پښتانه

د ويکيپېډيا لخوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
پښتانه
پښتون Paṣ̌tun
سلطان ابراهيم لودي · شېرشاه سوري · عبدالرحمان مومند
خوشحال خان · ميرويس هوتک · احمد شاه دراني
ايوب خان · امير عبدالرحمن خان · امير امان الله خان
خان عبدالغفار خان · عبدالاحد مومند · حامد کرزی
د ټولو وګړو شمېر
نژدې. 42 ميليونه وګړي [1]
د يادولو وړ سيمې
 پاکستان 28 ميليونه (۲۰۰۵) [2][3]
 افغانستان ۱۲ ميليونه (۲۰۰۹) [4]
 متحده عرب امارات 315,524 (2008) [5]
 بريتانيه 100,000 (2009) [6]
 کاناډا 26,000 (2006) [7]
 هند 11,086 (2001) [8]
 د امريکا متحده ايالات 7,710 (2000) [9]
 مالېزيا او  سينګاپور 5,100 (2008) [10]
ژبې

پښتو
پارسي يا اردو تر لويې کچې د دوهمې ژبې په توګه غږېږي

مذهب

اسلام، اکثره پښتانه حنفي سني مسلمانان دي خو يوه وړه برخه د پښتنو د ۱۲ امامي شيعه ډله جوړوي

پښتانه (چې د پشتانه، پوختانه، پختانه، پټهان (هندي: पठान) يا افغان په نومونو هم يادېږي.)[11] يو ژبتوکميزه قوم دی چې ددې توکم وګړي په لويه کچه د افغانستان په ختيځ او سوېل کې په فډرالي قبايلي سيمو کې، د پاکستان په سهېل لويديځ ولايت کې او په بلوچستان کې مېشت دي. پښتانه په خپله ژبه او د پښتونولۍ په ساتنه .[12] او اسلام باندې پېژندل کېږي.

د لوديانو دور په تاريخ کې د پښتنو د پاچاهۍ لومړنی دور بلل کېږي چې د ډيلي سلطنت په نامه پاچاهي يې درلوده د دغه دور د مودې نېټه له ۱۴۵۱ زېږيز نه تر ۱۵۲۶ زېږيز کالونو پورې وه. تر دې وروسته د درانيانو دور د نوي تېرمهال پاچايي وه چې په ۱۷۴۷ زېږيز کال کې يې پيل شوی و. پښتنو له ۱۹۷۹ نه تر ۱۹۸۹ پورې په سړه جګړه کې هم ډېر ستر رول لوبولی و او ډېرو پښتنو د روسانو پر ضد په جهاد کې هم برخه اخيستې وه. پښتنو د طالبانو د واکمنۍ او راپرځېدو پر مهال د نړېوالو پام ځان پلو اړولی وه، دا ځکه چې د طالبانو د خوځښت ډېرکۍ ډله پښتنو جوړوله. پښتانه په پاکستان کې هم يوه اهمه توکمډله بلل کېږي، په کوم ځای کې چې دوی دوهم لوی توکميزه ډله جوړوي.

پښتانه د نړۍ يواځينی ملت دی چې په لويه کچه په قبايلي ډلو وېشل شوی.[13] د پښتنو د وګړو د ټولټال شمېر اټکل څه نا څه ۴۰ ميليونه شوی، خو د پښتنو د ډېرو ټبرونو کوچاني طبيعت د دوی د سم شمېر مخه نيولې او تر اوسه پورې ددوی سرشمېرنه نه ده جوته شوې. خو بل لامل يې له ۱۹۷۹ نه راپدېخوا په افغانستان کې د سمې رسمي سرشمېرنې نشتوالی دی.[14]

وګړشمېرنه

د پښتنو سيمې د پاکستان د لويديځ نه نيولې د افغانستان تر سوېل لوېديځ پورې غزېږي. ددې تر څنګ د پښتنو ډېري وګړي په سهېلي سيمو کې، په آزاد کشمير کې او د پاکستان په کراچۍ ښار کې هم اوسېږي په همدې توګه د افغانستان سهېلي او لوېديځو سيمو کې هم ډېر پښتانه استوګنځايونه لري. په همدې توګه په هند[15][16] او ايران کې هم د پښتني سيمې شته چېرته چې پښتانه اوسېږي او د مهاجرو کارګرو ډله چې د کار په تکل عربي هېوادونو ته تللي په دغو هېوادونو کې بحرين، قطر، کوېټ او د سعودي عربستان هېوادونه راځي. په دغو عربي هېوادونو کې د باندنيو هېوادونو نه راغلي کارګرانو کې پښتانه ستره ډله جوړوي. خو د پښتنو د کلتور تر ټولو اهم ښاري مرکزونه د پېښور او کندهار ښارونه دي. ددې سره سره د کابل او کوېټې په ښارونو کې د پښتني وګړو د ګڼوګونو تر څنګ نور توکمونه هم پکې اوسېږي. خو په نړۍ کې د پښتنو تر ټولو لوی ښار د کراچۍ ښار دی چېرته چې ۱،۵ ميليونه پښتانه مېشت دي[17].

په پاکستان کې ۲۵،۶ ميليونه[2] پښتانه اوسېږي چې همدا شمېره د پاکستان د وګړو د سرشمېرنې ۱۵،۴۲٪ برخه جوړوي. که څه هم چې د لسيزو نه راپدېخوا په افغانستان کې رسمي سرشمېرنه نه ده ترسره شوې خو په دغه هېواد کې ۱۲،۵ ميليونه پښتانه مېشت دي چې همدا شمېر د افغانستان د وګړو د سرشمېرنې ۴۲٪ کې برخه جوړوي، خو ځينې سرچينې بيا په افغانستان کې د پښتنو شمېر لوړ اټکل کوي او داسې ادعا کوي چې په افغانستان کې د پښتنو شمېر له ۶۰٪ نه تر ۶۵٪ رسېږي[18]. خو د افغانستان لپاره د دغو شمېرنو اصلي ګڼونه لا د ډاډ وړ نه دي ګرځېدلي، او په پاکستان کې بيا د پښتنو شمېر د نژدې ۳ مليونو افغانو کډوالو تر اغېزې لاندې شوی، چې په دغو کډوالو کې د پښتنو شمېر ۸۱،۵٪ يا ۲،۴۹ ميليونه پکې پښتانه دي چې په پاکستان کې اوسېږي[3] . په همدې توګه يو نامالومه شمېر کډوال په ايران[19] کې هم مېشت دي. خو په ټولو هېوادونو کې د پښتنو ټولټال شمېر ۴۰ ميليونه[2][4][3] وګړي اټکل شوی.

آر او پېښليک

کينډۍ:دا هم وګورۍ

امير عبدالرحمن خان, د افغانستان پخوانی پاچا (1844-1901) چا چې د ډيورنډ د کرښې د تړون په لاسليک کولو سره د پښتنو لوی ټبر په دوو سيمو ووېشلو

د پښتنو تاريخ ډېر لرغونی دی او ددوي په هکله د لا نورو څېړنو اړتيا ليدل کېږي. د پښتنو سيمې د عيسی (ع) نه دوه زره کاله وړاندې، د بېلابېلو خلکو لخوا نيول شوي او د بېلابېلو کډواليو له کبله اغېزمنې شوي. ايرانيانو، هندوآريانيانو، ماديانو، پارسيانو او د ماوريانو سره سره نورو ولسونو لکه سکياتيانو، کوشانيانو، هېفتاليانو، مصريانو، عربانو، ترکانو او مغولانو هر يوه په خپل وار په دغه سيمو حکومتونه کړي. د پښتنو د آر په هکله په دواړو ډلو کې هم په خپلو پښتنو کې او هم په غېر پښتنو تاريخپوهانو کې بډ (مخالف) اندونه شته، چې ځينې يې نوي او ځينې نور يې لرغونې او افسانوي بڼه لري.

لرغونې سرچينې

د پښتنو په هکله په لومړي ځل يو زر کاله وړاندې د ميلاد نه د لرغوني يونان تاريخپوه هېرودوتس وايي چې د پارس ختيځ لور ته د سرتراپي آرکوزيا سيمه ده او د دې ځای خلک پکتيانز دي.[20] ددې سره په رېګويدا کې هم د پکتاز په نامه د يو ولس يادونه کوي چې د پکت په سيمه کې اوسېږي او دا سيمه د افغانستان ختيځه سيمه يادوي. ډېری خلک په دې باور دي چې همدا يادې شوې سيمې او ولسونه د پښتنو پخواني پلرني ځايونه او نيکونه دي.[21] په نورو لرغونو خلکو کې چې د پښتنو سره يې تړاو ليدل کېږي، باختريان دي او داسې وييل کېږي چې باختريانو منځنۍ ايرانۍ ژبې ته ورته ژبه درلوده.

