سړه جګړه
د لويديځ بلاک مشري متحده ايالاتو او د لومړۍ جګړې د لويديځ بلاک هغو هيوادونو کوله، کوم چې په عمومي ډول خپلواک او ولسواک وو، خو د مطلقې واکمنۍ هېوادونو په شبکې پورې تړلي وو. ډېری يې هغه چې د دوی پخوانۍ مستعمرې وې. ختيځ بلاک د شوروي اتحاد او د هغه د کمونيسټ ګوند له خوا رهبري کېده، کوم چې په دویمه نړۍ نفوذ درلود. متحده ايالاتو په ټوله نړۍ کې د ښي اړخي حکومتونو او پاڅونونو ملاتړ کاوه. سره له دې چې د ۱۹۴۵ ز-۱۹۶۰ز کلونو په موده کې نژدې ټولو مستعمره هېوادونو خپلواکي تر لاسه کړې وه، دوی په سړه جګړه کې د درېيمې نړۍ د جګړې ډګرونه وګرځېدل.[۳] د سړې جګړۍ لومړۍ برخه، په ۱۹۴۵ ز کال کې د دویمې جګړې له پای ته رسېدو لږ وخت وروسته پيل شوه. متحده ايالاتو او متحدينو يې په ۱۹۴۹ ز کال کې د شوروي اتحاد د بريد له ویرې د ناټو پوځي اتحاد رامنځته کړ او خپل نړيوال سياست ته يې د شوروي د نفوذ د مخنيوي نوم ورکړ. ناټو ته په ځواب کې شوروي اتحاد په ۱۹۵۵ ز کال کې، د وارسا تړون رامنځ ته کړ. د دې بحران په سترو پېښو کې، په ۱۹۴۸-۴۹ ۱۹ز کال کې د برلين کلابندي ، د ۱۹۲۷-۱۹۴۹ ز کال د چين کورنۍ جګړه، ۱۹۵۰-۱۹۵۳ز کې د سويس کړکېچ، په ۱۹۶۱ کې د برلين بحران او په ۱۹۶۲ کې د کيوبا د ميزايل بحران شامل دي. متحده ايالاتو او شوروي اتحاد په لاتينه امريکا، منځني ختيځ او د افريقا او اسيا غير مستعمره شوو هېوادونو کې د نفوذ کولو لپاره سيالۍ کولې. د کيوبا د توغندي له کړکېچ څخه وروسته نوی پړاو پيل شو چې د چين او شوروي تر منځ جلا کېدل و، چې په کمونستي حوزه کې يې د چين او شوروي اتحاد اړيکې ګډوډې شوې، په داسې حال کې چې فرانسې، کوم چې د لويديځ بلاک غړی و، د زياتې خپلواکې غوښتنې پيل کړې. شوروي اتحاد پر چيکوسلواکيا بريد وکړ، تر څو په پراګ کې د ۱۹۶۸ ز کال بلوا مهار کړي، له بلې خوا متحده ايالاتو په کوردننه د مدني حقوقو له خوځښت څخه ناکراري او د ویتنام له جګړې سره مخالفت تجربه کړ. په ۱۹۶۰ز مو کلونو کې، په ټوله نړۍ کې د خلکو تر منځ د نړيوالې سولې خوځښت ځای ونيو. د هستوي وسلو د ازموينو او د اتومي بې وسلې کېدو پر ضد خوځښت رامنځ ته شو، چې په پراخه کچه د جګړې ضد لاريونونه ورسره مله وو. په ۱۹۷۰ ز مو کلونو کې دواړو خواوو د سولې او امنيت تمويلول پيل کړل، چې دې چارې د ا رامۍ يوې مودې ته لاره هواره کړه چې په ترڅ کې يې د تسليحاتي محدوديتونو ستراتيژيکې خبرې رامنځ ته او متحده ايالاتو د چين خلکو جمهوريت سره په شوروي اتحاد د متقابل ثقل د ايجاد په موخه اړيکې پرانيستې. د ۱۹۷۰ ز يمو کلونو په وروستۍ نيمايي کې خپل سري مارکسيستي رژيمونه په درېيمه نړۍ کې جوړ شول چې په هغې کې انګولا، موزمبيق، ايتوپيا، کمبوډيا، افغانستان او نيکاراګوا شامل دي. د لسيزې په پای کې د خړو اړيکو د ارامۍ موده پای ته ورسېده، کله چې په ۱۹۷۹ ز کال کې د شوروي-افغان جګړه ونښته. د ۱۹۸۰ ز يمې لسيزې لومړي کلونه د لوړ کړکېچ بل پړاو و. متحده ايالاتو په شوروي اتحاد ديپلوماتيک، پوځي او اقتصادي فشارونه زيات کړل، په داسې حال کې چې شوروي اتحاد له پخوا څخه له اقتصادي رکود څخه ځورېده.. د ۱۹۸۰ز يمو کلونو په منځ کې، د شوروي اتحاد نوی مشر ميخاييل ګورباچوف د ګلاسينوسټ (پرانيستنه ۱۹۸۵ز) او پرسترويکا (بيا منظمول ۱۹۸۷ز) په نومونوسره، د ازادۍ اصلاحات متعارف کړل او په افغانستان کې يې د شوروي اتحاد ښکیلتيا پای ته ورسوله. په ختيځه اروپا کې د ملي خپلواکۍ لپاره فشارونه