هوا
هوا د ځمکې د اتموسفیر هغه مخلوط ګازونه دي چې د سیارې د ژوند، اقلیم، تنفس، تودوخې تنظیم، او د طبیعي پدیدو د رامنځته کېدو لپاره بنسټیز اهمیت لري. هوا د ځمکې د ژوند د دوام لپاره تر ټولو مهم طبیعي عنصر دی، ځکه د انسان حیوان او نبات د تنفس، د اوبو د بخار د لیږد، د ورېځو د جوړېدو، او د هوا پېژندنې د ټولو پدیدو اساس جوړوي.
د هوا کیمیاوي جوړښت
[سمول]هوا د بېلابېلو ګازونو مخلوط دی، خو د هغې لویه برخه یوازې څو ګازونه جوړوي. د ځمکې د سطحې په نږدې طبقه کې د هوا ترکیب داسې دی:
- نایټروجن – ۷۸٪
- اکسیجن – ۲۱٪
- ارګون – ۰.۹٪
- کاربن ډای اکسایډ – ۰.۰۴٪
- نور ګازونه لکه نایټروس اکسایډ، هیلیم، نیون، او د اوبو بخار په لږه اندازه شتون لري.
د هوا ترکیب په لوړوالي، رطوبت، تودوخې او جغرافیایي موقعیت پورې بدلېږي. د اوبو بخار د هوا د وزن، ورېځو، باران، واورې او رطوبت په جوړېدو کې مهم رول لري.
د هوا طبقات
[سمول]د ځمکې اتموسفیر په څو مهمو طبقو وېشل کېږي، چې هره یوه یې ځانګړې دندې لري:
- تروپوسفیر – د هوا پېژندنې ټولې پدیدې لکه باران، ورېځې، باد، توپانونه پکې رامنځته کېږي.
- سټراټوسفیر – د اوزون طبقه پکې ده چې د لمر زیانمن وړانګې جذبوي.
- مزوسفیر – د شهابسنگونو ډېری برخه پکې سوځي.
- ترموسفیر – د سپوږمکۍ مدارونه او د آيونونو طبقه پکې ده.
- ایکسوسفیر – د فضا تر ټولو نږدې طبقه.
هوا څنګه ګرځي؟
[سمول]د هوا حرکت د ځمکې د تودوخې د توپیر له امله رامنځته کېږي. کله چې لمر د ځمکې سطحه ګرموي، هوا تودېږي، سپکه کېږي او پورته خېژي. په همدې وخت کې سړه هوا د هغې ځای نیسي. دا حرکت د باد په نوم یادیږي. د هوا حرکت د:
بنسټیز عامل دی.
د هوا رول په ژوند کې
[سمول]هوا د ژوند د ټولو بڼو لپاره حیاتي ارزښت لري:
- د انسان او حیوان د تنفس لپاره اکسیجن برابروي
- نباتات د فوتوسنتز لپاره کاربن ډای اکسایډ کاروي
- د ځمکې د تودوخې توازن ساتي
- د اوبو بخار د باران او ورېځو سبب کېږي
- د غږ د خپرېدو منځنۍ ده
- د هوا فشار د موسم په بدلون کې مهم رول لري
د هوا ککړتیا
[سمول]د هوا ککړتیا هغه حالت دی چې په هوا کې زیانمن مواد لکه:
- د وسایطو لوګي
- صنعتي ګازونه
- دوړې
- کیمیاوي مواد
- د سګرټ لوګی
زیات شي او د انسان روغتیا، چاپېریال او اقلیم ته زیان ورسوي. د هوا ککړتیا د تنفسي ناروغیو، د زړه ستونزو، د اقلیم بدلون او د طبیعي نظام ګډوډۍ سبب کېږي.
د هوا فشار
[سمول]د هوا وزن د ځمکې پر سطحه فشار واردوي چې د هوا فشار په نوم یادیږي. د هوا فشار د موسم په بدلون کې مهم رول لري:
- لوړ فشار = وچ او روښانه هوا
- ټیټ فشار = ورېځې، باران او توپانونه
د هوا د تودوخې اغېزې
[سمول]هوا د لمر د وړانګو په جذب او خپرولو سره تودوخه تنظیموي. د هوا تودوخه د:
- موسم
- رطوبت
- باد
- د انسان د ژوند شرایط
مستقیم اغېز لري.
اړوند موضوعات
[سمول]سرچینې
[سمول]- https://www.britannica.com/science/atmosphere
- https://www.noaa.gov/education/resource-collections/weather-atmosphere
- https://www.nasa.gov/earth/atmosphere[مړه لينکونه]
- https://www.who.int/health-topics/air-pollution