په تاريخي توګه پښتانه د افغانانو په نامه ياد شوي، او په همدې توګه د پښتون او افغان نومونه دوه هممانيزه نومونه دي. د V. Minorsky, W.K. Frazier Tyler, M.C. Gillet او ډېرو نورو پوهانو د قوله، "د افغان وييکه په تاريخ کې لومړی ځل په حدود العالم کې په ۹۸۲ زېږيز پېر کې راڅرګنده شوې.."[22] همدا نوم د پښتنو لخوا د خپل لرغوني نيکه د نوم په يادولو کې چې افغانا نومېده کارېدلی.

خلک په دې باور دي چې پښتانه کندهار او سلېمان غره کې مېشت خلک وه او د همدغه ځای بلل کېږي. دوی نژدې لس زره کاله پخوا د همدې ځای نه نورو ځايونو ته کوچېدلي.[11] په جغرافي توګه ډېر ځلې دوی د لرغونو پارسيانو او هندوانو ,[23] سره په نژدې اړيکو کې ښکېل پاتې شوي او په همدې توګه په ۷مه پېړۍ کې د عربانو لخوا د اسلام د راتګ نه مخکې دوی زردشتي، بودهيزم، هندويزم او يهودي مذهبه پاتې شوي.[24][25][26]

وګړپوهنه او ژبپوهنه

د پښتنو ژبه لکه د نړۍ د نورو ژبو په څېره يوه ګډه ژبه ده او پښتو ژبه د ختيځ ايران په ژبو کې شمېرل کېږي چې پخپله د هندوآريايي ژبو د کورنۍ څخه ده او همدا کورنۍ د ژبو په لوی، هندواروپايي ټبر پورې تړاو لري.[27][28][29] همدا راز داسې هم وييل کېږي چې پښتانه کېدای شي چې د سياتيانو، چې د لرغوني ايران يوه توکميزه ډله وه، زوزات وي.[30] د اکاډميک پوهاند يو. وي. ګانکوفسکي (Yu. V. Gankovsky) د نظر له مخې "پښتانه د ختيځ ايران د يوه لوی ټبر له يووالي نه رامېنځ ته شوي چې ځان ته يې پخپله يو توکميز مقام جوړکړی، او دا د لرغونو زمانو خبره ده چې د لومړني زرم زېږيز پېر په مېنځ او په پيل ته يې خبر رسي او دا توکميزه ډله د اېفتاليانو د منحلېدو سره هم اړيکې لري."[31] د پښتنو لومړني خلک يو زوړ آرياني ټبر ؤ چې ځان يې د ايران ختيځو سيمو کې مېشت او خپور کړی.[32][33]

پښتو ژبه دوه لوی ګړدودونه لري چې يو يې سوېلي او بل يې سهېلي(شمالي) ګړدود دی. پښتو وييونکي ځانونه پښتانه يا پشتانه يادوي او دا دواړه په دې ګروهه دي چې د سهېلي ګړدود او که سوېلي ګړدود د سيمې پښتو وييونکی ټول پښتانه دي. د پښتنو سيمې د پاکستان د لويديځو سيمو نه را نيولې آن د افغانستان تر سوېل ختيځو او لويديځو سيمو پورې غځېدلې. د بېلابېلو تاريخي ښکېلاکونو په وختونو کې د پښتنو پر سيمو د نورو سيمو خلک مېشت شوي، او کډوال شوي چې د همدې له کبله د پښتنو توکمونه هم د دوی په سيمو کې د کډوالو توکمونو سره ګډ شوي دي. که څه هم چې په پښتنو کې راڼه وېښتان او د سترګو رنګ دومره عام نه دی، خو د ظاهري بڼې له مخې پښتانه د مديترانې خلکو او د قفقازي خلکو څېرو ته ډېر ورته والی لري.[34]

ژبني روايتونه

د پښتنو د نسلي اساس په لړ کې د بني اسرائيليت نظريه تر ټولو زړه او لومړۍ ژبنۍ نظريه ده. دا په لمړي ځل د مغل پاچا جهانګير (۱۶۱۲ ز.) د يو سپهسالار خان جهان لودهي په لارښوونه د مغل دربار يو منشي نعمت الله هېروي د هيبت خان کاکړ په مرسته په مخزن افغاني نومې کتاب کې وړاندې کړله. د دې نظرېې په ځايي پلويانو کې قاضي عطاالله، حافظ رحمت خان، زرداد خان، افضل خان خټک او روشن خان او په مستشريقينو کې سر ويليم جونز، اليکزينډر برنس او راورټي د يادونې وړ دي. د خوشال خان خټک د يو شعر نه داسې برېښي چې هغه هم له دې نظرېې پلوي و. د بني اسرايئليت د نظرېې تنستې په دې ډول بڼل شوي دي.

  1. ساول (طالوت ) چې د حضرت يعقوب ء په دولسو ځامنو کې د بن يامين د اولاده و ، د پښتنو ور نيکۀ و - روايت کيږي چې د طالوت له اړخه د يو شرط يا ازميښت پوره کولو نه پس طالوت خپله لور ميکل حضرت داؤد ته نکاح کړه - خو داؤد ته ېې زړه ښه نه و ، او سترګې ېې ورته خړې وې - دغه رنګ حضرت داؤد خپل کور کلی پريښود او چيرته بل ځاېې ېې پناه واخسته - خو څه موده پس طالوت د بني اسرائيل سره په خپل کړي ظلم پښيمانه شو او په خپله خوښه او رضا ېې پاچاهي حضرت داؤد ته وسپارله ، خپلې دوه اوميدوارې ښځې ېې د داؤد په پناه کې پريښودی او پخپله د کفارو په ضد غزا له لاړلو او د لسو ځامنو سره اوژل شو.
  2. د طالوت د دواړو اوميدوارو ښځو يو يو هلک ؛ ارميا او برخيا ؛ اوزيږول - داؤد د دواړو ماشومانو ښه پالنه ، روزنه او خصمانه اوکړه ، برخيا ېې خپل مشر وزير او ارمياء ېې د لښکرو سپه سالار اوټاکل - د ارمياء يو يو ځوېې اصف او افغانا پيدا شول چې بيا وروستو يو د حضرت سليمان ء وزير اعظم او بل ېې د فوځ قوماندان شو - د بيت المقد س ودانې د دغه افغانا په څارنه کې جوړه شوه -
  3. د حضرت سليمان ء د مرګ نه پس بني اسرائيل بې لارې او نافرمانه شول - او د عذاب په صورت کې پرې الله پاک بخت نصر مسلط کړو - بخت نصر په بني اسرائيلو ډير ظلم او زياتی اوکړو - او دوۍ ېې بې دريغه اوژل - په نتيجه کې بني اسرائيل په کډه کولو او وطن پريښودلو مجبور او چنګ ونګ شول - له دغه بني اسرائيلو يوې قبيلې د غور غرونو ته کډه يوړله او په دغه غرونو کې ميشتۀ شول -
  4. حضرت خالد بن وليد يو لوړ رتبه صحابي او د بنی اسرائيلو د يوې قبيلې سردار و - د هجرت په اتم کال هغوۍ د غور په غورنو کې ميشت بني اسرائيلو ته د نبي اکرم ص د نبوت زيری او د ايمان راوړلو بلنه ورکړه - په جواب کې قيس عبدالرشيد د يو پړاوي په بدرګه مدينې منورې ته راغی او د نبي کريم ص سره ېې اوليدل او ايمان ېې راوړو - د قيس عبراني نوم په عبدالرشيد واوختو - دغه قيس عبدالرشيد د پښتنو نيکۀ و - قيس د خالد بن وليد د لور ساره بي بي سره نکاح اوکړو - د مکې مکرمې د واک او قبضې اخستلو په تاريخي مرکه کې ېې ګډون اوکړو او بيرته غور ته ستون شو - د اسلام د دين تبليغ ېې شورو کړو - په کال ۴۱ هـ کې د ۸۷ اووه اتيا کاله په عمر کې په يو جنګ کې شهيد شولو - سړبڼ ، غورغشت او بيټن د هغه درې ځامن و - او د پښتنو شجره له دغه ځايه شورو کيږي -

په دې ورچاڼ کې د بني اسرائيليت د نظرېې غوره او اساسي ټکي راخستلي شوي دي - چې له دې نظرېې کوچ ګڼل کيږي - او دا نظريه په هم دې اساسي ټکو او ستنو ولاړه ده - ښاغلي بهادر شاه کاکاخيل په خپل کتاب (پښتانۀ د تاريخ په رڼا کې ) په دې نظرېې په زړه پورې او دقيق بحث کړی دی - هغوۍ د تورات او د تاريخ په حوالو سره دا حقيقت ډاګيزه کړی چې د بني اسرائيليت نظريه څه تاريخي او او ثقافتي بيلګه او بنياد نه لري او دا چې دا نظريه محض يو تصور دی او افسانه ده -

