پښتانه

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
Pashtuns
پښتانه
Pax̌tānə
Sher Shah Suri by Breshna-cropped.jpg
Dost Mohammad Khan, Nawab of Bhopal-cropped.jpg
Portrait miniature of Ahmad Shah Durrani-cropped.jpg
Dost Mohammad Khan of Afghanistan-cropped.jpg
Lithograph of Akbar Khan in 1842-cropped.jpg
King Amanullah of Afghanistan-cropped.jpg
Queen Soraya of Afghanistan-cropped.jpg
King Zahir Shah of Afghanistan in 1963-cropped.jpg
Abdul Ghaffar Khan-cropped.jpg
Muhammed Ayub Khan.JPG
KaderKhan-cropped.jpg
Ashraf Ghani Ahmadzai in July 2011-cropped.jpg
Z Khalilzad-cropped.jpg
Karzai in June 2014-cropped.jpg
Naghma 2010.jpg
Shahid Afridi 2010-cropped.jpg
Malala Yousafzai at Girl Summit 2014-cropped.jpg
ټوله آبادي
شاوخوا 50 میلیونه (2011)[1]
هغه سيمې چېرته چې دا قبيله آباده ده
 پاکستان 29,342,892 (2012) [2]
 افغانستان 12,776,369 (2012) [3]
 هند 11,323,000 (2009) [4]
 متحده عرب امارات 338,315 (2009) [5]
 امریکې متحده ایالتونه 138,554 (2010) [6]
 ايران 110,000 (1993) [7]
 برطانيه 100,000 (2009) [8]
 کاناډا 26,000 (2006) [9]
 روس 9,800 (2002) [10]
 اسټريليا 8,154 (2006) [11]
 مالیزیا 5,500 (2008)
 تاجکستان 4,000 (1970) [7]
ژبې

پښتو

مذهبونه

اسلام(سني)

پښتانه، پشتانه، پوختانه يا افغان په نومونو هم يادېږي. (بايد هېره نه کړو چې د افغان نومونه په افغانستان کې د ټولو اوسېدونکو وگړيو لپاره هم کاريږي) . [12] يو ژبتوکميزه قوم دی چې ددې توکم وگړي په لويه کچه د افغانستان په ختيځ او سوېل کې په فډرالي قبايلي سيمو کې، د پاکستان په سهېل لويديځ ولايت کې او په بلوچستان کې مېشت دي. پښتانه په خپله ژبه او د پښتونولۍ په ساتنه .[13] او اسلام باندې پېژندل کېږي. سربېره پر دې پښتانه د افغانستان په شمال کې هم اوسي .

د لوديانو دور په تاريخ کې د پښتنو د پاچاهۍ لومړنی دور بلل کېږي چې د ډيلي سلطنت په نامه پاچاهي يې درلوده د دغه دور د مودې نېټه له ۱۴۵۱ زېږيز نه تر ۱۵۲۶ زېږيز کالونو پورې وه. تر دې وروسته د درانيانو دور د نوي تېرمهال پاچايي وه چې په ۱۷۴۷ زېږيز کال کې يې پيل شوی و. پښتنو له ۱۹۷۹ نه تر ۱۹۸۹ پورې په سړه جگړه کې هم ډېر ستر رول لوبولی و او ډېرو پښتنو د روسانو پر ضد په جهاد کې هم برخه اخيستې وه. پښتنو د طالبانو د واکمنۍ او راپرځېدو پر مهال د نړېوالو پام ځان پلو اړولی وه، دا ځکه چې د طالبانو د خوځښت ډېرکۍ ډله پښتنو جوړوله. پښتانه په پاکستان کې هم يوه اهمه توکمډله بلل کېږي، په کوم ځای کې چې دوی دوهم لوی توکميزه ډله جوړوي.

پښتانه د نړۍ يواځينی ملت دی چې په لويه کچه په قبايلي ډلو وېشل شوی.[14] د پښتنو د وگړو د ټولټال شمېر اټکل څه نا څه ۴۰ ميليونه شوی، خو د پښتنو د ډېرو ټبرونو کوچاني طبيعت د دوی د سم شمېر مخه نيولې او تر اوسه پورې ددوی سرشمېرنه نه ده جوته شوې. خو بل لامل يې له ۱۹۷۹ نه راپدېخوا په افغانستان کې د سمې رسمي سرشمېرنې نشتوالی دی.[15]

وگړشمېرنه[سمول]

