بیوټکنالوژي

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
و اصلی برخی ته ورشی د پلټنې ځای ته ورټوپ کړی

بیوټکنالوژي د بیولوژۍ یوه پراخه برخه ده چې د محصولاتو د پراختیا یا تولید لپاره د ژوندیو سیستمونو او ژوندیو موجوداتو استفاده په کې شاملېږي. د توکو او استفادې له مخې تر ډېره له اړوندو علمي څانګو سره غاړه غړۍ ده. بیوټکنالوژي د شملې پېړۍ په وروستیو او د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې پراخه شوه او د جینومیک، د نوي جوړښت لرونکي جین د تخنیکونو، عملي ایمونولوژۍ او تشخیصي ازمېښتونو په څېر نوي او بېلابېل علوم په کې شامل شول. د بیوټکنالوژۍ اصطلاح په لومړي ځل په ۱۹۱۹ کال کې «کارل ارکي» د موجوداتو په مرسته له خامو توکو څخه د محصولاتو د تولید په معنا وکاروله.

تاریخچه[سمول]

کرنه د نویو ډبرو تر انقلاب را وروسته د خوړو د تولید لپاره پر غالبه طریقه بدله شوې ده. لومړنیو کروندګرو د لومړنۍ بیوټکنالوژۍ له لارې هغه محصولات انتخاب کړل چې تر ټولو ډېر محصول یې درلود تر څو د مخ پر ودې نفوس لپاره کافي خواړه تولید کړي. دا چې کروندې او محصولات ورځ په ورځ لویېدل او ساتنه یې سختېده، کروندګرو ومونده چې ځینې ځانګړي ارګانېزمونه او د هغوی جانبي محصولات کولای شي په ډېر ښه ډول القاح شي، نایټروجن بیامومي او افتونه کنټرول کړي. د کرنې په تاریخي بهیر کې کروندګرو نویو چاپېریالونو ته د خپلو محصولاتو په ور وړلو او د نورو نباتاتو تر څنګ د روزنې له لارې په لاشعوري ډول د خپلو محصولاتو جنیټیک بدل کړی چې دا د بیوټکنالوژۍ یو لومړنی ډول و.

دغه پروسس د بیر په لومړني تخمیر کې هم شامل و. دا پروسس په لرغوني بین‌النهرین، مصر، چین او هند کې دود شوی او لا هم د هماغې لومړنۍ بیوټکنالوژۍ په ډول کارېږي. د بیر په تولید کې انزایم لرونکې وچې غلې دانې نشایسته له دانو څخه پر بوره بدلوي او بیا د بیر د تولید لپاره ځانګړي مخمرونه ور زیاتوي. په دې پروسه کې په دانو کې موجود کاربوهایدرېتونه په الکولو لکه اتانول تجزیه کېږي. وروسته نورو فرهنګونو د لاکټیک اسید د تخمیر پروسه رامنځته کړه چې په پایله کې یې د سوجي د ساس په څېر نور خوراکي توکي تولید شول. په دې دوره کې له تخمیر څخه د ډوډۍ د خمیر مایې د تولید لپاره هم کار اخیستل کېده. که څه هم د تخمیر پروسه په ۱۸۵۷ کال کې د لویس پاسټور د څېړنو تر وخته پوره څرګنده نه وه، خو لا هم د بیوټکنالوژۍ لومړنۍ استفاده وه چې یوه غذايي سرچینه یې پر بله بڼه اړوله. [۱]

د چارلېز داروین د څېړنو او ژوند تر وخت وړاندې د حیواناتو او نباتاتو پوهانو له انتخابي پیوند څخه کار اخیست. داروین د نوعو یا موجوداتو په بدلون کې د علم د وړتیا په اړه په خپلو علمي پلټنو سره دغه کار پراخ کړ. دغو موندنو د دارین د طبیعي انتخاب له تیورۍ سره مرسته وکړه.[۲]

انسانانو زرګونه کاله د خوراکي استفادې په موخه د کرنیزو محصولاتو او مالدارۍ د تولید ښه کولو لپاره له انتخابي پیوند څخه کار اخیست. په انتخابي پیوند کې هغه ارګانېزمونه سره یوځای کېږي چې مطلوبې ځانګړنې لري تر څو د ورته ځانګړنو لرونکي بچیان وزیږوي. د بېلګې په توګه دا تخنیک له جوارو سره وکارول شو تر څو ډېر او خواږه محصولات تولید کړي.[۳]

