سوسیالیزم

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
و اصلی برخی ته ورشی د پلټنې ځای ته ورټوپ کړی
Commune 28 mars.jpeg

سوسیالېزم یا ټولنواکي (Socialism) یوه سیاسي، ټولنیزه او اقتصادي فلسفه ده چې یو لړ اقتصادي او ټولنیز نظامونه پکې شاملېږي او د تولید د وسیلو پر ټولنیز مالکیت یا څښتنولۍ سره پېژندل کېږي. په دې فلسفه کې هغه سیاسي تیورۍ او خوځښتونه شامل دي چې له دا ډول نظامونو سره تړاو لري. ټولنیز مالکیت یا څښتنواله ښایي عامه، ډله‌ییزه، کوپراتیف یا مرستندوی، یا هم د برابرۍ اړوند یا سهامي وي. په داسې حال کې چې هېڅ داسې واحد تعریف نشته چې د سوسیالېزم یا ټولنپالنې ګڼ ډولونه راونغاړي، خو بیا هم ټولنیز مالکیت یې یو ګډ او عام عنصر دی. سوسیالېزمونه د سرچینو په تخصیص کې د بازارونو او پلانونو د رول پر بنسټ، په سازمانونو کې د مدیریت د جوړښت او له لاندې یا له پورته تګلارو سره توپیر لري، چې ځینې سوسیالېستان پکې د ګوند، دولت یا تیکنوکراتې کړنلارې خوښوي. سوسیالېستان په دې اړه سره یوه خوله نه دي چې ایا حکومت، په ځانګړې توګه موجوده حکومت د بدلون لپاره سمه وسیله ده کنه.[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]

سوسیالیستي سیاست دواړه نړیوال او ملتپال اړخونه لري، چې د سیاسي ګوندونو له لارې تنظیمېږي او د ګوندي سیاست مخالف دي او ځینې وختونه له سوداګریزو اتحادیو سره یوځای وي خو ځینې وختونه بیا له هغوی خپلواک او پر هغو انتقادي دریځ لري؛ او همدا راز په دواړو صنعتي او د پرمختګ په حال کې هېوادونو کې شته دی. سوسیال ډیموکراسۍ له سوسیالیستي غورځنګ څخه سرچینه اخیستې او د ټولنیز عدالت د ودې لپاره د اقتصادي او ټولنیزو مداخلو ملاتړ کوي. په داسې حال کې چې سوسیالېزم د اوږدمهال هدف په توګه مطرح دی، له جګړې وروسته دورې راهیسې د کینیزیا مخلوط اقتصاد په یوه تر ډېره پرمختللي پانګوال بازار اقتصاد او لیبرال ډیموکراتیک اقتصاد کې منل شوی، هغه سیاست چې د دولت مداخله د عاید تر بیا وېش، مقرراتو، او یوه سوکاله دولت پورې پراخوي. اقتصادي ډیموکراسي د مارکیټ سوسیالېزم یو داسې ډول وړاندیز کوي، چې د شرکتونو، اسعارو، پانګونې او طبیعي زېرمو لا ډېر ډیموکراتیک کنټرول پکې مطرح دی.[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴]

سوسیالیستي سیاسي غورځنګ د سیاسي فلسفو یوه داسې ټولګه رانغاړي چې سرچینه یې د ۱۸مې پېړۍ له نیمایي څخه تر وروستیو پورې په انقلابي خوځښتونو او د هغو ټولنیزو ستونزو اړوند اندېښنه کې ده، چې له پانګوالۍ یا کپیټلېزم سره تړاو لري. د ۱۹مې پیړۍ په وروستیو کې، د کارل مارکس او د هغه د همکار فریدریش انګلس له اثارو وروسته، سوسیالېزم له پانګوالۍ یا کپیټلېزم سره د مخالفت او د تولید د وسیلو د ټولنیز مالکیت پر یوه بڼه ولاړ له پانګوالۍ-وروسته نظام د ملاتړ په معنا و. په ۱۹۲۰ لسیزه کې، کمونیزم او ټولنیزه ډیموکراسي په نړیوال سوسیالیستي غورځنګ کې دوه غالب سیاسي تمایلات وګرځېدل او سوسیالېزم په خپله د ۲۰مې پیړۍ ترټولو اغېزناک سیکولر غورځنګ شو. سوسیالیست ګوندونه او مفکورې په ټولو لویو وچو کې د قدرت او نفوذ په بېلابېلو کچو یو سیاسي ځواک پاتې شوی، چې د نړۍ په ډېری هېوادونو کې د ملي حکومتونو مشري کوي. په اوسني وخت کې ډېری سوسیالیستانو د نورو ټولنیزو خوځښتونو لکه فیمینیزم، چاپیریالیزم او پرمختګ پالنې لاملونه هم منلي دي. [۳۵][۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴][۴۵]