د پښتنو سيمې د پاکستان د لويديځ نه نيولې د افغانستان تر سوېل لوېديځ پورې غزېږي. ددې تر څنگ د پښتنو ډېري وگړي په سهېلي سيمو کې، په آزاد کشمير کې او د پاکستان په کراچۍ ښار کې هم اوسېږي په همدې توگه د افغانستان سهېلي او لوېديځو سيمو کې هم ډېر پښتانه استوگنځايونه لري. په همدې توگه په هند[16][17] او ايران کې هم د پښتني سيمې شته چېرته چې پښتانه اوسېږي او د مهاجرو کارگرو ډله چې د کار په تکل عربي هېوادونو ته تللي په دغو هېوادونو کې بحرين، قطر، کوېټ او د سعودي عربستان هېوادونه راځي. په دغو عربي هېوادونو کې د باندنيو هېوادونو نه راغلي کارگرانو کې پښتانه ستره ډله جوړوي. خو د پښتنو د کلتور تر ټولو اهم ښاري مرکزونه د پېښور او کندهار ښارونه دي. ددې سره سره د کابل او کوېټې په ښارونو کې د پښتني وگړو د گڼوگونو تر څنگ نور توکمونه هم پکې اوسېږي. خو په نړۍ کې د پښتنو تر ټولو لوی ښار د کراچۍ ښار دی چېرته چې ۱،۵ ميليونه پښتانه مېشت دي[18].

په پاکستان کې ۲۵،۶ ميليونه[19] پښتانه اوسېږي چې همدا شمېره د پاکستان د وگړو د سرشمېرنې ۱۵،۴۲٪ برخه جوړوي. که څه هم چې د لسيزو نه راپدېخوا په افغانستان کې رسمي سرشمېرنه نه ده ترسره شوې خو په دغه هېواد کې ۱۲،۵ ميليونه پښتانه مېشت دي چې همدا شمېر د افغانستان د وگړو د سرشمېرنې ۴۲٪ کې برخه جوړوي، خو ځينې سرچينې بيا په افغانستان کې د پښتنو شمېر لوړ اټکل کوي او داسې ادعا کوي چې په افغانستان کې د پښتنو شمېر له ۶۰٪ نه تر ۶۵٪ رسېږي[20]. خو د افغانستان لپاره د دغو شمېرنو اصلي گڼونه لا د ډاډ وړ نه دي گرځېدلي، او په پاکستان کې بيا د پښتنو شمېر د نژدې ۳ مليونو افغانو کډوالو تر اغېزې لاندې شوی، چې په دغو کډوالو کې د پښتنو شمېر ۸۱،۵٪ يا ۲،۴۹ ميليونه پکې پښتانه دي چې په پاکستان کې اوسېږي[21] . په همدې توگه يو نامالومه شمېر کډوال په ايران[22] کې هم مېشت دي. خو په ټولو هېوادونو کې د پښتنو ټولټال شمېر ۴۰ ميليونه[19][23][21] وگړي اټکل شوی.

آر او پېښليک[سمول]

کينډۍ:دا هم وگورۍ

د پښتنو تاريخ ډېر لرغونی دی او ددوي په هکله د لا نورو څېړنو اړتيا ليدل کېږي. د پښتنو سيمې د عيسی (ع) نه دوه زره کاله وړاندې، د بېلابېلو خلکو لخوا نيول شوي او د بېلابېلو کډواليو له کبله اغېزمنې شوي. ايرانيانو، هندوآريانيانو، ماديانو، پارسيانو او د ماوريانو سره سره نورو ولسونو لکه سکياتيانو، کوشانيانو، هېفتاليانو، مصريانو، عربانو، ترکانو او مغولانو هر يوه په خپل وار په دغه سيمو حکومتونه کړي. د پښتنو د آر په هکله په دواړو ډلو کې هم په خپلو پښتنو کې او هم په غېر پښتنو تاريخپوهانو کې بډ (مخالف) اندونه شته، چې ځينې يې نوي او ځينې نور يې لرغونې او افسانوي بڼه لري.

لرغونې سرچينې[سمول]

د پښتنو په هکله په لومړي ځل يو زر کاله وړاندې د ميلاد نه د لرغوني يونان تاريخپوه هېرودوتس وايي چې د پارس ختيځ لور ته د سرتراپي آرکوزيا سيمه ده او د دې ځای خلک پکتيانز دي.[24] ددې سره په رېگويدا کې هم د پکتاز په نامه د يو ولس يادونه کوي چې د پکت په سيمه کې اوسېږي او دا سيمه د افغانستان ختيځه سيمه يادوي. ډېری خلک په دې باور دي چې همدا يادې شوې سيمې او ولسونه د پښتنو پخواني پلرني ځايونه او نيکونه دي.[25] په نورو لرغونو خلکو کې چې د پښتنو سره يې تړاو ليدل کېږي، باختريان دي او داسې وييل کېږي چې باختريانو منځنۍ ايرانۍ ژبې ته ورته ژبه درلوده.

