کزاخي ژبه

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
کزاخي ژبه
қазақ тілі (کزاخي سيريليک)
қазақша (کزاخي)
Qazaq tılı (کزاخي لاتين) ددې ځانګړني سمول پر ویکي‌ډېټا
عامه معلومات
عمومي معلومات
ځانګړې وېشنيزه
سیمييزيتوب د
د لیکلو سیسټم
د ويونکو شمېر
۱۲٬۹۰۰٬۰۰۰ (۲۰۱۹)
۱۳٬۱۶۱٬۹۸۰[۴] (۲۰۰۹) ددې ځانګړني سمول پر ویکي‌ډېټا
د توکمپوهنې ژبې حالت
ايزو ۶۳۹-۱ کوډ
kk[۶] ددې ځانګړني سمول پر ویکي‌ډېټا
د ژبې کوډ
kk
kk-cyrl
kk-arab
kk-latn ددې ځانګړني سمول پر ویکي‌ډېټا
هېواد
نور اړين مالومات
برخې

 

قزاقي يا کزاخي ژبه
قزاقي ژبه
Script error: The function "lang" does not exist. or Script error: The function "lang" does not exist.
Script error: The function "lang" does not exist. or Script error: The function "lang" does not exist.
Script error: The function "lang" does not exist. or Script error: The function "lang" does not exist.
تلفظکينډۍ:IPA-kk
کينډۍ:IPA-kk
Native toقزاقستان, چين, منګوليا, روسيه, قرغېزستان, اوزبکستان
سيمېمنځنۍ اسيا
(تورکېستان)
توکمقزاق
Native speakers
17.8 million (2009)[۱۹]  (date missing)
Turkic
قزاقي ابېڅۍ (سريليک ليکدود, عربي ليکدود, لاتيني ليکدود, کزاخي برېل)
رسمي حالت
رسمي ژبه په
قزاقستان
روسيه

China


منظم کوونکيد کلتور او سپورت وزارت
د ژبې کوډونه
آيسو 639-1kk
آيسو 639-2kaz
آيسو 639-3kaz
Glottologkaza1248[۲۱]
Linguasphere44-AAB-cc
{{{mapalt}}}
{{{mapalt}}}
The Kazakh-speaking world:      regions where Kazakh is the language of the majority      regions where Kazakh is the language of a significant minority
This article contains IPA phonetic symbols. Without proper rendering support, you may see question marks, boxes, or other symbols instead of Unicode characters.

قزاقي یا کزاخي د کیپچک څانګې یوه ترکي ژبه ده چې په منځنۍ اسیا کې ویل کیږي. دا د نوګای ، قرغیز او کارکالپاک سره نږدې تړاو لري. قزاقي د قزاقستان رسمي ژبه ده او د چین په شمال لوېدیځ سینکیانګ او د لویدیځ منګولیا په بایان اولګي ولایت کې د الی قزاق خودمختاره پریفیکچر کې د پام وړ اقلیت ژبه ده. قزاقي د پخواني شوروي اتحاد د ډیری توکمونو قزاقانو لخوا ویل کیږي چې د 2010 کال د سرشمېرنې له مخې په روسيه ، المان او ترکيه کې نږدې ( 472,000 )تنو ته يې شمېر رسيږي.

د نورو ترکي ژبو په څېر، قزاق یوه ډله ایزه ژبه ده او د غږ همغږي کاروي.

د 2017 په اکتوبر کې، د قزاقستان ولسمشر نورسلطان نظربایف پرېکړه وکړه چې د لیکلو سیسټم به تر 2025 پورې له سیریلیک څخه لاتیني رسم الخط ته بدل کړي. وړاندیز شوې لاتیني الفبا څو ځله تعدیل شوې او د 2021 کال تر جنوري پورې د ترکي الفبا لېست ته نږدې دی، که څه هم د C او Ç توري نه لري او څلور اضافي توري لري: Ä, Ñ, Q او Ū (که څه هم نور توري لکه Y په دوو ژبو کې مختلف ارزښتونه لري). دا به د 2023 څخه تر 2031 پورې په مرحله کې وي.