راځۍ چې د تاريخ په تلۀ دا قيصه او دعوا اوتلوو - او د تاريخ د خلې نه برغولی پورته کړو چې څه وايي ؟

  1. تاريخ د طالوت د لور ميکل او د داؤد ء د وادۀ ، د داؤد د خپل کور کلي پريښودلو او په بل ځاېې د پناه اخستلو او د بني اسرئيلو د نافرمانۍ ، خود سرۍ او د بې لارې کيدلو تصديق کوي -
  2. تاريخ دا نه مني چې طالوت په خپله خوښه او رضا پاچاهي او قدرت داؤد ته پريښی و - خپلې دوه اوميدوارې ښځې ېې د هغه په پناه کې ورکړې وې - او په خپله د لسو ځامنو سره په جنګ کې وژلی شوی وو - تاريخ وايي چې د مايوسۍ په حال کې هغه ځان پخپله وژلی و - او د مرګ نه پس ېې ځوېی اشبوست د بني اسرائيلو پاچا شو -
  3. چې طالوت ځان پخپله اوواژه ، او په ځاېې ېې زوی پاچا شو نو بيا خو بې له څه شکه دده د دوه اوميدوارې ښځو د داؤد ء په پناه کې د پريښودلو قيصه دروغ کيږي - او په دغه صورت کې د ارمياء او برخيا وجود پخپله يوه لويه سواليه نښه جوړه شي - تاريخ د داؤد د مشر وزير او د لښکرو د سپه سالار په حيث د ارمياء او برخيا تصديق نه کوي -
  4. تاريخ د ارمياء او برخيا د ځامنو آصف او افغانا د حضرت سليمان ء د حکومت د وزير اعظم او قوماندان په حيث د تقرر تصديق هم نه کوي - البته تاريخ د بني اسرائيلو د (لاوې) قبيلې د يو وګړي اصف بن برکيا يادونه کوي خو هغه د سپه سالار په حيث نه بلکه د يو منلي شوي موسيقار په حيث ياد شوی دی -
  5. بيت المقدس يو تاريخي او مذهبي حيثيت لري - تاريخ د بيت المقدس د ودانۍ ټول لوۍ واړه تفصيلات په خپله ځولۍ کې سنبال کړي دي - خو د څارنوال په حيث د افغانا په شتون غلی دی -
  6. د بني اسرائيليت د نظرېې منونکي چې په څه ډول د حضرت سليمانء د مرګ نه پس د بني اسرائيلو د بې لارې کيدلو او د بخت نصر قيصه بيانوي ، د هغې نه داسې بريښي چې د بخت نصر يرغل او چپاوؤنه د سليمان ء د مرګ نه سمدستي پس شوي و- خو تاريخ وايي چې د سليمان دور و.
دوتنه:Shabkadr Fort outside Peshawar attacked by tribesmen.jpg
Pashtun tribesmen attacking the British-held Shabkadr Fort outside Peshawar in 1897

Some anthropologists lend credence to the mythical oral traditions of the Pashtun tribes themselves. For example, according to the Encyclopaedia of Islam, the theory of Pashtun descent from Israelites is traced to Maghzan-e-Afghani who compiled a history for Khan-e-Jehan Lodhi in the reign of Mughal Emperor Jehangir in the ۱۷th century CE. Another book that corresponds with Pashtun historical records, Taaqati-Nasiri, states that in the ۷th century a people called the Bani Israel settled in Ghor, southeast of Herat, Afghanistan, and then migrated south and east. These Bani Israel references are in line with the commonly held view by Pashtuns that when the twelve tribes of Israel were dispersed (see Israel and Judah and Ten Lost Tribes), the tribe of Joseph, among other Hebrew tribes, settled in the region.[35] Hence the tribal name 'Yusef Zai' in Pashto translates to the 'sons of Joseph'. A similar story is told by Iranian historian Ferishta.[36]

Maghzan-e-Afghani's Bani-Israel theory has been questioned due to some historical and linguistic inconsistencies. The main inconsistency is that the Ten Lost Tribes were exiled by Assyria, yet Maghzan-e-Afghani refers to them being permitted by the ruler of Persia to go east to Afghanistan. [37] However this inconsistency can be explained by the fact that Persia acquired the lands of the Assyrian Empire when it conquered Babylonia, which had conquered Assyria decades earlier. Therefore, there is some credibility to this account, especially since many Pashtun oral traditions refer to it.

The oral tradition may, however, be a myth which grew out of a political and cultural struggle between Pashtuns and the Mughals, which explains the historical backdrop for the creation of the myth, the inconsistencies of the mythology, and the linguistic research that refutes any Semitic origins. [37]

د پښتنو ځينې ټبرونه دا ادعا لري چې دوی د عربي نسل نه دي، او ځينې يې آن د مسلمانانو د پيغمبر حضرت محمد صلی الله عليه وسلم د اولادونو نه ځانونه شمېري او ځانو ته سيدان وايي.[38] د کندهار او پېښور ځينې پښتانه ټبرونه (لکه اپريدي ، خټک او سدوزي) د يونان لرغوني پاچا سکندر اعظم د اولادې نه ځانونه شمېري.[39]

ژنېتيک

د انسانانو د ډي ان اې په هکله څېړنو ډېرو نورو پوښتنو ته ځواب وييلی، او دا يو داسې نوی انقلاب دی چې ددې په مرسته د بېلابېلو لرغونو وګړو او توکمونو ژنټيکي بنسټ او آر څوک موندلای شي. د پښتنو په هکله د ترسره شوي ژنيټيکي څېړنو له مخې دا په ډاګه شوې چې پښتانه په لويه کچه ايراني خلکو او همدا شان د پاکستان په سهېلي سيمو کې مېشته بوروشو خلکو سره، چې ځانته يوه ځانګړې ژبه لري نژدې تړلې ريښې لري.

نوی پېر

پښتانه د افغانستان د نوي تاريخ يو اهم ټبر دی چې ددې هېواد په جوړولو کې يې اهم رول لوبولی، همدا شان د پاکستان په جوړولو کې د پښتنو ذکر نه پرته د پاکستان تاريخ نيمګړی پاته کېږي. د هوتکيانو پېر او تر دې وروسته د درانيانو پېر په تاريخي لحاظ د پښتنو د پاچايي اهم وختونه ګڼل کېږي[40] چې په دغو وختونو کې پښتنو د هندوستان ډېرۍ سيمې د خپل واک په ولکه کې رواستلې. هوتکيان د غلجيو پښتنو هغه ټبر دی چا چې له ۱۷۲۲ نه تر ۱۷۳۶ کالونو ترمېنځ د پارس د سفويانو سره په جګړه کړې د پارس د امپراطورۍ ډېرې سيمې خپلې کړې. تر دې وروسته د احمد شاه ابدالي د امپراتورۍ رامېنځ ته شوه. احمد شاه ابدالي د پارس د پاچا د نادرشاه يو جګپوړی پوځي افسر وه. هغه يو پښتون پاچا وه چې د درانيو د واکمنيو د پېر بنسټ يې کېښوده چې د همدې واکمنۍ په ولکه کې افغانستان، پاکستان، کشمير، هندي پنجاب او خراسان شامل وه.[41][42] په ۱۸۱۸ ز کال کې د درانيو د واکمنۍ د پراپرځېدلو وروسته بيا بارکزيو پر افغانستان واکمني کوله. په ځانګړي توګه ياد شوی ټبر، محمدزيانو بيا له ۱۸۲۶ ز کال نه تر ۱۹۷۳ ز کال پورې د محمد ظاهر شاه تر پاچاهۍ پورې پر افغانستان خپل واک چلاوه. همدا اوس هم د افغانستان ولسمشر حامد کرزی يو کندهاری پښتون دی، چې د لومړي ځل لپاره په ولسواکيزه توګه ولسمشر ټاکل شوی دی.

د افغانستان پښتنو د برتانيوي پوځ سره درې تاريخي جګړې کړي چې د افغان-انګرېز جنګونو په نامه يادېږي. همداراز پښتنو د برتانيې او د روسيې په ستره لوبه کې هم د خپلې خاورې خپلواکي ساتلې او د دغو دوؤ زبرځواکونو پر وړاندې ټينګ پاتې شوي. تر دې وروسته چې کله امير عبدالرحمن خان د افغانستان پاچا ؤ نو هغه د انګرېزانو د سياست تر اغېزې راغی او دا په ۱۸۹۳ ز. کال کې د همدغه افغان پاچا د واکمنۍ دور وه چې د پښتنو سيمې په دوه برخو ووېشل شوې، چې يوه برخه يې د ډيورنډ پر يوې خوا د برتانيوي هند برخه وګرځېده او بله د افغانستان برخه پاتې شوه.[43] په شلمه پېړۍ کې، د خان عبدالولي خان او خان عبدالغفار خان په ګډون ځینې پښتانه مشران په شمال لویدیځه سرحدي سیمو کې د برتانوي هند د حکومت تر فرمان لاندې د هندوستان د خپلواکی د ملاتړو په توګه اوسیدل. چې دوی د مهاتما ګاندي د عدم تشدد د مقاومت د کړنلارې الهام اخیستونکي ول..[44] وروسته، په کال ۱۹۷۰م کې خان عبدالولي خان د پښتنو د نورو لا زیاتو خپلواکیو لپاره تر فشار لاندې وو.