د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د مایکروبیولوژۍ په اړه د پوهانو پوهه ډېره شوه او د ځانګړو محصولاتو د تولید لارې چارې یې وموندې. په ۱۹۱۷ کال کې «کاییم وایزمن» د لومړي ځل لپاره په یوه صنعتي پروسه کې له یوه خالص مایکروبیولوژيکي کښت – یعنې د کلسټریډیوم اسټوبوټیلیکوم (Clostridium acetobutylicum) په مرسته د جوارو د نشایستې له تولید څخه – د اسېټون (acetone) د تولید لپاره کار واخیست چې انګلستان د لومړۍ نړیوالې جګړې په لړ کې د چاودېدونکو توکو د جوړولو لپاره کلکه اړتیا ورته لرله.[۴]

بیوټکنالوژي د انټي بیوټیکونو د جوړېدو لامل هم شوې ده. په ۱۹۲۸ کال کې الکساندر فلېمېنګ پنسلین کشف کړل. دغه کار د انټي بیوټيکي ترکیب د خالصېدو لامل شو چې د هاوارډ فلوري، ارنسټ بوریس چاین او نورمن هیټلي له‌خوا قالب شوی و تر څو هغه څه جوړ کړي چې موږ یې دا مهال د پنسلین په نامه پېژنو. په ۱۹۴۰ کال کې پنسلین په انسان کې د باکټریايي عفونتونو د درملنې لپاره د لاسرسي وړ شول.  [۳]

په ټولیز ډول داسې انګېرل کېږي چې اوسنۍ بیوټکنالوژي په ۱۹۷۱ کال کې منځته راغله او دا هغه مهال و چې د جین د پیوند لپاره د پل برګ (سټنفورډ) ازمېښتونه په لومړني ډول بریالي شول. هربرټ بویر (په سانفرانسېسکو کې د کلفورنیا پوهنتون) او سټنلي کوهن (سټنفورډ) په ۱۹۷۲ کال کې یوې باکټریا ته د جنیټیکي توکو په لېږدولو سره یوه د پام وړ نوې ټکنالوژي پر مخ کړه، په دې کې وارداتي توکي بیاځلي تولیدېدل. کله چې د ۱۹۸۰ کال د جون میاشتې په ۱۶مه نېټه د متحدو ایالتونو سترې محکمې «ډایمنډ وي چاکرابارټي» ته د پیوند شوي جنیټيکي مایکرو ارګانېزم د اختراع د ثبت حکم ورکړ، د بیوټکنالوژۍ د یوه صنعت سوداګریزه وړتیا په پام وړ ډول پراخه شوه. هندي‌الاصله «انانډا چاکرابارټي» چې په جنرل الکټریک کمپنۍ کې یې کار کاوه، یوه باکټریا (چې د سوډموناس له جنسه وه) بدله کړه چې د خامو تېلو د تجزیه کولو وړتیا یې لرله او وړاندیز یې وکړ چې د تېلو د ککړتیا په لرې کولو کې وکارول شي. د چاکرابارټي دغه کار په جین کې لاسوهنه ونه‌کړه، بلکې د سوډوموناس باکټریا د ټولو ارثي صفتونو تر منځ د ارګانیلونو انتقال پکې شامل و.[۵][۶]

بېلګې[سمول]

بیوټکنالوژي په څلورو لویو صنعتي برخو کې کارېږي؛ په دې ډله کې روغتیا پالنه (طب)، د محصولاتو تولید او کرنه، د محصولاتو غیر غذايي (صنعتي) استفاده او نور تولیدات (لکه په‌خپله خرابېدونکي پلاستیکونه او نباتي غوړي) او چاپېریالي استفاده شاملېږي.