په داسې حال کې چې د نړۍ د لومړي په نامه سوسیالیستي دولت په توګه د شوروي اتحاد راڅرګندېدل له شوروي اقتصادي ماډل سره د سوسیالېزم د پراخې اړیکې لامل شو، ځینې اقتصاد پوهان لکه ریچارډ ډي وولف، او د نوم چومسکي په څېر نور پوهان فکر کوي چې په عمل کې دا ماډل د دولتي پانګوالۍ د یوې بڼې او یا هم د یوه غیرپلان شوي اداري یا کمانډ اقتصاد په توګه کار کوي. ګڼو څېړونکو، سیاسي مبصرینو، او پوهانو د استبدادي سوسیالیستي او ډیموکراټیک سوسیالیستي دولتونو ترمنځ توپیر کړی چې لومړی یې د ختیځ بلاک استازیتوب کوي او وروستی یې د لویدیځ بلاک هغو هیوادونو استازیتوب کوي چې په ډیموکراتیک ډول د سوسیالیستي ګوندونو له لوري اداره شوي، لکه د نورو ترڅنګ برېتانیا، فرانسه، سویډن او په ټوله کې لوېدیځ هېوادونه. [۴۶][۴۷][۴۸][۴۹][۵۰]

د کلمې ريښه[سمول]

د انډریو وینسنټ په اند، "د سوسیالېزم د کلمې ريښه له لاتیني کلمې sociare څخه ده، چې د یوځای کولو یا شریکولو معنا لري. په روم کې او بیا د منځنیو پېړیو په قوانینو کې یې اړونده او ډېره تخنیکي اصطلاح societas وه. دا وروستنۍ کلمه ښایي د ملګرۍ او انډیوالۍ معنا ولري او همدا راز ښایي د ازادو خلکو ترمنځ د یوه توافقي قرارداد د لا ډېرې قانوني یا حقوقي نظریې په معنا وي."[۵۱]

د سوسیالېزم لومړي ځل کارونې ادعا د پییر لیروکس له خوا وشوه، چا چې ادعا وکړه چې هغه په ​​​​لومړي ځل په ۱۸۳۲ کال کې د پاریس په یوه ژورنال لي ګلوب (Le Globe) کې دا اصطلاح کارولې ده. لیروکس د هینري دي سینټ سیمون (Henri de Saint-Simon) پیرو و، کوم چې د یوتوپیان سوسیالېزم (utopian socialism) د بنسټګرانو له جملې بلل کېږي. سوسیالېزم د انفرادیت (individualism) له لېبرالې عقیدې یا دکترین سره په تضاد کې دی، کوم چې د فرد پر اخلاقي ارزښت ټینګار کوي او په ورته وخت کې وایي چې خلک داسې عمل کوي یا یې باید وکړي لکه دوی چې له یو بله جلا وي. اصلي یوتوپیان سوسیالیستانو د انفرادیت دا دکترین یا نظریه د صنعتي انقلاب په جریان کې د ټولنیزو اندېښنو په له منځه وړلو کې د پاتې راتلو له امله وغندله، چې بې‌وزلي، ظلم زیاتی او د شتمنۍ پراخه نابرابري پکې شامله وه. دوی خپلې ټولنې ته پر سیالۍ ولاړې ټولنې پرمټ ټولنیز ژوند ته د زیان رسولو په سترګه کتل. دوی سوسیالېزم د سرچینو د مشترک مالکیت پر بنسټ د لیبرال انفرادیت د بدیل په توګه وړاندې کړ. سینټ سیمون د اقتصادي پلان جوړونې، علمي ادارې او د ټولنې په جوړښت کې د علمي پوهې د پلي کولو وړاندیز وکړ. برعکس، رابرټ اوون (Robert Owen) وړاندیز وکړ چې تولید او مالکیت د کوپراتیفونو له لارې تنظیم کړي. سوسیالېزم په فرانسه کې ماري روچ لوئیس ریبوډ (Marie Roch Louis Reybaud) ته هم منسوب شوی، په داسې حال کې چې په انګلستان کې بیا اوون ته منسوب شوی، چې د کوپراتیف غورځنګ له پلرونو بلل کېږي.[۵۲][۵۳][۵۴][۵۵][۵۶][۵۷]