جغرافیایي ویش[سمول]

د قزاقي ژبې ویونکي (په عمده توګه قزاقان ) د تیان شان څخه د کسپین سمندر لوېدیځې څنډې پورې په پراخه سیمه کې پراته دي. قزاقي د قزاقستان رسمي دولتي ژبه ده چې نږدې 10 ملیونه ویونکي لري (د CIA د نړیوال حقیقت کتاب د نفوس او د قزاقي ژبې ویونکو تناسب په اړه د معلوماتو پراساس). [۲۲]

په چين کې نږدې دوه مليونه د قزاقي ژبې ويونکي شته چې د شينجيانګ په الي قزاق خودمختاره سيمه کې ژوند کوي. [۲۳]

تاریخ[سمول]

لومړني خلک چې د عصري قزاقستان په خاوره کې اوسیدل، سیتیان وو، چې د ایراني نسل څخه وو. ګوکتورک په شپږمه مېلادي پېړۍ کې دې سیمې ته مهاجر شول او د سیتیان هېواد ډېره برخه یې فتحه کړه، چې د سيتيانو د سیمې د ترک کولو لامل شو. په دولسمه مېلادي پېړۍ کې کيميکانو پر ګوکتورک بريالی شول او قزاقستان ته يې نوې ترکي ژبه هم معرفي کړه.

د ترکي ژبو کیپچک څانګه، چې قزاقي ژبه له هغې څخه زېږېدلې ده، په عمده توګه د ګولډن هورډ د واکمنۍ پرمهال پیاوړې شوې، چې اوسیدونکو یې په بشپړه توګه اسلام خپور کړ او د قزاقستان تر ټولو نږدې پیشنهاد قزاقستان ته ورسید. ویل کیږي چې عصري قزاقي ژبه تقریبا په 1465 مېلادي کال کې د سني مسلمان قزاق خانې د جوړولو پر مهال رامنځته شوې ده. عصري قزاق احتمالا د دواړو چاغتای ترکانو اولاد دی لکه څنګه چې د تیموریانو او کیپچک ترکانو لخوا ویل کیږي لکه څنګه چې په طلایی لښکر کې ویل کیږي.

د یوې مسلمانې ژبې په توګه، قزاق په سویل کې د قزاقانو او ایراني توکمیزو ډلو ترمنځ د پرله پسې تاریخي اړیکو له امله له فارسي او عربي څخه د پورونو لوی مقدار کاروي. برسیره پردې، فارسی د قزاقستان په خانیت کې یوه ژبه وه ، چې قزاقانو ته یې اجازه ورکړه چې فارسي کلمې په خپلو ژبو او لیکلو وکاروي، په عین وخت کې، عربي د قزاقانو لخوا په جوماتونو او مقبرو کې کارول کېده، او په ځانګړې توګه د مذهبي شرایطو لپاره د یوې ژبې په توګه کارول کېده.

قزاقانو تقریبا تر 1929 پورې د خپلې ژبې لیکلو لپاره عربي رسم الخط کارولی. د 1900 لسیزې په لومړیو کې، قزاق فعال احمد بایتورسینولي د قزاق - عربي الفبا اصلاح کړه، مګر د هغه کار په لویه کچه په منځنۍ آسیا کې د شوروي شتون تر سیوري لاندې و. په هغه وخت کې، نوي شوروي رژیم قزاقان دې ته اړ کړل چې لاتیني رسم الخط ، او بیا په 1940 لسیزه کې د سیریلیک رسم الخط څخه کار واخلي ترڅو دوی په بشپړه توګه روسي کړي. نن ورځ، قزاقان د خپلې ژبې د لیکلو لپاره عربي، لاتیني او سیریلیک رسم الخط کاروي.

ليکلار[سمول]

قزاق عربي او لاتیني رسم الخط په ۱۹۲۴ کې

د قزاق سره نږدې د ژبو ترټولو زاړه پېژندل شوي لیکل شوي ریکارډونه په زاړه ترکي الفبا کې لیکل شوي، که څه هم دا باور نه کیږي چې د دې ډولونو څخه کوم یو د قزاقستان مستقیم مخکینی و. [۲۴] عصري قزاقي ژبه چې نږدې زر کاله شاته ځي، تر ۱۹۲۹ کال پورې په عربي رسم الخط کې لیکل کېده، کله چې شوروي چارواکو په لاتیني الفبا او بیا په ۱۹۴۰ کې سیریلیک الفبا معرفي کړه.