په تاريخي توگه پښتانه د افغانانو په نامه ياد شوي، او په همدې توگه د پښتون او افغان نومونه دوه هممانيزه نومونه دي. د V. Minorsky, W.K. Frazier Tyler, M.C. Gillet او ډېرو نورو پوهانو د قوله، "د افغان وييکه په تاريخ کې لومړی ځل په حدود العالم کې په ۹۸۲ زېږيز پېر کې راڅرگنده شوې.."[26] همدا نوم د پښتنو لخوا د خپل لرغوني نيکه د نوم په يادولو کې چې افغانا نومېده کارېدلی.

خلک په دې باور دي چې پښتانه کندهار او سلېمان غره کې مېشت خلک وه او د همدغه ځای بلل کېږي. دوی نژدې لس زره کاله پخوا د همدې ځای نه نورو ځايونو ته کوچېدلي.[12] په جغرافي توگه ډېر ځلې دوی د لرغونو پارسيانو او هندوانو ,[27] سره په نژدې اړيکو کې ښکېل پاتې شوي او په همدې توگه په ۷مه پېړۍ کې د عربانو لخوا د اسلام د راتگ نه مخکې دوی زردشتي، بودهيزم، هندويزم او يهودي مذهبه پاتې شوي.[28][29][30]

وگړپوهنه او ژبپوهنه[سمول]

د پښتنو ژبه لکه د نړۍ د نورو ژبو په څېره يوه گډه ژبه ده او پښتو ژبه د ختيځ ايران په ژبو کې شمېرل کېږي چې پخپله د هندوآريايي ژبو د کورنۍ څخه ده او همدا کورنۍ د ژبو په لوی، هندواروپايي ټبر پورې تړاو لري.[31][32][33] همدا راز داسې هم وييل کېږي چې پښتانه کېدای شي چې د سياتيانو، چې د لرغوني ايران يوه توکميزه ډله وه، زوزات وي.[34] د اکاډميک پوهاند يو. وي. گانکوفسکي (Yu. V. Gankovsky) د نظر له مخې "پښتانه د ختيځ ايران د يوه لوی ټبر له يووالي نه رامېنځ ته شوي چې ځان ته يې پخپله يو توکميز مقام جوړکړی، او دا د لرغونو زمانو خبره ده چې د لومړني زرم زېږيز پېر په مېنځ او په پيل ته يې خبر رسي او دا توکميزه ډله د اېفتاليانو د منحلېدو سره هم اړيکې لري."[35] د پښتنو لومړني خلک يو زوړ آرياني ټبر ؤ چې ځان يې د ايران ختيځو سيمو کې مېشت او خپور کړی.[36][37]

پښتو ژبه دوه لوی گړدودونه لري چې يو يې سوېلي او بل يې سهېلي(شمالي) گړدود دی. پښتو وييونکي ځانونه پښتانه يا پشتانه يادوي او دا دواړه په دې گروهه دي چې د سهېلي گړدود او که سوېلي گړدود د سيمې پښتو وييونکی ټول پښتانه دي. د پښتنو سيمې د پاکستان د لويديځو سيمو نه را نيولې آن د افغانستان تر سوېل ختيځو او لويديځو سيمو پورې غځېدلې. د بېلابېلو تاريخي ښکېلاکونو په وختونو کې د پښتنو پر سيمو د نورو سيمو خلک مېشت شوي، او کډوال شوي چې د همدې له کبله د پښتنو توکمونه هم د دوی په سيمو کې د کډوالو توکمونو سره گډ شوي دي. که څه هم چې په پښتنو کې راڼه وېښتان او د سترگو رنگ دومره عام نه دی، خو د ظاهري بڼې له مخې پښتانه د مديترانې خلکو او د قفقازي خلکو څېرو ته ډېر ورته والی لري.[38]

ژبني روايتونه[سمول]

د پښتنو د نسلي اساس په لړ کې د بني اسرائيليت نظريه تر ټولو زړه او لومړۍ ژبنۍ نظريه ده. دا په لمړي ځل د مغل پاچا جهانگير (۱۶۱۲ ز.) د يو سپهسالار خان جهان لودهي په لارښوونه د مغل دربار يو منشي نعمت الله هېروي د هيبت خان کاکړ په مرسته په مخزن افغاني نومې کتاب کې وړاندې کړله. د دې نظرېې په ځايي پلويانو کې قاضي عطاالله، حافظ رحمت خان، زرداد خان، افضل خان خټک او روشن خان او په مستشريقينو کې سر ويليم جونز، اليکزينډر برنس او راورټي د يادونې وړ دي. د خوشال خان خټک د يو شعر نه داسې برېښي چې هغه هم له دې نظرېې پلوي و. د بني اسرايئليت د نظرېې تنستې په دې ډول بڼل شوي دي.