اقتصاد[سمول]

سوسیالیستي اقتصاد له دې فرضیې سرچینه اخلي چې "فرد په انزوا کې ژوند یا کار نه کوي، بلکې د یو بل سره په همکارۍ کې ژوند کوي. پر دې سربېره، هر هغه څه چې خلک یې تولیدوي په یو ډول ټولنیز محصول دی، او هرڅوک چې د کوم څیز په تولید کې ونډه اخلي، په هماغه څیز کې د برخې لرلو حق هم لري. له دې کبله، په مجموع کې ټولنه باید د خپلو ټولو غړو د ګټو لپاره ملکیت یا شتمني په واک کې ولري یا لږ تر لږه کنټرول پرې ولري."[۵۸][۵۹]

سیاست[سمول]

په داسې حال کې چې په لویو سوسیالیستي سیاسي خوځښتونو کې انارشېزم، کمونیزم، د کارګر غورځنګ، مارکسیزم، ټولنیزه ډیموکراسي، او سنډیکالیزم شامل دي، خو په دغو خوځښتونو کې ممکن د خپلواکو سوسیالیستي تیوریستانو، یوټوپیان سوسیالیستي لیکوالانو، او د سوسیالیزم د علمي ملاتړو استازیتوب ونه شي. ځینې سیاسي ډلې ځانونه سوسیالیستي ډلې بولي په داسې حال کې چې داسې نظریات لري چې له کبله یې تر ډېره د سوسیالېزم مخالفین بلل کېږي. سوسیالیست د سیاسي حق (political right) له خوا د یوه لقب په توګه کارول شوی، چې د هغو اشخاصو پرضد چې ځانونه سوسیالیست نه ګڼي او د هغو پالیسیو پرضد چې د دوی پلویان یې سوسیالیستي نه ګڼي، دا کارېدن شاملېږي. په داسې حال کې چې د سوسیالیزم ګڼې بڼې شته دي او هېڅ یو داسې واحد تعریف نه لري چې ټول سوسیالیزم راونغاړي، خو بیا یې هم د پوهانو له لوري ځینې مشترک عناصر پېژندل شوي دي.[۶۰]

سرچنینې[سمول]