Pashtuns in Afghanistan attained complete independence from British intervention during the reign of King Amanullah Khan, following the Third Anglo-Afghan War.[45] The monarchy ended with Sardar Daoud Khan seizing control of Afghanistan in 1973, which opened the door to Soviet intervention and eventually culminated in the Saur Revolution or Communist take-over of Afghanistan in 1978. Starting in the late 1970s, many Pashtuns joined the Mujahideen opposition against the Soviet invasion of Afghanistan. These Mujahideen fought for control of Afghanistan against the Communist Khalq and the Parcham factions. More recently, the Pashtuns became known for being the primary ethnic group that comprised the Taliban, which was a religious movement that emerged from Kandahar, Afghanistan.[46] In late 2001, the Taliban government was removed from power as a result of the US-led invasion of Afghanistan.

پښتنو په بېلابېلو وختونو کې په سوېلي او منځنۍ آسيا سیمو کې اهم رول لوبولی. په ګاونډي هېواد پاکستان کې پښتنو سياستوالو، لکه ايوب خان او غلام اسحق خان د دغه هېواد د ولسمشرانو په توګه دندې ترسره کړي په همدې توګه په حکومت کې د لوړپوړو پوځي دندو نه نيولې تر وزيرانو پورې پښتنو خپل سياسي وړتوبونه ښکاره کړي، چې په دغو کې يې ښې بېلګې ګل حسن خان د پوځ پخوانی لوی درستيز پاتې شوی. د افغانتسان پاچايي کورنۍ هم په پښتنو آباده وه او د پښتنو وروستی پاچا محمد ظاهر شاه وه. په نورو مخورو پښتنو کې د ۱۷مې پېړۍ د تورې او قلم جنګيالی شاعر خوشحال خان خټک نوم په لومړي سر کې راځي، تر دې وروسته افغان پاچا امير عبدالرحمن خان چې د فولادي پاچا لقب هم لري راځي. د نوي پېر په پښتنو کې ملګروملتونو ته د امريکا د متحده ايالاتو استازي زلمي خليلزاد[47] او د افغان ستورمزلي عبدالاحد مومند نومونه د ډېرو نورو نومونو په سر کې راځي.

د پښتنو اوسنی پېژند

د تاريخپوهانو، وګړپوهانو او پخپله پښتنو ترمېنځ يو داسې بحث دی چې پښتانه د آر له مخې څوک دی. او ددوی په هکله تر ټولو منل شوی او عام اندونه دا دي:

  • Pashtuns are predominantly an Eastern Iranian people who are speakers of the Pashto language and live in a contiguous geographic location across Pakistan and Afghanistan. This is the generally accepted academic view.[48]
  • پښتانه مسلمانان دي چې د پښتونولی په لار روان دي، او په همدې توګه پښتو د هغوی لومړنی ژبه ده.[49]
  • د قيس عبدالرشيد، چې په دوديزه توګه د لومړني پښتون په توګه ياد شوی، د نوموړي د کيسې له مخې پښتون هغه توکم دی چې آر او اصل يې تر پخواني افسانوي پېر پورې رسېږي.

دغه درې پېژندونه د پښتنو د پلرني نسب، ژبتوکميز، او مذهبي کلتوري پېژند په توګه څرګندونه کوي.

توکميزه پېژندنه

د افغانستان يوه پښتنه انجلۍ

The ethno-linguistic definition is the most prominent and accepted view as to who is and is not a Pashtun.[50] Generally, this most common view holds that Pashtuns are defined within the parameters of having mainly eastern Iranian ethnic origins, sharing a common language, culture and history, living in relatively close geographic proximity to each other, and acknowledging each other as kinsmen. Thus, tribes that speak disparate yet mutually intelligible dialects of Pashto will acknowledge each other as ethnic Pashtuns and even subscribe to certain dialects as "proper", such as the Pukhtu spoken by the Yousafzai and the Pashto spoken by the Durrani in Kandahar.[51] These criteria tend to be used by most Pashtuns in Pakistan and Afghanistan as the basis for who can be counted as a Pashtun.

کلتوري پېژندنه

The religious and cultural definition is more stringent and requires Pashtuns to be Muslim and adherents of the Pashtunwali code.[52] This is the most prevalent view among the more orthodox and conservative tribesmen who do not view Pashtuns of the Jewish faith as actual Pashtuns, even if they themselves might claim to be of Hebrew ancestry, depending upon which tribe is in question. The religious definition for Pashtuns is partially based upon the laws of Pashtunwali, and that those who are Pashtun must follow and honor Pashtunwali. However, Pashtun society is not entirely homogenous in the religious sense, as Pashtuns, who are predominantly Sunni Muslims, can also be followers of the Shia sect among others. In addition, the Pakistani Jews and the Afghan Jewish population, once numbering in the thousands, have largely relocated to Israel. Overall, more flexibility can be found among Pashtun intellectuals and academics who sometimes simply define who is and is not a Pashtun based upon other criteria that often excludes religion.

ځوځاتي پېژندنه

د پښتنو ځوځاتي پېژندنه د دوی د لرغوني دود پښتونولۍ پر بنسټ کېږي. د دې لپاره چې څوک پښتون وشمېرل شي نو بايد پلار يې پښتون وي. د همدغه دود له مخې د دوی د ټبرونو او قبيلو ځوځاتي دود تر اوسه پورې ژوندی دی. Under this definition, in order to be an ethnic Pashtun, there is less regard as to what language one speaks (Pashto, Persian, Urdu, English, etc.), while more emphasis is placed upon one's father. Thus the Pathans in India, for example, who have lost both the language and presumably many of the ways of their putative ancestors, can, by being able to trace their fathers' ethnic heritage back to the Pashtun tribes (who some believe are descendants of the four grandsons of Qais Abdur Rashid, a possible legendary progenitor of the Pashtuns), remain "Pashtun".[53] The legend states that Qais, after having heard of the new religion of Islam, traveled to meet the Muslim Prophet Muhammad in Medina and returned to Afghanistan-Pakistan area as a Muslim. Qais, in turn, purportedly had many children and one son, Afghana, produced up to four sons who set out towards the east including one son who went towards Swat, another towards Lahore, another to Multan, and finally one to Quetta. This legend is one of many traditional tales among the Pashtuns regarding their disparate origins that remain largely unverifiable.

Putative ancestry

There are various communities which claim Pashtun descent and are largely found amongst other groups in South and Central Asia who generally do not speak Pashto and are often considered either overlapping groups or are simply assigned to the ethno-linguistic group that corresponds to their geographic location and their mother tongue. Some groups who claim Pashtun descent include various non-Pashtun Afghans who are often conversant in Persian rather than Pashto.[4]

Many claimants of Pashtun heritage in South Asia have mixed with local Muslim populations and refer to themselves (and Pashto-speaking Pashtuns and often Afghans in general) in the Hindi-Urdu variant Pathan rather than Pashtun or Pukhtun.[54] These populations are usually only part-Pashtun, to varying degrees, and often trace their Pashtun ancestry putatively through a paternal lineage, and are not universally viewed as ethnic Pashtuns (see section on Pashtuns Defined for further analysis).

Some groups claiming Pashtun descent live in close proximity to Pashtuns such as the Hindkowans who are sometimes referred to as Punjabi Pathans (in publications such as Encyclopædia Britannica).[55] The Hindkowans speak the Hindko language and are regarded as a group of mixed Pashtun and Punjabi origin.[56] Culturally similar to Pashtuns, the Hinkowans often practice Pashtunwali in Pashtun-majority areas. The Hindkowans are a large minority in major cities such as Peshawar, Kohat, Mardan, and Dera Ismail Khan and in mixed districts including Haripur and Abbottabad where they are often bilingual in Hindko and Pashto.