  1. ساول (طالوت ) چې د حضرت يعقوب ء په دولسو ځامنو کې د بن يامين د اولاده و ، د پښتنو ور نيکۀ و - روايت کيږي چې د طالوت له اړخه د يو شرط يا ازميښت پوره کولو نه پس طالوت خپله لور ميکل حضرت داؤد ته نکاح کړه - خو داؤد ته ېې زړه ښه نه و ، او سترگې ېې ورته خړې وې - دغه رنگ حضرت داؤد خپل کور کلی پريښود او چيرته بل ځاېې ېې پناه واخسته - خو څه موده پس طالوت د بني اسرائيل سره په خپل کړي ظلم پښيمانه شو او په خپله خوښه او رضا ېې پاچاهي حضرت داؤد ته وسپارله ، خپلې دوه اوميدوارې ښځې ېې د داؤد په پناه کې پريښودی او پخپله د کفارو په ضد غزا له لاړلو او د لسو ځامنو سره اوژل شو.
  2. د طالوت د دواړو اوميدوارو ښځو يو يو هلک ؛ ارميا او برخيا ؛ اوزيږول - داؤد د دواړو ماشومانو ښه پالنه ، روزنه او خصمانه اوکړه ، برخيا ېې خپل مشر وزير او ارمياء ېې د لښکرو سپه سالار اوټاکل - د ارمياء يو يو ځوېې اصف او افغانا پيدا شول چې بيا وروستو يو د حضرت سليمان ء وزير اعظم او بل ېې د فوځ قوماندان شو - د بيت المقد س ودانې د دغه افغانا په څارنه کې جوړه شوه -
  3. د حضرت سليمان ء د مرگ نه پس بني اسرائيل بې لارې او نافرمانه شول - او د عذاب په صورت کې پرې الله پاک بخت نصر مسلط کړو - بخت نصر په بني اسرائيلو ډير ظلم او زياتی اوکړو - او دوۍ ېې بې دريغه اوژل - په نتيجه کې بني اسرائيل په کډه کولو او وطن پريښودلو مجبور او چنگ ونگ شول - له دغه بني اسرائيلو يوې قبيلې د غور غرونو ته کډه يوړله او په دغه غرونو کې ميشتۀ شول -
  4. حضرت خالد بن وليد يو لوړ رتبه صحابي او د بنی اسرائيلو د يوې قبيلې سردار و - د هجرت په اتم کال هغوۍ د غور په غورنو کې ميشت بني اسرائيلو ته د نبي اکرم ص د نبوت زيری او د ايمان راوړلو بلنه ورکړه - په جواب کې قيس عبدالرشيد د يو پړاوي په بدرگه مدينې منورې ته راغی او د نبي کريم ص سره ېې اوليدل او ايمان ېې راوړو - د قيس عبراني نوم په عبدالرشيد واوختو - دغه قيس عبدالرشيد د پښتنو نيکۀ و - قيس د خالد بن وليد د لور ساره بي بي سره نکاح اوکړو - د مکې مکرمې د واک او قبضې اخستلو په تاريخي مرکه کې ېې گډون اوکړو او بيرته غور ته ستون شو - د اسلام د دين تبليغ ېې شورو کړو - په کال ۴۱ هـ کې د ۸۷ اووه اتيا کاله په عمر کې په يو جنگ کې شهيد شولو - سړبڼ ، غورغشت او بيټن د هغه درې ځامن و - او د پښتنو شجره له دغه ځايه شورو کيږي -

په دې ورچاڼ کې د بني اسرائيليت د نظرېې غوره او اساسي ټکي راخستلي شوي دي - چې له دې نظرېې کوچ گڼل کيږي - او دا نظريه په هم دې اساسي ټکو او ستنو ولاړه ده - ښاغلي بهادر شاه کاکاخيل په خپل کتاب (پښتانۀ د تاريخ په رڼا کې ) په دې نظرېې په زړه پورې او دقيق بحث کړی دی - هغوۍ د تورات او د تاريخ په حوالو سره دا حقيقت ډاگيزه کړی چې د بني اسرائيليت نظريه څه تاريخي او او ثقافتي بيلگه او بنياد نه لري او دا چې دا نظريه محض يو تصور دی او افسانه ده -

راځۍ چې د تاريخ په تلۀ دا قيصه او دعوا اوتلوو - او د تاريخ د خلې نه برغولی پورته کړو چې څه وايي ؟