  1. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  2. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  3. Arnold, N. Scott (1998). The Philosophy and Economics of Market Socialism: A Critical Study. Oxford University Press. p. 8. "What else does a socialist economic system involve? Those who favor socialism generally speak of social ownership, social control, or socialization of the means of production as the distinctive positive feature of a socialist economic system."
  4. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  5. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  6. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  7. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  8. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  9. "Socialism". The Free Dictionary. "2. (Government, Politics & Diplomacy) any of various social or political theories or movements in which the common welfare is to be achieved through the establishment of a socialist economic system". Retrieved 27 January 2020.
  10. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  11. Lamb & Docherty 2006, p. 1
  12. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  13. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  14. Nove, Alec. "Socialism". New Palgrave Dictionary of Economics, Second Edition (2008). A society may be defined as socialist if the major part of the means of production of goods and services is in some sense socially owned and operated, by state, socialised or cooperative enterprises. The practical issues of socialism comprise the relationships between management and workforce within the enterprise, the interrelationships between production units (plan versus markets), and, if the state owns and operates any part of the economy, who controls it and how. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  15. Docherty, James C.; Lamb, Peter, eds. (2006). Historical Dictionary of Socialism (2nd ed.). Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. 73. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. pp. 1–3. کينډۍ:ISBN.
  16. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  17. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  18. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  19. Is Socialism Dead? A Comment on Market Socialism and Basic Income Capitalism, by Arneson, Richard J. 1992. Ethics, vol. 102, no. 3, pp. 485–511. April 1992: "Marxian socialism is often identified with the call to organize economic activity on a nonmarket basis."
  20. Schweickart, David; Lawler, James; Ticktin, Hillel; Ollman, Bertell (1998). Market Socialism: The Debate Among Socialists. "The Difference Between Marxism and Market Socialism". pp. 61–63. "More fundamentally, a socialist society must be one in which the economy is run on the principle of the direct satisfaction of human needs. ... Exchange-value, prices and so money are goals in themselves in a capitalist society or in any market. There is no necessary connection between the accumulation of capital or sums of money and human welfare. Under conditions of backwardness, the spur of money and the accumulation of wealth has led to a massive growth in industry and technology ... . It seems an odd argument to say that a capitalist will only be efficient in producing use-value of a good quality when trying to make more money than the next capitalist. It would seem easier to rely on the planning of use-values in a rational way, which because there is no duplication, would be produced more cheaply and be of a higher quality."
  21. The Economics of Feasible Socialism Revisited, by Nove, Alexander. 1991. p. 13: "Under socialism, by definition, it (private property and factor markets) would be eliminated. There would then be something like 'scientific management', 'the science of socially organized production', but it would not be economics."
  22. Kotz, David M. "Socialism and Capitalism: Are They Qualitatively Different Socioeconomic Systems?" (PDF). University of Massachusetts. د لاسرسي‌نېټه ۱۹ فبروري ۲۰۱۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة) "This understanding of socialism was held not just by revolutionary Marxist socialists but also by evolutionary socialists, Christian socialists, and even anarchists. At that time, there was also wide agreement about the basic institutions of the future socialist system: public ownership instead of private ownership of the means of production, economic planning instead of market forces, production for use instead of for profit."
  23. Weisskopf, Thomas E. (1992). "Toward a Socialism for the Future, in the Wake of the Demise of the Socialism of the Past". Review of Radical Political Economics. 24 (3–4): 1–28. doi:10.1177/048661349202400302. "Socialism has historically been committed to the improvement of people's material standards of living. Indeed, in earlier days many socialists saw the promotion of improving material living standards as the primary basis for socialism's claim to superiority over capitalism, for socialism was to overcome the irrationality and inefficiency seen as endemic to a capitalist system of economic organization." (p. 2).
  24. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  25. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  26. Hayek, Friedrich (1935). "The Nature and History of the Problem"; "The Present State of the Debate". Collectivist Economic Planning. pp. 1–40, 201–243.
  27. Durlauf, Steven N.; Blume, Lawrence E., ed. (1987). The New Palgrave Dictionary of Economics Online. Palgrave Macmillan. Retrieved 2 February 2013. doi:10.1057/9780230226203.1570.
  28. Biddle, Jeff; Samuels, Warren; Davis, John (2006). A Companion to the History of Economic Thought, Wiley-Blackwell. p. 319. "What became known as the socialist calculation debate started when von Mises (1935 [1920]) launched a critique of socialism".
  29. Levy, David M.; Peart, Sandra J. (2008). "socialist calculation debate". The New Palgrave Dictionary of Economics. Second Edition. Palgrave Macmillan.