نظربایف د لومړي ځل لپاره د ۲۰۰۶ کال په اکتوبر میاشت کې د قزاقستان د رسمي رسم الخط په توګه د سیریلیک الفبا پر ځای د لاتیني الفبا د کارولو موضوع راپورته کړه [۲۵] [۲۶] د قزاقستان د حکومت یوه څیړنه چې د 2007 کال په سپتمبر کې خپره شوه وویل چې د 10 څخه تر 12 کلونو پورې د لاتیني سکریپټ بدلول ممکن د 300 ملیون ډالرو په لګښت کې ممکن وي.  [۲۷] د انتقال بهیر د ۲۰۰۷ کال د ډسمبر په ۱۳ مه په موقتي توګه ودرول شو، ولسمشر نظربایف اعلان وکړ: « له ۷۰ کلونو راهیسې قزاقستان په سیریلیک ژبه لوستل او ليکل کوي . زموږ په هېواد کې له سلو څخه ډېر ملیتونه ژوند کوي. نو موږ ثبات او سولې ته اړتیا لرو. موږ باید د الفبا د بدلون په مسله کې بيړه ونه کړو." [۲۸] په هرصورت، د 2015 کال د جنورۍ په 30، د کلتور او سپورت وزیر آرستان بیک محمدولي اعلان وکړ چې د لېږد یو پلان روان دی، متخصصین د ارتوګرافي په برخه کې کار کوي ترڅو د ژبې فونولوژیکي اړخونو ته ځای ورکړي. [۲۹] د 2017 په اپریل کې د دې ستراتیژیک پلان په وړاندې کولو کې، د قزاقستان ولسمشر نورسلطان نظربایف شلمه پېړۍ د یوې داسې دورې په توګه بیان کړه چې "د قزاق ژبه او کلتور ویجاړ شوی". [۳۰]

نظربایف قزاق چارواکو ته امر وکړ چې د 2017 په پای کې د لاتیني قزاق الفبا رامینځته کړي، نو د قزاق لیکل شوی لیک به په 2018 کې لاتیني رسم الخط ته راواړول شي. As of 2018 ، قزاق په قزاقستان او منګولیا کې په سیریلیک کې لیکل کیږي ، قزاق په قزاقستان کې په لاتین کې لیکل کیږي ، په داسې حال کې چې په چین کې له یو ملیون څخه ډیر قزاق ژبي له عربي څخه ترلاسه شوې الفبا ورته کاروي چې د اویغور لیکلو لپاره کارول کیږي. [۲۴]

د 2017 کال د اکتوبر په 26، نظربایف د قزاق الفبا په وروستي لاتیني ډول کې د بدلون لپاره د ولسمشر 569 فرمان صادر کړ او امر یې وکړ چې د دې الفبا د حکومت لیږد تر 2025 پورې بشپړ شي، وروسته له دې چې د قزاق کلتور ټینګار کولو پریکړه وشوه. د شوروي د واکمنۍ دوره او د ډیجیټل وسایلو کارول اسانه کول. په هرصورت، د ناول آرتوګرافي کارولو لومړنۍ پرېکړه چې د apostrophes استخدام کوي، کوم چې د متن لټون کولو او لیکلو لپاره د ډېری مشهور وسیلو کارول ستونزمن کوي، جنجال رامینځته کړی.

له همدې امله د ۲۰۱۸ کال د فبرورۍ په ۱۹ مه د ولسمشر ۶۳۷ ګڼه فرمان صادر شو چې له مخې یې د اپوسټروفس کارول بند او پر ځای یې د ډایکریتیک او ډیګرافونو کارول ودرول شول. [۳۱] په هرصورت، ډیری اتباع وایي چې په رسمي توګه معرفي شوي الفبا نور پرمختګ ته اړتیا لري. سربیره پردې، قزاقستان دوهمه ترکي ژبه شوه چې د "چ" او "ش" ډیګرافونو څخه کار اخلي وروسته له دې چې د ازبکستان حکومت دوی د لاتیني الفبا په نسخه کې تطبیق کړل.