  1. تاريخ د طالوت د لور ميکل او د داؤد ء د وادۀ ، د داؤد د خپل کور کلي پريښودلو او په بل ځاېې د پناه اخستلو او د بني اسرئيلو د نافرمانۍ ، خود سرۍ او د بې لارې کيدلو تصديق کوي -
  2. تاريخ دا نه مني چې طالوت په خپله خوښه او رضا پاچاهي او قدرت داؤد ته پريښی و - خپلې دوه اوميدوارې ښځې ېې د هغه په پناه کې ورکړې وې - او په خپله د لسو ځامنو سره په جنگ کې وژلی شوی وو - تاريخ وايي چې د مايوسۍ په حال کې هغه ځان پخپله وژلی و - او د مرگ نه پس ېې ځوېی اشبوست د بني اسرائيلو پاچا شو -
  3. چې طالوت ځان پخپله اوواژه ، او په ځاېې ېې زوی پاچا شو نو بيا خو بې له څه شکه دده د دوه اوميدوارې ښځو د داؤد ء په پناه کې د پريښودلو قيصه دروغ کيږي - او په دغه صورت کې د ارمياء او برخيا وجود پخپله يوه لويه سواليه نښه جوړه شي - تاريخ د داؤد د مشر وزير او د لښکرو د سپه سالار په حيث د ارمياء او برخيا تصديق نه کوي -
  4. تاريخ د ارمياء او برخيا د ځامنو آصف او افغانا د حضرت سليمان ء د حکومت د وزير اعظم او قوماندان په حيث د تقرر تصديق هم نه کوي - البته تاريخ د بني اسرائيلو د (لاوې) قبيلې د يو وگړي اصف بن برکيا يادونه کوي خو هغه د سپه سالار په حيث نه بلکه د يو منلي شوي موسيقار په حيث ياد شوی دی -
  5. بيت المقدس يو تاريخي او مذهبي حيثيت لري - تاريخ د بيت المقدس د ودانۍ ټول لوۍ واړه تفصيلات په خپله ځولۍ کې سنبال کړي دي - خو د څارنوال په حيث د افغانا په شتون غلی دی -
  6. د بني اسرائيليت د نظرېې منونکي چې په څه ډول د حضرت سليمانء د مرگ نه پس د بني اسرائيلو د بې لارې کيدلو او د بخت نصر قيصه بيانوي ، د هغې نه داسې بريښي چې د بخت نصر يرغل او چپاوؤنه د سليمان ء د مرگ نه سمدستي پس شوي و- خو تاريخ وايي چې د سليمان دور و.

د پښتنو ځينې ټبرونه دا ادعا لري چې دوی د عربي نسل نه دي، او ځينې يې آن د مسلمانانو د پيغمبر حضرت محمد صلی الله عليه وسلم د اولادونو نه ځانونه شمېري او ځانو ته سيدان وايي.[39] د کندهار او پېښور ځينې پښتانه ټبرونه (لکه اپريدي ، خټک او سدوزي) د يونان لرغوني پاچا سکندر اعظم د اولادې نه ځانونه شمېري.[40]

ژنېتيک[سمول]

د انسانانو د ډي ان اې په هکله څېړنو ډېرو نورو پوښتنو ته ځواب وييلی، او دا يو داسې نوی انقلاب دی چې ددې په مرسته د بېلابېلو لرغونو وگړو او توکمونو ژنټيکي بنسټ او آر څوک موندلای شي. د پښتنو په هکله د ترسره شوي ژنيټيکي څېړنو له مخې دا په ډاگه شوې چې پښتانه په لويه کچه ايراني خلکو او همدا شان د پاکستان په سهېلي سيمو کې مېشته بوروشو خلکو سره، چې ځانته يوه ځانگړې ژبه لري نژدې تړلې ريښې لري.

نوی پېر[سمول]

پښتانه د افغانستان د نوي تاريخ يو اهم ټبر دی چې ددې هېواد په جوړولو کې يې اهم رول لوبولی، همدا شان د پاکستان په جوړولو کې د پښتنو ذکر نه پرته د پاکستان تاريخ نيمگړی پاته کېږي. د هوتکيانو پېر او تر دې وروسته د درانيانو پېر په تاريخي لحاظ د پښتنو د پاچايي اهم وختونه گڼل کېږي[41] چې په دغو وختونو کې پښتنو د هندوستان ډېرۍ سيمې د خپل واک په ولکه کې رواستلې. هوتکيان د غلجيو پښتنو هغه ټبر دی چا چې له ۱۷۲۲ نه تر ۱۷۳۶ کالونو ترمېنځ د پارس د سفويانو سره په جگړه کړې د پارس د امپراطورۍ ډېرې سيمې خپلې کړې. تر دې وروسته د احمد شاه ابدالي د امپراتورۍ رامېنځ ته شوه. احمد شاه ابدالي د پارس د پاچا د نادرشاه يو جگپوړی پوځي افسر وه. هغه يو پښتون پاچا وه چې د درانيو د واکمنيو د پېر بنسټ يې کېښوده چې د همدې واکمنۍ په ولکه کې افغانستان، پاکستان، کشمير، هندي پنجاب او خراسان شامل وه.[42][43] په ۱۸۱۸ ز کال کې د درانيو د واکمنۍ د پراپرځېدلو وروسته بيا بارکزيو پر افغانستان واکمني کوله. په ځانگړي توگه ياد شوی ټبر، محمدزيانو بيا له ۱۸۲۶ ز کال نه تر ۱۹۷۳ ز کال پورې د محمد ظاهر شاه تر پاچاهۍ پورې پر افغانستان خپل واک چلاوه. همدا اوس هم د افغانستان ولسمشر حامد کرزی يو کندهاری پښتون دی، چې د لومړي ځل لپاره په ولسواکيزه توگه ولسمشر ټاکل شوی دی.