Additionally, upwards of 20% of Urdu-speakers claim partial Pashtun ancestry.[57][10] Indian Pathans claim descent from Pashtun soldiers that settled in northern India and intermarried with local Muslims during the era of the Delhi Sultanate and Mughal Empire. The Rohilla Pashtuns, after their defeat by the British, are notable for having intermarried with local Muslims. They are believed to have been bilingual in Pashto and Urdu until the mid-19th century. The repression of Rohilla Pashtuns by the British in the late 18th century caused thousands to flee to the Dutch colony of Guyana in South America.[58] Today, the Afghan proper refer to themselves as Ban-i-Afghan or Ban-i-Isrial to differentiate themselves form the Indian Pathan.[59] With this differentiation in mind, the population of Pathans in India is around 11,324,000;[60] this population is distributed throughout the states of India.[61]

Lastly, small minorities of Sikhs and Hindus, who are often bilingual in Pashto and Punjabi, are estimated to be in the thousands and can be found in parts of Afghanistan.[62]

هڅوب

د پښتنو هڅوب (فرهڼ) د ډېرو پېړيو د اوښتنو او پړاوونو د تېرېدلو وروسته جوړ شوی. د پښتنو د اسلام نه دمخه دودونه ډېر لرغوني دودونه ګڼل کېږي چې آن د يوناني پاچا سکندر اعظم تر وختونو پورې او په ۳۳۰ مخ زېږيز پېر کې د هغه د امپراطوريو تر وختونو پورې چې د ملي نڅا په توګه ژوندي پاتې دي، رسېږي. خو د ادبياتو او موسيقۍ بڼه يې په لويه کچه د پارسي دود نه اغېزمنه شوې او هغه سيمه ايز موسيقي الات چې پښتنو خپل کړي او يا يې هم په بله بڼه ژباړلي د سيمې له مېشتو هڅوبونو (فرهڼونو) نه اغېزه اخيستې. د پښتنو هڅوب بې جوړې دی، د دوی فرهڼ د خپل آرني رواجونو سره سره په لويه کچه د منځنۍ، سوېلي او لوېديځې آسيا د دودونو نه اغېزمن شوی.

ژبه

پښتانه په پښتو ژبه خبرې کوي، پښتو ژبه د هندواروپايي ژبو د کورنۍ څخه يوه ژبه ده او په هندواروپايي کورنۍ کې د هندوايراني ژبو د ډلې څخه شمېرل کېږي.[63] It can be further delineated within Eastern Iranian and Southeastern Iranian. Pashto is written in the Perso-Arabic script and is divided into two main dialects, the northern "Pukhtu" and the southern "Pashto".

Pashto has ancient origins and bears similarities to extinct languages such as Avestan and Bactrian.[64] Its closest modern relatives include Pamir languages, such as Shughni and Wakhi, and Ossetic, and has an ancient legacy of borrowing vocabulary from neighboring languages including Persian and Vedic Sanskrit. Invaders have left vestiges as well as Pashto has borrowed words from Ancient Greek, Arabic and Turkic, while modern borrowings come primarily from English.[65]

Fluency in Pashto is often the main determinant as to whether there is group acceptance as to who is and is not considered a Pashtun. Pashtun nationalism emerged following the rise of Pashto poetry that linked language and ethnic identity starting with the work of Khushal Khan Khattak and continued with his grandson Afzal Khan (author of Tarikh-e Morassa, a history of the Pashtun people).[65]

Pashto has national status in Afghanistan and regional status in Pakistan. In addition to their mother-tongue, many Pashtuns are fluent in Dari (Afghan Persian) and/or Urdu as well as English.

دين

پښتانه په لويه کچه سُني مسلمانان دي او د حنفي مذهب لارويان دي. د پښتنو يوه وړه برخه شعيه مسلمانان هم جوړوي چې هم په افغانستان او هم پاکستان کې داسې وړې مذهبي ډلګۍ شته.[66]

Studies conducted amongst the Ghilzai reveal strong linkages between tribal affiliation and membership in the larger ummah (Islamic community), as most Pashtuns believe that they are descendants of the aforementioned Qais Abdur Rashid who is purported to have been an early convert to Islam and thus bequeathed the faith to the entire Pashtun population.[67] A legacy of Sufi activity remains common in Pashtun regions as evident in song and dance. ډېر پښتانه نامتو ديني عالمان هم دي لکه ډاکټر محمد مُحسن خان چې قرآن شريف يې انګريزي ته ژباړلی دی په همدې توګه صحيح البخاري او ډېری نور ديني کتابونه هم انګريزي ته ژباړل شوي.[68] Lastly, non-Muslim Pashtuns are virtually non-existent as there is limited data regarding irreligious groups and minorities.

پښتو ادبيات

شاعران، پيغمبران، وليان، پاچايان او اتلان د پښتنو د تاريخ په بهير کې د پښتنو د ټولنې تر ټولو منلي شخصيتونه ګڼل شوي.For much of Pashtun history, literature has not played a major role as Persian was the literary lingua franca used for communication purposes by neighboring peoples and generally relied upon for writing purposes. However, by the 16th century early written records of Pashto began to appear, the earliest of which describes Sheikh Mali's conquest of Swat.[69] The advent of Pashto poetry and the revered works of Khushal Khan Khattak and Rahman Baba in the 17th century helped transition Pashto towards the modern period.[70] In the 20th century, Pashto literature gained significant prominence with the poetic works of Ameer Hamza Shinwari who was noted for his development of Pashto Ghazals.[71] In recent times, Pashto literature has received increased patronage, but due to relatively high illiteracy rates, many Pashtuns continue to rely upon the oral tradition. Pashtun males continue to meet at chai khaanas or tea cafes to listen and relate various oral tales of valor and history.

Despite the general male dominance of Pashto oral story-telling, Pashtun society is also marked by some matriarchal tendencies.[72] Folktales involving reverence for Pashtun mothers and matriarchs are common and are passed down from parent to child, as is most Pashtun heritage, through a rich oral tradition that has survived the ravages of time.

پښتونولي

The term "Pakhto" or "Pashto" from which the Pashtuns derive their name is not merely the name of their language, but is synonymous with a pre-Islamic honor code/religion formally known as Pashtunwali (or Pakhtunwali).[73] Pashtunwali is believed to have originated millennia ago during pagan times and has, in many ways, fused with Islamic tradition.[74] Pashtunwali governs and regulates nearly all aspects of Pashtun life ranging from tribal affairs to individual "honor" (nang) and behavior.

There are numerous intricate tenets of Pashtunwali that influence Pashtun social behavior. One of the better known tenets is Melmastia or the notion of hospitality and asylum to all guests seeking help. Perceived wrongs or injustice call for Badal or swift revenge. A popular Pashtun saying, "Revenge is a dish best served cold", was borrowed by the British and popularized in the West.[75] Men are expected to protect Zan, Zar, Zameen, which translates to women, treasure, and land. Some aspects promote peaceful co-existence such as Nanawati or the humble admission of guilt for a wrong committed, which should result in automatic forgiveness from the wronged party. These and other basic precepts of Pashtunwali continue to be followed by many Pashtuns, especially in rural areas.

ورځښت

Traditional sports include naiza bazi, which involves horsemen who compete in spear throwing.[76]

Polo is also an ancient traditional sport in the region and is a popular amongst many tribesmen such as the Yousafzai. Like other Afghans, many Pashtuns engage in wrestling (Pehlwani), which is often part of larger sporting events.[77] Cricket is largely a legacy of British rule in the North-West Frontier Province, and many Pashtuns have become prominent participants (such as Shahid Afridi and Imran Khan).

Football is a more recent sport that increasing numbers of Pashtuns have started to play. Children engage in various games including a form of marbles called buzul-bazi which is played with the knuckle bones of sheep. Although traditionally less involved in sports than boys, young Pashtun girls often play volleyball and basketball, especially in urban areas.

هنرونه

Pashtun performers remain avid participants in various physical forms of expression including dance, sword fighting, and other physical feats. Perhaps the most common form of artistic expression can be seen in the various forms of Pashtun dances.

One of the most prominent dances is the Attan, a dance with ancient pagan roots that was later modified by Islamic mysticism in some regions and has become the national dance of Afghanistan.[78] A rigorous exercise, the Attan is performed as musicians play various native instruments including the dhol (drums), tablas (percussions), rubab (a bowed string instrument), and toola (wooden flute). Involving a rapid circular motion, dancers perform until no one is left dancing in a fashion similar to Sufi whirling dervishes. Numerous other dances are affiliated with various tribes including the Khattak Wal Atanrh (eponymously named after the Khattak tribe), Mahsood Wal Atanrh (which, in modern times, involves the juggling of loaded rifles), and Waziro Atanrh among others. A sub-type of the Khattak Wal Atanrh known as the Braghoni involves the use of up to three swords and requires great skill to successfully execute. Though most dances are dominated by males, some dance performances such as the Spin Takray feature female dancers.[79] Additionally, young women and girls often entertain at weddings with the Tumbal (tambourine).

