲۰۱۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  11. "Avicenna". Encyclopedia Iranica. 
  12. Edward Grant, (1996), The foundations of modern science in the Middle Ages, page 30. Cambridge University Press