د افغانستان پښتنو د برتانيوي پوځ سره درې تاريخي جگړې کړي چې د افغان-انگرېز جنگونو په نامه يادېږي. همداراز پښتنو د برتانيې او د روسيې په ستره لوبه کې هم د خپلې خاورې خپلواکي ساتلې او د دغو دوؤ زبرځواکونو پر وړاندې ټينگ پاتې شوي. تر دې وروسته چې کله امير عبدالرحمن خان د افغانستان پاچا ؤ نو هغه د انگرېزانو د سياست تر اغېزې راغی او دا په ۱۸۹۳ ز. کال کې د همدغه افغان پاچا د واکمنۍ دور وه چې د پښتنو سيمې په دوه برخو ووېشل شوې، چې يوه برخه يې د ډيورنډ پر يوې خوا د برتانيوي هند برخه وگرځېده او بله د افغانستان برخه پاتې شوه.[44] په شلمه پېړۍ کې، د خان عبدالولي خان او خان عبدالغفار خان په گډون ځینې پښتانه مشران په شمال لویدیځه سرحدي سیمو کې د برتانوي هند د حکومت تر فرمان لاندې د هندوستان د خپلواکی د ملاتړو په توگه اوسیدل. چې دوی د مهاتما گاندي د عدم تشدد د مقاومت د کړنلارې الهام اخیستونکي ول..[45] وروسته، په کال ۱۹۷۰م کې خان عبدالولي خان د پښتنو د نورو لا زیاتو خپلواکیو لپاره تر فشار لاندې وو. پښتنو په بېلابېلو وختونو کې په سوېلي او منځنۍ آسيا سیمو کې اهم رول لوبولی. په گاونډي هېواد پاکستان کې پښتنو سياستوالو، لکه ايوب خان او غلام اسحق خان د دغه هېواد د ولسمشرانو په توگه دندې ترسره کړي په همدې توگه په حکومت کې د لوړپوړو پوځي دندو نه نيولې تر وزيرانو پورې پښتنو خپل سياسي وړتوبونه ښکاره کړي، چې په دغو کې يې ښې بېلگې گل حسن خان د پوځ پخوانی لوی درستيز پاتې شوی. د افغانتسان پاچايي کورنۍ هم په پښتنو آباده وه او د پښتنو وروستی پاچا محمد ظاهر شاه وه. په نورو مخورو پښتنو کې د ۱۷مې پېړۍ د تورې او قلم جنگيالی شاعر خوشحال خان خټک نوم په لومړي سر کې راځي، تر دې وروسته افغان پاچا امير عبدالرحمن خان چې د فولادي پاچا لقب هم لري راځي. د نوي پېر په پښتنو کې ملگروملتونو ته د امريکا د متحده ايالاتو استازي زلمي خليلزاد[46] او د افغان ستورمزلي عبدالاحد مومند نومونه د ډېرو نورو نومونو په سر کې راځي.

د پښتنو اوسنی پېژند[سمول]

د تاريخپوهانو، وگړپوهانو او پخپله پښتنو ترمېنځ يو داسې بحث دی چې پښتانه د آر له مخې څوک دی. او ددوی په هکله تر ټولو منل شوی او عام اندونه دا دي:.[47]

  • پښتانه مسلمانان دي چې د پښتونولی په لار روان دي، او په همدې توگه پښتو د هغوی لومړنی ژبه ده.[48]
  • د قيس عبدالرشيد، چې په دوديزه توگه د لومړني پښتون په توگه ياد شوی، د نوموړي د کيسې له مخې پښتون هغه توکم دی چې آر او اصل يې تر پخواني افسانوي پېر پورې رسېږي.