Traditional Pashtun music has ties to Klasik (traditional Afghan music heavily inspired by Indian classical music), Iranian musical traditions, and other various forms found in South Asia. Popular forms include the ghazal (sung poetry) and Sufi qawwali music.[80] General themes tend to revolve around love and religious introspection. Modern Pashto music is currently centered around the city of Peshawar due to the various wars in Afghanistan, and tends to combine indigenous techniques and instruments with Iranian-inspired Persian music and Indian Filmi music prominent in Bollywood.[81]

Other modern Pashtun media include an established Pashto-language film and television industry that is based in Pakistan. Producers based in Lahore have created Pashto-language films since the 1970s. Pashto films were once popular, but have declined both commercially and critically in recent years.[82] Past films such as Yusuf Khan Sherbano dealt with serious subject matter, traditional stories, and legends, but the Pashto film industry has, since the 1980s, been accused of churning out increasingly lewd exploitation-style films.[83][84] Pashtun lifestyle and issues have been raised by Western and Pashtun expatriate film-makers in recent years. Notable films about the Pashtun experience include British film-maker Michael Winterbottom's In This World,[85] which chronicles the struggles of two Afghan youths who leave their refugee camps in Pakistan and attempt to move to the United Kingdom in search of a better life, and the British mini-series Traffik (re-made as the American film Traffic) which featured a Pashtun man (played by Jamal Shah) struggling to survive in a world with few opportunities outside the drug trade.[86] In addition, numerous actors of Pashtun descent also work in India's Bollywood film industry including Kader Khan and Feroz Khan.

بنسټونه

A prominent institution of the Pashtun people is the intricate system of tribes. The Pashtuns remain a predominantly tribal people, but the world-wide trend of urbanization has begun to alter Pashtun society as cities such as Peshawar and Quetta have grown rapidly due to the influx of rural Pashtuns and Afghan refugees.[87] Many still identify themselves with various clans despite this trend towards urbanization.

More precisely, there are several levels of organization within the Pashtun tribal system: the Tabar (tribe) is subdivided into kinship groups called Khels. The Khel in turn is divided into smaller groups (Pllarina or Plarganey), each of which consists of several extended families or Kahols.[88] "A large tribe often has dozens of sub-tribes whose members may see themselves as belonging to each, some, or all of the sub-tribes in different social situations (co-operative, competitive, confrontational) and identify with each accordingly."[88] Pashtun tribes are divided into four 'greater' tribal groups: Sarbans, Batans, Ghurghusht and Karlans.

In addition to the tribal hierarchy, another prominent Pashtun institution is that of the Jirga or 'Senate' of elected elders and wise men. Most decisions in tribal life are made by members of the Jirga, which is the main institution of authority that the largely egalitarian Pashtuns willingly acknowledge as a viable governing body.[89]

Pashtuns often observe special occasions upon which to celebrate and/or commemorate events, which are also quite often national holidays in Pakistan and Afghanistan. A common Turko-Iranian celebration known as Nouruz (or New Year) is often observed by Pashtuns.[90] Most prominent are Muslim holidays including Ramadan and Eid al-Fitr. Muslim holidays tend to be the most widely observed and commercial activity can come to a halt as large extended families gather together in what is often both a religious duty and a festive celebration.

ښځې

دوتنه:Naghmaxxx1.jpg
Naghma, a popular Afghan singer.

The lives of Pashtun women vary from those who reside in conservative rural areas, such as the tribal belt, to those found in relatively freer urban centers.[91] Though many Pashtun women remain tribal and illiterate, others have become educated and gainfully employed.[91] The ravages of the Soviet occupation of Afghanistan and the Afghan wars, leading to the rise and fall of the Taliban, caused considerable hardship amongst Pashtun women as many of their rights were curtailed in favor of a rigid interpretation of Islamic law. The difficult lives of Afghan female refugees gained considerable notoriety with the iconic image of the so-called "Afghan Girl" (Sharbat Gula) depicted on the June 1985 cover of National Geographic magazine.[92] In addition, the male-dominated code of Pashtunwali often constrains women and forces them into designated traditional roles that separate the genders.[12][93] The pace of change and reform for women has been slow as a result of the wars in Afghanistan and the isolation and instability of tribal life in Pakistan.

Modern social reform for Pashtun women began in the 20th century. During the early 20th century, Queen Soraya Tarzi of Afghanistan was an early feminist leader whose advocacy of social reforms for women was so radical that it led to the fall of her and her husband King Amanullah's dynasty.[94] Even during the tumultuous Soviet occupation of Afghanistan, civil rights remained an important issue as feminist leader Meena Keshwar Kamal campaigned for women's rights and founded the Revolutionary Women of Afghanistan (RAWA) in the 1980s.[95]

Today, Pashtun women vary from the traditional housewives who live in seclusion to urban workers, some of whom seek or have attained parity with men.[91] However, due to numerous social hurdles, the literacy rate for Pashtun women remains considerably lower than that of males.[96][97] Abuse against women is also widespread and yet is increasingly being challenged by women's rights organizations which find themselves struggling with conservative religious groups as well as government officials in both Pakistan and Afghanistan. According to researcher Benedicte Grima's book Performance of Emotion Among Paxtun Women, "a powerful ethic of forbearance severely limits traditional Pashtun women's ability to mitigate the suffering they acknowledge in their lives."[98]

Pashtun women often have their legal rights curtailed in favor of their husbands or male relatives as well. For example, though women are technically allowed to vote in Afghanistan and Pakistan, many have been kept away from ballot boxes by males.[99] Traditionally, Pashtun women have few inheritance rights and are often charged with taking care of large extended families of their spouses.[100] Another tradition that persists is swara, a practice that involves giving a female relative to someone in order to rectify a dispute. The practice was declared illegal in Pakistan in 2000, but continues in tribal regions.[101]

Despite obstacles, many Pashtun women have begun a process of slow change. While most Pashtun women are illiterate, a rich oral tradition and resurgence of poetry has been inspirational to many Pashtun women seeking to learn to read and write.[72] As a sign of further female emancipation, a Pashtun woman recently became one of the first female fighter pilots in the Pakistan Air Force.[102] Further challenging the status quo, Vida Samadzai was selected as Miss Afghanistan in 2003, a feat that was received with a mixture of support from those who back the individual rights of women and those who view such displays as anti-traditionalist and un-Islamic. In addition, numerous Pashtun women have attained high political office both in Pakistan and, following recent elections, in Afghanistan, where the percentage of female representatives is one of the highest in the world.[103] Substantial work remains, though, for Pashtun women who hope to gain equal rights with men who remain disproportionately dominant in most aspects of Pashtun society. Human rights organizations, including the Afghan Women's Network, continue to struggle for greater women's rights, as does the Aurat Foundation in Pakistan, which attempts to safeguard women from domestic abuse.[104][105]