د بېلګې په توګه د بیوټکنالوژۍ د استفادې یو ځای د ارګانیک محصولاتو د تولید لپاره له مایکرو ارګانېزمونو څخه مستقیم کار اخیستل دي (مثلاً بیر او د شیدو محصولات). بله بېلګه یې په بیولیچېنګ (bioleaching) کې د کانونو په صنعت کې د موجودو باکټریاوو کارول دي. بیوټکنالوژي د ضایعاتو د تصفیې، د صنعتي فعالیتونو له امله د ککړو شویو ځایونو د پاکولو او د بیولوژيکي وسلو د تولید لپاره هم کارول کېږي.[۷][۸][۹][۱۰]

طب[سمول]

اوسنۍ بیوټکنالوژي د طب په ګڼو برخو کې کارول کېږي؛ په دغو برخو کې د درملو اکتشاف او تولید، فارمکوجینومیک او جنیټيکي ازمېښت شاملېږي.[۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]

زده‌کړه[سمول]

په ۱۹۸۸ کال کې د متحدو ایالتونو د کنګرې په غوښتنه د عمومي طبي علومو ملي مؤسسې (NIGMS) د بیوټکنالوژۍ په برخه کې د روزنې لپاره د بودیجې یو میکانېزم جوړ کړ. د هېواد ټول پوهنتونونه د بیوټکنالوژۍ د روزنیزو پروګرامونو (BTP) د جوړولو لپاره د دغې بودیجې د ترلاسه کولو په موخه په رقابت کې شول. هره بریالۍ غوښتنه معمولاً پنځه کاله تضمینوي او بیا په رقابتي ډول تمدیدېږي. له زده‌کړو فارغ زده‌کوونکي په (BTP) کې د منل کېدو لپاره رقابت کوي. که ومنل شي نو د دوو یا درېیو کلونو لپاره د دوکتورا د دورې په لړ کې د تحصیل، اوسېدو او روغتیایي بیمې د لګښتونو مرسته ورسره کېږي. ۱۹ داسې مؤسسې شته چې د (NIGMS) په ملاتړ د بیوټکنالوژۍ روزنیزو پروګرامونه وړاندې کوي. د بیوټکنالوژۍ زده‌کړې د لېسانس او کالجونو په کچه کې موجودې دي.[۱۶]

سرچینې[سمول]

  1. See Arnold, John P. (2005). Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology. Cleveland, Ohio: BeerBooks. د کتاب پاڼې 34. OCLC 71834130. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-9662084-1-2. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة).
  2. Cole-Turner, Ronald (2003). "Biotechnology". Encyclopedia of Science and Religion. http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404200058.html. Retrieved December 7, 2014. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Thieman WJ, Palladino MA (2008). Introduction to Biotechnology. Pearson/Benjamin Cummings. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-321-49145-9. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  4. Springham D, Springham G, Moses V, Cape RE (1999). Biotechnology: The Science and the Business. CRC Press. د کتاب پاڼې 1. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-90-5702-407-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  5. "Diamond v. Chakrabarty, 447 U.S. 303 (1980). No. 79-139." United States Supreme Court. June 16, 1980. Retrieved on May 4, 2007.
  6. "1960: Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated". The Silicon Engine: A Timeline of Semiconductors in Computers (Computer History Museum). https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/. Retrieved August 31, 2019. 
  7. Gerstein, M. "Bioinformatics Introduction Archived 2007-06-16 at the Wayback Machine.." Yale University. Retrieved on May 8, 2007.
  8. Siam, R. (2009). Biotechnology Research and Development in Academia: providing the foundation for Egypt's Biotechnology spectrum of colors. Sixteenth Annual American University in Cairo Research Conference, American University in Cairo, Cairo, Egypt. BMC Proceedings, 31–35.
  9. Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology Archived February 14, 2019, at the Wayback Machine.. CHEMIK. Wroclaw University
  10. Biotech: true colours. (2009). TCE: The Chemical Engineer, (816), 26–31.
  11. Ermak G. (2013) Modern Science & Future Medicine (second edition)
  12. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Pharmacogenomics: a systems approach"]. Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine 2 (1): 3–22. 2010. doi:10.1002/wsbm.42. PMID 20836007. 
  13. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Pharmacogenomics of adverse drug reactions: practical applications and perspectives"]. Pharmacogenomics 10 (6): 961–9. June 2009. doi:10.2217/pgs.09.37. PMID 19530963. 
  14. "Guidance for Industry Pharmacogenomic Data Submissions" (PDF). U.S. Food and Drug Administration. March 2005. د لاسرسي‌نېټه August 27, 2008. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  15. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Realities and expectations of pharmacogenomics and personalized medicine: impact of translating genetic knowledge into clinical practice"]. Pharmacogenomics 11 (8): 1149–67. August 2010. doi:10.2217/pgs.10.97. PMID 20712531. 
  16. "Biotechnology Predoctoral Training Program". National Institute of General Medical Sciences. December 18, 2013. د لاسرسي‌نېټه October 28, 2014. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)