  30. Marangos, John (Fall 2004). "Social Dividend versus Basic Income Guarantee in Market Socialism". International Journal of Political Economy. Taylor & Francis. 34 (3): 20–40. کينډۍ:Jstor.
  31. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  32. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  33. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  34. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  35. Newman, Michael (2005). Socialism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. p. 2. "In fact, socialism has been both centralist and local; organized from above and built from below; visionary and pragmatic; revolutionary and reformist; anti-state and statist; internationalist and nationalist; harnessed to political parties and shunning them; an outgrowth of trade unionism and independent of it; a feature of rich industrialized countries and poor peasant-based communities".
  36. Ely, Richard T. (1883). French and German Socialism in Modern Times. New York: Harper and Brothers. pp. 204—205. "Social democrats forms the extreme wing of the socialists ... inclined to lay so much stress on equality of enjoyment, regardless of the value of one's labor, that they might, perhaps, more properly be called communists. ... They have two distinguishing characteristics. The vast majority of them are laborers, and, as a rule, they expect the violent overthrow of existing institutions by revolution to precede the introduction of the socialistic state. I would not, by any means, say that they are all revolutionists, but the most of them undoubtedly are. ... The most general demands of the social democrats are the following: The state should exist exclusively for the laborers; land and capital must become collective property, and production be carried on unitedly. Private competition, in the ordinary sense of the term, is to cease."
  37. Merkel, Wolfgang; Petring, Alexander; Henkes, Christian; Egle, Christoph (2008). Social Democracy in Power: The Capacity to Reform. Routledge Research in Comparative Politics. London: Routledge. کينډۍ:ISBN.
  38. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  39. Roemer, John E. (1994). A Future for Socialism. "The long term and the short term". Harvard University Press. pp. 25–27. کينډۍ:ISBN.
  40. Berman, Sheri (1998). The Social Democratic Moment. Harvard University Press. p. 57. "Over the long term, however, democratizing Sweden's political system was seen to be important not merely as a means but also as an end in itself. Achieving democracy was crucial not only because it would increase the power of the SAP in the Swedish political system but also because it was the form socialism would take once it arrived. Political, economic, and social equality went hand in hand, according to the SAP, and were all equally important characteristics of the future socialist society." کينډۍ:ISBN.
  41. Busky, Donald F. (20 July 2000). Democratic Socialism: A Global Survey. Praeger. pp. 7–8. کينډۍ:ISBN.
  42. Bailey, David J. (2009). The Political Economy of European Social Democracy: A Critical Realist Approach. Routledge. p. 77. "... Giorgio Napolitano launched a medium-term programme, 'which tended to justify the governmental deflationary policies, and asked for the understanding of the workers, since any economic recovery would be linked with the long-term goal of an advance towards democratic socialism'". کينډۍ:ISBN.
  43. Lamb, Peter (2015). Historical Dictionary of Socialism (3rd ed.). Rowman & Littlefield. p. 415. کينډۍ:ISBN.
  44. Badie, Bertrand; Berg-Schlosser, Dirk; Morlino, Leonardo, eds. (2011). "Social Democracy". International Encyclopedia of Political Science. 8. SAGE Publications. p. 2423. "Social democracy refers to a political tendency resting on three fundamental features: (1) democracy (e.g., equal rights to vote and form parties), (2) an economy partly regulated by the state (e.g., through Keynesianism), and (3) a welfare state offering social support to those in need (e.g., equal rights to education, health service, employment and pensions). کينډۍ:ISBN.
  45. Smith, J. W. (2005). Economic Democracy: The Political Struggle for the 21st century. Radford: Institute for Economic Democracy Press. کينډۍ:ISBN.
  46. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  47. Anthony Giddens. Beyond Left and Right: The Future of Radical Politics. 1998 edition. Cambridge, England, UK: Polity Press, 1994, 1998. p. 71.
  48. "Chapter 1 looks at the foundations of the doctrine by examining the contribution made by various traditions of socialism in the period between the early 19th century and the aftermath of the First World War. The two forms that emerged as dominant by the early 1920s were social democracy and communism." Michael Newman. Socialism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. 2005. p. 5.
  49. Kurian, George Thomas Kurian, ed. (2011). The Encyclopedia of Political Science. Washington, D.C.: CQ Press. p. 1554.
  50. Garrett Ward Sheldon. Encyclopedia of Political Thought. Fact on File. Inc. 2001. p. 280.
  51. Andrew Vincent (2010). Modern Political Ideologies. Wiley-Blackwell. کينډۍ:ISBN p. 83.
  52. "socialism (n.)". etymonline. Online Etymology Dictionary. د لاسرسي‌نېټه ۰۳ مې ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  53. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  54. Marvin Perry, Myrna Chase, Margaret Jacob, James R. Jacob. Western Civilization: Ideas, Politics, and Society – From 1600, Volume 2. Ninth Edition. Boston: Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company, 2009. p. 540.
  55. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  56. Oxford English Dictionary, etymology of socialism
  57. Russell, Bertrand (1972). A History of Western Philosophy. Touchstone. p. 781
  58. "Socialism" at Encyclopedia Britannica.
  59. Original file )))‎(SVG file, nominally 120 ×((( 58 pixels, file size: 6 KB)
  60. Lamb & Docherty 2006, pp. 1–3