ژونپوهنه

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
Escherichia coli Tree fern
Goliath beetle Gazelle
ژونپوهنه د ژوندانه ډول ډول اړخونه څېړي (clockwise from top-left) E. coli, tree fern, gazelle, Goliath beetle

ژونپوهنه د دوه نومونو، ژووند او پوهنې يو تړنگنوم دی. په انگريزي ژبه بيالوژي بلل کېږي او په عربي ژبه ورته علم الحيات وايي. ژونپوهنه د ژوند په اړه د زده کړې هغه ډگر دی چې د ژوند په اړه څرخي او د ژوند سره تړاو لري. د پوهې همدا ارت ډگر ژواندي (اورگانيزمونه) د زده کړې او څېړنې په بېلابېلو ډلو وېشي او د هغوي سره تړلي ټولو ژونپوهنيزو کړنو او ځليزو په اړه پنځونې يا بحثونه کوي.

ژونپوهنه چې يو پراخ ډگر دی، په بشپړ ډول د ژونديو د تېرمهال او اوسمهال د جوړښت، د ژوندانه بنسټيزې کړنې، وده او برار، آر او تدريجي تکامل د هغوي د ډلبنديو له مخې څاري. دا زده کړه بېلابېل اورگانيزمونه مونږ ته راپېژني او همدا بېلابېل ژواندي په کورنيو، ټولگيو، ډلو او ټوليو سره وېشي. دا وېشنه د اورگانيزمونو د گډو ځانگړنو او کړنو پر بنسټ ترسره کېږي د دې تر څنگ د بېلابېلو اورگانيزمونو تر مېنځ د اړيکې او د هغوی د چاپېريال تر مېنځ د اړيکو سره سره د بېلابېلو توکمونو د شته والي په هکله شننې او څېړنې هم کوي.

ډېر ژونپوهنيز ساينسونه ځانته ځانگړې څانگې لري. په دوديز ډول دغه څانگې په جوتو ډلو او ډگرونو وېشل شوي، چې همدا وېشنې پخپله ژونپوهنه په خپل ځان کې رانغاړي. د ژونپوهنې بېلابېلې څانگې د ژوانديو د ډولونو په تړاو يو له بل نه توپير لري او په دوديز ډول په دغو درې لويو څانگو کې سره پېژندل کېږي:

په ژواکپوهنه کې لا نور ډگرونه هم شته. د ژواکپوهنې ډگرونه د بېلابېلو اورگانيزمونو په هکله د زده کړې او څېړنې سره سره د هغوی د څېړنې او پوهاوي د چلندلارو له مخې بنسټ شوي دي:

  • ژونکيميا د ژوندانه بنسټيزه کيميا سره سپړي;
  • سلولي ژونپوهنه د ژوندانه بنسټيزه خښتې، سلولونه سره سپړي او مونږ ته سلولي توکي راپېژني;
  • فيزيولوژي په ژونديو کې فيزيکي او کيميايي کړنې چې د دوی په ووبونو (نسجونو) او عضوي غونډالونو کې ترسره کېږي، د کتنې او څېړنې لاندې نيسي او مونږ ته هغه نه اټکلېدونکي کړنې راپېژني کوم چې په بېلابېلو اورگانيزمونو کې ترسره کېږي.
  • چاپېريال پوهنه يا ايکالوژي د بېلابېلو ژونديو او د هغوی د چاپېريال تر مېنځ اړيکې څېړي او دې پوښتنو ته ځواب وايي چې په يوه چاپېرپوهنيز غونډال کې بېلابېل ژوندي د کومو لارو نه يو بل پورې تړلي دي.

په ژونپوهنه کې د دې ټولو بنسټيزو ډلبنديو او ځانگړو ډگرونو سره سره، د ژونپوهنې گڼ شمېر عملي ډگرونه لکه طبابت او ژنيټيکې څېړنې بيا د پېچلو او گرانو زده کړو ډگرونه دي چې پخپل ځان کې په لانورو څانگو او وړو کارپوهنيزو برخو وېشل شوي.

سرچينې