دغه درې پېژندونه د پښتنو د پلرني نسب، ژبتوکميز، او مذهبي کلتوري پېژند په توگه څرگندونه کوي.

توکميزه پېژندنه[سمول]

کلتوري پېژندنه[سمول]

ځوځاتي پېژندنه[سمول]

د پښتنو ځوځاتي پېژندنه د دوی د لرغوني دود پښتونولۍ پر بنسټ کېږي. د دې لپاره چې څوک پښتون وشمېرل شي نو بايد پلار يې پښتون وي. د همدغه دود له مخې د دوی د ټبرونو او قبيلو ځوځاتي دود تر اوسه پورې ژوندی دی.

هڅوب[سمول]

د پښتنو هڅوب (فرهڼ) د ډېرو پېړيو د اوښتنو او پړاوونو د تېرېدلو وروسته جوړ شوی. د پښتنو د اسلام نه دمخه دودونه ډېر لرغوني دودونه گڼل کېږي چې آن د يوناني پاچا سکندر اعظم تر وختونو پورې او په ۳۳۰ مخ زېږيز پېر کې د هغه د امپراطوريو تر وختونو پورې چې د ملي نڅا په توگه ژوندي پاتې دي، رسېږي. خو د ادبياتو او موسيقۍ بڼه يې په لويه کچه د پارسي دود نه اغېزمنه شوې او هغه سيمه ايز موسيقي الات چې پښتنو خپل کړي او يا يې هم په بله بڼه ژباړلي د سيمې له مېشتو هڅوبونو (فرهڼونو) نه اغېزه اخيستې. د پښتنو هڅوب بې جوړې دی، د دوی فرهڼ د خپل آرني رواجونو سره سره په لويه کچه د منځنۍ، سوېلي او لوېديځې آسيا د دودونو نه اغېزمن شوی.

ژبه[سمول]

پښتانه په پښتو ژبه خبرې کوي، پښتو ژبه د هندواروپايي ژبو د کورنۍ څخه يوه ژبه ده او په هندواروپايي کورنۍ کې د هندوايراني ژبو د ډلې څخه شمېرل کېږي.

دين[سمول]

پښتانه په لويه کچه سُني مسلمانان دي او د حنفي مذهب لارويان دي. د پښتنو يوه وړه برخه شعيه مسلمانان هم جوړوي چې هم په افغانستان او هم پاکستان کې داسې وړې مذهبي ډلگۍ شته.[49] [50] . ډېر پښتانه نامتو ديني عالمان هم دي لکه ډاکټر محمد مُحسن خان چې قرآن شريف يې انگريزي ته ژباړلی دی په همدې توگه صحيح البخاري او ډېری نور ديني کتابونه هم انگريزي ته ژباړل شوي.[51] .

پښتو ادبيات[سمول]

شاعران، پيغمبران، وليان، پاچايان او اتلان د پښتنو د تاريخ په بهير کې د پښتنو د ټولنې تر ټولو منلي شخصيتونه گڼل شوي.

پښتونولي[سمول]

ورځښت[سمول]

هنرونه[سمول]

بنسټونه[سمول]

ښځې[سمول]

دا هم وگورۍ[سمول]

په خونديځ کې د پښتانه اړونده دوتنې(انځورونه) شته.

يادښتونه او سرچينې[سمول]