لا پسې پياوړي شول او ګورپاچوف دا خبره رد کړه چې، نور د هغو حکومتونو پوځي ملاتړ وکړي. په ۱۹۸۹ ز کال کې، د پان اروپايي لاريونونو څخه وروسته، د وسپنيزې پردې ړنګېدو او د انقلابونو د سوله یيزې څپې (له رومانيا او افغانستان پرته) په ختيځ بلاک کې نژدې ټول کمونیست حکومتونه ړنګ شول. په شوروي اتحاد کې کمونستي ګوند، خپل واکونه له لاسه ورکړل او له يوې ناکامې کودتا څخه وروسته، په ۱۹۹۱ ز کال کې پرې بنديز و لګېد. په دې توګه د ۱۹۹۱ ز کال د دسمبر په مياشت کې په رسمي ډول شوروي اتحاد منحل شو، هغو جمهوريتونو هم د خپلواکۍ اعلان وکړ چې حکومتونه يې د شوروي اتحاد له خوا جوړېدل. په ورته وخت کې په افريقا او اسيا کې کمونستي حکومتونه ړنګ شول. په دې توګه متحده ايالات د نړۍ يوازينی زبرځواک پاتې شو. سړې جګړې او دهغې پېښو د پام وړ ميراث تر شا پرېښود. ډېر ځله دې جګړې ته په عامو مواردو کې اشاره کېږي، په ځانګړي ډول د جاسوسي او هستوي جګړې د ګواښونو په مضامينو کې. د اصطلاح اصليت[سمول]د ۱۹۴۵ ز کال د مارچ په لسمه نېټه په ابزرور ورځپاڼه کې اورويل وليکل:«په وروستي دسمبر کې د ماسکو له کنفرانس وروسته، روسيې د بریتانيې او بریتانوي سترواکۍ پر ضد د سړې جګړې پيل وکړ»[۵] په لومړي ځل، دا اصطلاح چې د شوروي اتحاد او متحده ايالاتو تر منځ ځانګړې جيوپوليټيکي جګړه يې يادوله، د په ۱۹۴۷ ز کال د اپريل په شپږمه نېټه، د ديموکراتو ولسمشرانو د بانفوذه سلاکار برنارډ باروخ په وينا کې وه. دا وينا يو ژورنالست هربرټ بايارد سووپ لیکلې وه او اعلان يې کړل چې: «راځئ ونه غولېږو، موږ نن ورځ د يوې سړې جګړې په منځ کې يو». د ورځپاڼې مقاله لېکونکی والټر لپمن په خپل کتاب «سړه جګړه» کې دې اصطلاح ته نوره پراختيا هم ورکړه. کله چې، په ۱۹۴۷ ز کال کې، له هغه څخه د دې اصطلاح د سرچينې پوښتنه وشوه، لپمن وويل چېک دا اصطلاح يې، د ۱۹۳۰ ز کلونو د فرانسوي اصطلاح « la guerre froide» څخه اخستې ده.[۶][۷][۸] سرچينې او ياداښتونه[سمول]نفوذ[سمول]د سړې جګړې وروسته نړۍ یو قطبي ګڼل کیږي، چې متحده ایالات یوازینی زبرځواک پاتې دی. [۹] سړی جګړی د دویمې نړیوالې جګړې وروسته د امریکا سیاسی رول وټاکه—تر ۱۹۸۹ کال پورې متحده ایالاتو له ۵۰ هېوادونو سره پوځي اتحادونه درلودل، چې ۵۲۶۰۰۰ سرتیري یې په بهر کې ځای پر ځای شوي وو، [۱۰] چې ۳۲۶۰۰۰ یې په اروپا کې وو (چې دوه پر دریمه برخه یې په لویدیځ جرمني کې وو) [۱۱] او ۱۳۰۰۰۰ یې په آسیا کې وو (په عمده توګه جاپان او سویلي کوریا ). [۱۰] سړه جګړه همداراز د سولې په مهال د پوځي-صنعتي کمپلکسونو د ځواک اوج، او د ساینس د پراخو پوځي تمویلاتو د دورې نښه وه.  د ټولې سړې جګړې په اوږدو کې د متحده ایالاتو د پوځي لګښتونو مجموعي اندازه شاوخوا ۸ ټریلیونه ډالرو ته رسیده. د کوریا او ویتنام په جګړو کې نږدې ۱۰۰،۰۰۰ امریکایان ووژل شول. [۱۲] که څه هم د شوروي تلفاتو اټکل ستونزمن دی، د ناخالص ملي تولید د ونډې په توګه د شوروي اتحاد مالي لګښت د متحده ایالاتو لخوا د ترسره شوي لګښت په پرتله خورا لوړ و. [۱۳] په ټوله نړۍ کې د زبرځواکونو په غیر مستقیمه جګړه کې په ملیونونو کسان ووژل شول، په ځانګړې توګه په ختیځه آسیا کې. [۱۳]ډېری نیابتي جګړې او د سیمهییزو شخړو لپاره مرستې د سړې جګړې له پای سره یوځای پای ته ورسېدې؛ د سړې جګړې له ختمېدو وروسته کلونو کې، د دولتونو تر منځ جګړې، قومي جګړې، انقلابي جګړې، او همداراز د کډوالو او بېځایه