دا هم وګورۍ

کينډۍ:Commonscat

يادښتونه او سرچينې

  • Note: population statistics for Pashtuns (including those without a notation) in foreign countries were derived from various census counts, the UN, the CIA World Factbook, Ethnologue, and the Joshua Project.
  1. د درک ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ABC
  2. 2.0 2.1 2.2 Population by Mother Tongue, Population Census Organization, Government of Pakistan . Retrieved 7 June 2006.
  3. 3.0 3.1 3.2 Census of Afghans in Pakistan, UNHCR Statistical Summary Report . Retrieved 10 October 2006.
  4. 4.0 4.1 4.2 Afghanistan, CIA World Factbook . Retrieved 7 June 2006.
  5. United Arab Emirates: Demography, Britannica.com . Retrieved 15 March 2008.
  6. Maclean, William (2009-06-10). "Support for Taliban dives among British Pashtuns". Reuters. http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSL861250. Retrieved 2009-08-06. 
  7. Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified Ethnic origins, 2006 counts, for Canada. 2.statcan.ca. URL accessed on 2010-04-17.
  8. Abstract of speakers’ strength of languages and mother tongues – 2001, Census of India . Retrieved 17 March 2008.
  9. Language Spoken at Home US Census Bureau . Retrieved 15 March 2008.
  10. 10.0 10.1 http://www.joshuaproject.net/peopctry.php . Retrieved 6 September 2008.
  11. 11.0 11.1 Banuazizi, Ali and Myron Weiner (eds.). 1994. The Politics of Social Transformation in Afghanistan, Iran, and Pakistan (Contemporary Issues in the Middle East), Syracuse University Press. ISBN 0-8156-2608-8 (retrieved 7 June 2006).
  12. 12.0 12.1 Kakar, Palwasha. Harvard University - School of Law - Tribal Law of Pashtunwali and Women’s Legislative Authority (retrieved 7 June 2006)
  13. په پښتونخوا کې توکميز، کلتوري او ژبپوهنيز Denominations, Khyberwatch.com (retrieved 7 June 2006).
  14. د افغانستان د وګړو سرشمېرنه او استونګنځي: لومړنی پړاو د کور د سامان لړليک, د UNFPA پروژه په افغانستان کې (retrieved 18 February 2007).
  15. Northern Pashto, Ethnologue.com (retrieved 7 June 2006)
  16. Pushtun, Northern of India, جوشو پروژه - figures taken from UNESCO through UNEP/GRID (retrieved 03 May 2007)
  17. Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified How the Talibanm kept their coffers full.
  18. The ethnic composition of Afghanistan WAK Foundation 1999 Norway (retrieved 10 January 2007).
  19. Iran-Pakistan: Refugees, IRIN Asia, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (retrieved 7 June 2006).
  20. Chapter 7 of The History of Herodotus (trans. George Rawlinson; originally written 440 BC) (retrieved 10 January 2007).
  21. Rig Veda Book Seven, Political Gateway (retrieved 7 June 2006).
  22. The Khalaj West of the Oxus; excerpts from "The Turkish Dialect of the Khalaj", Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, Vol 10, No 2, pp 417-437 (retrieved 10 January 2007).
  23. Afghan's Share in Indian Art and Culture, Afghan Network (retrieved 63 May 2007)
  24. Nancy Hatch Dupree - An Historical Guide to Afghanistan: Chapter 17
  25. Nancy Hatch Dupree - An Historical Guide to Afghanistan: Chapter 9
  26. Nancy Hatch Dupree - An Historical Guide to Afghanistan: Chapter 3
  27. Pashtun, Encyclopædia Britannica(retrieved 10 January 2007).
  28. Awde, Nicholas and Sarwan, Asmatullah: Pashto Dictionary & Phrasebook: Pashto-English, English-Pashto. Hippocrene Books, January 2003, ISBN 0-7818-0972-X (retrieved 10 January 2007).
  29. Pashto report, Ethnologue.com.
  30. Iranian-speaking peoples(retrieved 10 January 2007).
  31. Gankovsky, Yu. V., et al. د افغانستان تاريخ, مسکو: Progress Publishers, 1982, p. 382 (retrieved 10 January 2007).
  32. Iranian plateau, Encyclopaedia Britannica (retrieved 10 February 2007).
  33. Old Iranian Online, University of Texas College of Liberal Arts (retrieved 10 February 2007).
  34. Afghanistan Ethnic Groups: Pashtun, US Library of Congress (retrieved 10 January 2007).
  35. Afghanistan, The Virtual Jewish History Tour (retrieved ۱۰ January ۲۰۰۷).
  36. Introduction: Muhammad Qāsim Hindū Šāh Astarābādī Firištah, History Of The Mohamedan Power In India, The Packard Humanities Institute Persian Texts in Translation (retrieved ۱۰ January ۲۰۰۷).
  37. 37.0 37.1 Bani-Israelite Theory of Paktoons Ethnic Origin Afghanology.com (retrieved ۱۰ January ۲۰۰۷).
  38. د درک ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ISBN_Olaf_Caroe
  39. Investigation of the Greek ancestry of populations from northern Pakistan, Human Genetics, ۲۰۰۴ Apr;۱۱۴(۵):۴۸۴-۹۰. Epub ۲۰۰۴ Feb ۲۵ (retrieved ۱۰ January ۲۰۰۷).
  40. Afghanistan: History, U.S. Department of State (retrieved 10 October 2006).
  41. د درانيو د واکمنۍ نخشه, pbs.org (retrieved 10 October 2006).
  42. د درانيو د واکمنۍ نخشه, افغانلېنډ (retrieved 10 October 2006).
  43. Durand Line, Encyclopaedia Britannica (retrieved 10 October 2006).
  44. Khan Abdul-Ghaffar Khan, Bachakhan.com (retrieved 10 October 2006).
  45. د درک ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named iranica_anglo-afghan
  46. Afghanistan: At the Crossroads of Ancient Civilisations, BBC (retrieved 10 October 2006).
  47. Khalilzad to visit Afghanistan's mission at UN
  48. Pashtun Britannica On-Line (retrieved 18 January 2007).
  49. Understanding Pashto د پېنسلوينيا د پوهنتون ګازيت (retrieved 18 January 2007).
  50. Pakistan: Pakhtuns US Library of Congress (retrieved 18 January 2007).
  51. Pashto National Virtual Translation Center (retrieved 18 January 2007).
  52. The Pashtun Code, The New Yorker (retrieved 18 January 2007).
  53. Pathans in retrospect, Afghanan dot Net (retrieved 18 January 2007).
  54. Memons, Khojas, Cheliyas, Moplahs.... How Well Do You Know Them? Islamic Voice (retrieved 18 January 2007).
  55. Pakistan Ethnic Composition, Encyclopædia Britannica(retrieved 24 March 2007).
  56. Hindko in Kohat and Peshawar Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 43, No. 3 (1980), pp. 482-510 (retrieved 18 January 2007).
  57. Study of the Pathan Communities in four States of India, Dawat Magazine (retrieved 18 January 2007).
  58. Afghans of Guyana, Afghanland.com (retrieved 18 January 2007)
  59. Pathans of Lucknow, U.P., India, Lucknow4jesus.org (retrieved 03 May 2007)
  60. Pushtun, Northern of India, Joshua Project - figures taken from UNESCO through UNEP/GRID (retrieved 03 May 2007)
  61. Map of Pashtuns in India, Indian Pashtun Map (retrieved 04 May 2007).
  62. Sikhs struggle in Afghanistan, BBC News (retrieved 18 January 2007).
  63. پښتو ژبه، ابېڅې او وينګ, Omniglot (retrieved 18 January 2007).
  64. Avestan language, Encyclopaedia Britannica (retrieved 18 February 2007).
  65. 65.0 65.1 Awde, Nicholas and Asmatullah Sarwan. 2002. Pashto: Dictionary & Phrasebook, New York: Hippocrene Books Inc. ISBN 0-7818-0972-X (retrieved 18 February 2007).
  66. پښتون د امريکا د کانګرېس کتابتون (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).
  67. مانا او عمل, Afghanistan Country Study: مذهب, د الينيوس تخنيکي انستيتيوت (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).
  68. The Noble Quran (په ۹ ټوکونو کې), Arabic-English, (ed. Dr. Muhammad Muhsin Khan) (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).
  69. History of Pushto language, UCLA Language Materials Project (retrieved 18 January 2007).
  70. Rahman Baba: Poet of the Pashtuns Pashto.org (retrieved 18 January 2007)
  71. Amir Hamza Shinwari Baba, Khyber.org (retrieved 18 January 2007).
  72. 72.0 72.1 The tale of the Pashtun poetess, Leela Jacinto, The Boston Globe, May 22, 2005 (retrieved 18 January 2007).
  73. Pakhtunwali, Afghanan dot net (retrieved ۱۸ January ۲۰۰۷).
  74. Pashtunwali: The Way of the Pashtuns, Afghanland.com (retrieved ۱۸ January ۲۰۰۷).
  75. Halliday, Tony (ed.). ۱۹۹۸. Insight Guide Pakistan, Duncan, South Carolina: Langenscheidt Publishing Group. ISBN ۰۸۸۷۲۹۷۳۶۶ (retrieved ۱۹ February ۲۰۰۷).
  76. Pashtun Sports, World Cultures (retrieved 18 January 2007).
  77. Afghanistan: Sports and Recreation, Afghanistan (retrieved 18 January 2007).
  78. Attan: Afghanistan's National Dance, Virtual Afghans.com (retrieved 18 January 2007).
  79. Khyber.org: Traditional Dances of Pashtoons, Khyber.org (retrieved 18 January 2007).
  80. Traditional Pashto Music, Afghanistan Online (retrieved 18 January 2007).
  81. PashtoMusic.net (retrieved 18 January 2007).
  82. Pashto Movies & Video Clips, Khyber.org (retrieved 18 January 2007).
  83. Pashto Cinema-Craziness, Khyber.org (retrieved 18 January 2007).
  84. The Sublime and Surreal World of Pushto Movies, The Hot Spot Online (retrieved 18 January 2007).
  85. Michael Winterbottom Talks About His Tragic Road Movie, "In This World", Indiewire.com (retrieved 18 January 2007).
  86. Traffik, IMDb (retrieved 18 January 2007).
  87. How Ethno-Religious Identity Influences the Living Conditions of Hazara and Pashtun Refugees in Peshawar, Pakistan, Department of Urban Studies and Planning, MIT (retrieved 10 October 2006).
  88. 88.0 88.1 Jirga - A Traditional Mechanism of Conflict Resolution in Afghanistan by Ali Wardak, un.org (2003), p.7 (retrieved 10 October 2006)
  89. Q & A on Afghanistan's Loya Jirga Process, Human Rights Watch (retrieved 10 October 2006).
  90. Noruz, Encyclopaedia Britannica (retrieved 10 October 2006).
  91. 91.0 91.1 91.2 I have a right to, BBC World Service, Fri 16 January 2006 (retrieved 10 October 2006).
  92. Along Afghanistan's War-torn Frontier, National Geographic, June 1985 (retrieved 10 October 2006)
  93. Afghan teacher and public servant gunned down by the Taliban outside her home, The Guardian, Fri 16 January 2006 (retrieved 10 October 2006).
  94. Abandoning the Wardrobe and Reclaiming Religion in the Discourse on Afghan Women's Islamic Rights, Leela Jacinto, University of Chicago, Signs: Journal of Women in Culture and Society 2006, vol. 32, no. 1 (retrieved 10 October 2006).
  95. Making Waves: Interview with RAWA, RAWA.org, Fri January 16, 2006 (retrieved 10 October 2006).
  96. Population by Level of Education and Gender, Pakistan Census, Fri January 16, 2006 (retrieved 10 October 2006).
  97. Laura Bush Meets Afghan Women, CBS News, Fri January 16, 2006 (retrieved 10 October 2006).
  98. Grima, Benedicte. 1992. Performance of Emotion Among Paxtun Women, University of Texas Press. ISBN 0-292-72756-9 (retrieved 10 October 2006).
  99. I have a right to - Muhammad Dawood Azami: Pashto, BBC World Service (retrieved 10 October 2006).
  100. Afghanistan Country Study: Family, Government Documents Depository Website, Paul V. Galvin Library, Illinois Institute of Technology (retrieved 10 October 2006).
  101. Pakistani Girls Forced to Settle Men's Disputes, Khaleej Times, Fri April 16, 2004 (Alternatives.ca) (retrieved 10 October 2006).
  102. Pakistan's first women fighter pilots, Zaffar Abbas, BBC News, 11 May 2005 (retrieved 10 October 2006).
  103. Warlords and women in uneasy mix, Andrew North, BBC News, 14 November 2005 (retrieved 10 October 2006).
  104. About AWN, Afghan Women's Network (retrieved 10 October 2006).
  105. Aurat Publication and Information Service Foundation, Aurat Foundation, Fri January 16, 2006 (retrieved 10 October 2006).