  • Note: population statistics for Pashtuns (including those without a notation) in foreign countries were derived from various census counts, the UN, the CIA World Factbook, Ethnologue, and the Joshua Project.
  1. د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Ethnologue
  2. د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CIA-Pak-pop
  3. د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CIA-Afghan-pop
  4. Pashtun, Pathan in India
  5. "United Arab Emirates: Demography". Encyclopædia Britannica World Data. Encyclopædia Britannica Online. Retrieved 15 March 2008. 
  6. 42% of 200,000 Afghan-Americans = 84,000 and 15% of 363,699 Pakistani-Americans = 54,554. Total Afghan and Pakistani Pashtuns in USA = 138,554.
  7. 7.0 7.1 "Ethnologue report for Southern Pashto: Iran (1993)". SIL International. Ethnologue: Languages of the World. Retrieved 5 May 2012. 
  8. Maclean, William (10 June 2009). "Support for Taliban dives among British Pashtuns". Reuters. http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSL861250. Retrieved 6 August 2009. 
  9. "Ethnic origins, 2006 counts, for Canada". 2.statcan.ca. 2006. Retrieved 17 April 2010. 
  10. "Perepis.ru". perepis2002.ru (in Russian). 
  11. "20680-Ancestry (full classification list) by Sex – Australia" (Microsoft Excel download). 2006 Census. Australian Bureau of Statistics. Retrieved 2 June 2008.  Total responses: 25,451,383 for total count of persons: 19,855,288.
  12. 12.0 12.1 Banuazizi, Ali and Myron Weiner (eds.). 1994. The Politics of Social Transformation in Afghanistan, Iran, and Pakistan (Contemporary Issues in the Middle East), Syracuse University Press. ISBN 0-8156-2608-8 (retrieved 7 June 2006).
  13. Kakar, Palwasha. Harvard University - School of Law - Tribal Law of Pashtunwali and Women’s Legislative Authority (retrieved 7 June 2006)
  14. په پښتونخوا کې توکميز، کلتوري او ژبپوهنيز Denominations, Khyberwatch.com (retrieved 7 June 2006).
  15. د افغانستان د وگړو سرشمېرنه او استونگنځي: لومړنی پړاو د کور د سامان لړليک, د UNFPA پروژه په افغانستان کې (retrieved 18 February 2007).
  16. Northern Pashto, Ethnologue.com (retrieved 7 June 2006)
  17. Pushtun, Northern of India, جوشو پروژه - figures taken from UNESCO through UNEP/GRID (retrieved 03 May 2007)
  18. "How the Talibanm kept their coffers full". 
  19. 19.0 19.1 د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Pakistan_census
  20. The ethnic composition of Afghanistan WAK Foundation 1999 Norway (retrieved 10 January 2007).
  21. 21.0 21.1 د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named UNHCR
  22. Iran-Pakistan: Refugees, IRIN Asia, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (retrieved 7 June 2006).
  23. د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CIA_Afghanistan
  24. Chapter 7 of The History of Herodotus (trans. George Rawlinson; originally written 440 BC) (retrieved 10 January 2007).
  25. Rig Veda Book Seven, Political Gateway (retrieved 7 June 2006).
  26. The Khalaj West of the Oxus; excerpts from "The Turkish Dialect of the Khalaj", Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, Vol 10, No 2, pp 417-437 (retrieved 10 January 2007).
  27. Afghan's Share in Indian Art and Culture, Afghan Network (retrieved 63 May 2007)
  28. Nancy Hatch Dupree - An Historical Guide to Afghanistan: Chapter 17
  29. Nancy Hatch Dupree - An Historical Guide to Afghanistan: Chapter 9
  30. Nancy Hatch Dupree - An Historical Guide to Afghanistan: Chapter 3
  31. Pashtun, Encyclopædia Britannica(retrieved 10 January 2007).
  32. Awde, Nicholas and Sarwan, Asmatullah: Pashto Dictionary & Phrasebook: Pashto-English, English-Pashto. Hippocrene Books, January 2003, ISBN 0-7818-0972-X (retrieved 10 January 2007).
  33. Pashto report, Ethnologue.com.
  34. Iranian-speaking peoples(retrieved 10 January 2007).
  35. Gankovsky, Yu. V., et al. د افغانستان تاريخ, مسکو: Progress Publishers, 1982, p. 382 (retrieved 10 January 2007).
  36. Iranian plateau, Encyclopaedia Britannica (retrieved 10 February 2007).
  37. Old Iranian Online, University of Texas College of Liberal Arts (retrieved 10 February 2007).
  38. Afghanistan Ethnic Groups: Pashtun, US Library of Congress (retrieved 10 January 2007).
  39. د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ISBN_Olaf_Caroe
  40. Investigation of the Greek ancestry of populations from northern Pakistan, Human Genetics, ۲۰۰۴ Apr;۱۱۴(۵):۴۸۴-۹۰. Epub ۲۰۰۴ Feb ۲۵ (retrieved ۱۰ January ۲۰۰۷).
  41. Afghanistan: History, U.S. Department of State (retrieved 10 October 2006).
  42. د درانيو د واکمنۍ نخشه, pbs.org (retrieved 10 October 2006).
  43. د درانيو د واکمنۍ نخشه, افغانلېنډ (retrieved 10 October 2006).
  44. Durand Line, Encyclopaedia Britannica (retrieved 10 October 2006).
  45. Khan Abdul-Ghaffar Khan, Bachakhan.com (retrieved 10 October 2006).
  46. Khalilzad to visit Afghanistan's mission at UN
  47. Pashtun Britannica On-Line (retrieved 18 January 2007).
  48. Understanding Pashto د پېنسلوينيا د پوهنتون گازيت (retrieved 18 January 2007).
  49. پښتون د امريکا د کانگرېس کتابتون (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).
  50. مانا او عمل, Afghanistan Country Study: مذهب, د الينيوس تخنيکي انستيتيوت (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).
  51. The Noble Quran (په ۹ ټوکونو کې), Arabic-English, ( ed. Dr. Muhammad Muhsin Khan) (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).

نورې لوستنې او باندنۍ تړنې[سمول]

نور نظريات[سمول]