شویو خلکو کړکېچونه په ښکاره ډول کم شوي دي. خو د سړې جګړې پایلې لا هم نه دي بشپړې شوې یا پای ته نه دي رسېدلې. ډېرې هغه اقتصادي او ټولنیزې کړکیچونه چې د سړې جګړې په ځینو برخو کې د سیالۍ د پیاوړتیا لپاره استعمال شوې وې، لا هم جدي پاتې دي. په یو شمیر هغو سیمو کې چې پخوا د کمونیستي حکومتونو تر واک لاندې وې، د دولتي کنټرول ماتیدو نوي مدني او قومي شخړې رامینځته کړې، په ځانګړې توګه په پخوانۍ یوګوسلاویا کې. په مرکزي او ختيځې اروپا کې د سړې جګړې پای د اقتصادي وده او د آزادو جمهوریتونو د شمېر په زیاتېدو سره نوی پړاو پېل کړ، خو د نړۍ په نورو برخو کې لکه افغانستان کې خپلواکي له دولتي ناکامۍ سره ملګره وه. د ډېرو پوهانو له خوا دا خبره شوې ده چې د شوروي اتحاد ړنګېدل او د سړې جګړې وروسته دوره کې د نړیوال ځواک په توګه د کمونیزم پای ته رسېدو، نوي لیبرال پانګوالۍ ته اجازه ورکړه چې غالب نړیوال سیسټم شي، چې له دې امله اقتصادي نابرابري لوړه شوې ده [۱۴] [۱۵] [۱۶] [۱۷] |
- ↑ Robert Service, The End of the Cold War: 1985-1991 (Macmillan, 2015)
- ↑ Sempa, Francis (2017-07-12). Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century. Routledge. ISBN 978-1-351-51768-3.
- ↑ G. Jones 2014، مم. 176–79.
- ↑ Orwell 1945.
- ↑ Orwell 1946.
- ↑ Gaddis 2005، م. 54.
- ↑ History.com 2009.
- ↑ Safire 2006.
- ↑ Blum 2006.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ . 26 October 2004.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(help); Missing or empty|url=(help) - ↑ Duke 1989.
- ↑ LaFeber 2002.
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Gaddis 2005.
- ↑ Ghodsee, Kristen (2018). Why Women Have Better Sex Under Socialism. Vintage Books. pp. 3–4. ISBN 978-1568588902.
Without the looming threat of a rival superpower, the last thirty years of global neoliberalism have witnessed a rapid shriveling of social programs that protect citizens from cyclical instability and financial crises and reduce the vast inequality of economic outcomes between those at the top and bottom of the income distribution.
- ↑ . April 2020.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help); Missing or empty|title=(help) - ↑ Bartel, Fritz (2022). The Triumph of Broken Promises: The End of the Cold War and the Rise of Neoliberalism. Harvard University Press. pp. 5–6. ISBN 9780674976788.
- ↑ Gerstle, Gary (2022). The Rise and Fall of the Neoliberal Order: America and the World in the Free Market Era. Oxford University Press. pp. 10–12, 149. ISBN 978-0-19-751964-6.
The collapse of communism, then, opened the entire world to capitalist penetration, shrank the imaginative and ideological space in which opposition to capitalist thought and practices might incubate, and impelled those who remained leftists to redefine their radicalism in alternative terms, which turned out to be those that capitalist systems could more, rather than less, easily manage. This was the moment when neoliberalism in the United States went from being a political movement to a political order.