نورې لوستنې او باندنۍ تړنې

نور نظريات

د پښتنو د اصل نسل په لړ کې د يوې نه زياتې نظرېې شتون لري - هسې خو انسانان ټول د يو آدم اولاد ګڼل کيږي او په حقوقي ډول دوۍ ټول يو برابر دي - ولې د جوړښت ، يعني د ونې ، رنګ او جوسې په لحاظ يو انسان د بل انسان يا د انسانانو يوه ټولنه د بلې ټولنې سره يو څه توپير او بيلتون لري - يو ډول صفات لکه ونه ، رنګ او جوسه لرونکې ټولنه په عمومي ډول يو نسل بلل کيږي - د انساني تاريخ پوهانو او عالمانو ددې په بشپړه ډول بيلتون او درجه بندي کړې ده - په نړۍ کې سپين پوستي ، تور پوستي ، زيړ پوستي او دغه ډول نور ډير نسلونه وجود لري - د پښتنو شمير په سپين پوسته نسلونو کې راځي - بشري عالمانو سپين پوستي په آريايي او سامي دوه نسلي څانګو کې ويشلي دي - دا ويش د رنګ ، ونې او جوسې د بيلتون سره سره د خوېې بوېې ، صفتونو ، طبيعي حالاتو او ژبو د توپير په بنياد شوی دی -

د پښتنو د اصل په لړ کې د يو څوؤ مخايي نظريو يادول به بې ځايه نه وي - د پوهانو يوه کوچنۍ ډله پښتانه په يونانيانو پورې غوټه کوي - د پښتو ژبې نامتو ليکوال غني خان ددغه فکر پلوي و - خو دا نظريه د پښتنو او يونانيانو د شکل او صورت په څه لږ ډير يووالي ، په څو قيصو او رواياتو ولاړه ده - او د څه ډول تاريخي او ثقافتي شهادت کوټلې بدرګه نه لري -

د يو بلې ډلې خيال دی چې د تاريخ په اوږدو کې د پښتنو سيمه په بيلا بيلو وختونو کې د يو شمير يرغلګرود چپاوونو ټاټوبی پاتې شوی دی - لکه ميډی ، اشيمند (600ق م ) ، سکندر اعظم ( 326- 327 ق م ) ، موريا ( دريمه پيړۍ ق م ) ، باختري ( دويمه پيړۍ ق م ) ، سيتهين (90 ق م ) پارتين ، کيدار کوشانا ، بفتيليا ( هياطله ) ، تورکان او دغه ډول نور - ددی ټولګي باور دی چې د پښتنو تعلق ددغه بهرنو قامونو او د ځايي استوګنو د وينې د ګډون په نتيجه کې د رامينځ ته شوي نسل سره دی ، ولی لوۍ سوال دا ولاړيږي چې يرغلګر خو تل د ځايي خلکو په مقابل کې په شمير کې لږ وي ، نو دا څه رنګ ممکنه ده چې هغوۍ دې په ځايي خلکو دومره لوۍ اغيز اوکړي چې يو نسل دې بدل کړي؟ او

بياپه دغه لړ کې درې نور اساسي ټکي هم په پام کې لرل ضروري دي- د بهرنو ځواکونو يو قسم هغه دی چې د مالي ګټو په خاطر ېې په يوه سيمه چپاو کړی دی ، الغاؤ تلغاؤ ېې جوړ کړی دی ، مرګ ژوبله ېې اړولې ده ، د زولې او چور تالان نه پس خپل ټاټوبي ته ستانه شوي دي - لکه چنګيز خان ، هلاکو خان ، محمود غزنوي ، نادر شاه ، ګوډ تيمور او دغه ډول نور - دا ځواکونه په يوه سيمه د سيلۍ ګلۍ په شان راغلي دي او د خپل غرض نه پس هم دغه شان ستانه شوي دي - نو دا ممکنه نه ده چې په دومره لنډه موده کې هغوۍ په ځايي خلکو څه ثقافتي اغيز پريباسلی وي - دويم هغه نو آباد کار ځواکونه و چې په پردۍ خاوره ېې نو ابادياتي حکو متو نه جوړ کړي و ، خو تړون ېې مدام د خپل ټاټوبي سره و - ددوۍ غرض هم مادي ګټې او شوکې وې - دغې ځواکونو هم په ځايي خلکو څه ژور ثفافتي اغيز نه دی غورزولی ، د يو نسل پيدا کول او بدلول خو د امکانه لرې خبره ده - ولې چې د نو ابادکار ځواکونو او ځايي خلکو تر مينځ مدام يو لرې والی او يو بيلتون کرښه شتون لري - ډير په اسانه سره د هند يا د انډونيشيا مثال د بيلګې په توګه وړاندې کيدلی شي - انډونيشيا تر پيړيو پيړيو د ولنديزيانو او د پرتګاليانو نو ابادي پاتې شوې ده - خو انډونيشي وګړي هم هغه دي لکه چې وو - په رنګ ، ونه ، جوسه ، په دود دستور يا په ژبه کې ېې هيڅ بدلون نه ليدل کيږي - د بهرني ځواکونو دريم قسم هغه دی چې يوه سيمه ېې د تورې په زور نيولې ده - محلي حکومتونه ېې جوړ کړي دي - او د خپل پلرنې ټاټوبي سره ېې تړون شليدلی دی - زمانې دغه قسم ځواکونه او قامونه مدام په ځايي خلکو کې ګډوډ کړي او ورک کړي دي - د وخت په تيريدو سره دغه ډول قامونو د ځايي خلکو دود دستور ، ناسته ولاړه ، ژبه او روايات قبول کړي او خپل کړيدي - د عرب لښکرو مثالونه ځموږ تر مخې دي - دغه رنګ مغلان کم و بيش درې سوه کاله په هند د واک او قدرت خاوندان ول - ولي نن په هند کې څومره مغل ليدل کيږي ؟ لرې چيرته ځو ، پخپله د پښتنو مثال به واخلو - چې د فاتح په حيث هند ته ننواته – او پښتون هغه وړومبی فاتح و چې په هند کې ېې د باقاعده حکومت تيګه کيښوه - خو د وخت په تيريدو سره د هند دغه فاتح پخپله هندوستانی شو - په روهيلکنډهـ ، رام پور او خور و ور هندوستان کې د پښتنو زرګونه کلي آباد وو ، خو نن څوک هغوۍ پښتانۀ بالي؟ د وخت په تيريدو سره هغوۍ خپل دود دستور ، او ژبه له لاسه ورکړه او په هندوستاني تهذيب کې ولړلې شول - د يادولو وړ ده چې د تحريک پاکستان نامتو لارښود نواب بهادريار جنګ په خټه سدوزی پښتون و - او د اردو ژبې نوموړی شاعر جوش مليح آبادي په خټه افريدی و -