په 2020 کې، د قزاقستان ولسمشر قاسم جومارت توکایف د لاتیني الفبا د بیاکتنې غوښتنه وکړه چې د قزاق ژبې اصلي غږونو او تلفظ ساتلو باندې تمرکز کوي. دا بیاکتنه، چې د 2019 په نومبر کې خلکو ته د ژبپوهنې د بیټورسینوف انسټیټیوټ اکادمیکانو لخوا وړاندې شوې، او د رسم الخط د لیږد په اړه د رسمي کاري ډلې پورې اړوند متخصصین، د ډیګرافونو او حاد تلفظونو پر ځای umlauts ، breves او cedillas کاروي، او په ترتیب کې د املا بدلونونه معرفي کوي. د قزاق فونولوژي په سمه توګه منعکس کول. دا بیاکتنه د ترکي الفبا یو څه بدله شوې نسخه ده، د C Ç توري پریږدي او څلور اضافي توري لري چې په ترکي کې شتون نلري: Ä ، Q ، Ñ او Ū .

د 2021 په فبروري کې، قزاقستان د 2031 کال په اوږدو کې د لاتین میشته قزاق الفبا ته د تدریجي لېږد لپاره خپل پلانونه بیا تایید کړل

د قزاق لپاره عربي رسم الخط په چین او نورو سیمو کې په رسمي توګه کارول کیږي چیرې چې قزاق له قزاقستان او روسیې څخه بهر خبرې کیږي. د لومړني عربي الفبا برعکس، چې په سمه توګه د ابجد په نوم یادیږي، د قزاق عربي رسم الخط یو ریښتینی الفبا دی، په ژبه کې د هر غږ لپاره انفرادي حروف سره.

د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې د 1 مادې په کارولو سره پرتله کول
سیریلیک عربي 2021 لاتین پښتو ژباړه
BARLық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен құқықтары тең болып дүниеге келеді. د ‏‎Barlyq Adamdar tumysynan azat jäne qadır-qasietı men qūqyqtary teñ bolyp düniege keledı.‎‏ پاڼې اړوند نور معلومات په فسبوک کې اوګورئ ټول انسانان ازاد پیدا شوي او په کرامت او حقوقو کې مساوي دي.
ادمداره اهل-پاراسات، ار-اوژدان بریلګین، ادمدارغا عقیل پراسات، ار-اوجدان برلگن، دوی د عقل او وجدان څخه برخمن دي
сондықтан olar бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс. sondyqtan olar bır-bırımen tuystyq, bauyrmaldyq qarym-qatynas jasaulary tiıs. او باید د یو بل سره د ورورګلوۍ په روحیه عمل وکړي.

فونولوژي[سمول]

قزاق د ژبې د ریښې غږ همغږي نندارې ته وړاندې کوي، د ځینو وروستیو بهرنیو کلمو سره (معمولا د روسیې یا عربي اصل) د استثنا په توګه. د ګردې همغږۍ یو سیسټم هم شتون لري چې قرغیز سره ورته دی، مګر دا په کلکه نه پلي کیږي او په اورتوګرافي کې نه منعکس کیږي. دا سیسټم یوازې په خلاص سرونو باندې تطبیق کیږي /e/, /ɪ/, /ʏ/ نه په /ɑ/ ، او په راتلونکو نښو کې پیښیږي. [۳۲] په دې توګه، (په لاتیني رسم الخط کې) Script error: The function "lang" does not exist. 'ستاره'، Script error: The function "lang" does not exist. 'نن'، او Script error: The function "lang" does not exist. 'لوی' په حقیقت کې د jūldūz, bügün, ülkön په توګه تلفظ کیږي.

تلفظونه[سمول]

لاندې چارټ د معیاري قزاق لېست څرګندوي؛ په هرصورت، ډیری غږونه د نورو غږونو [۳۳] دي یا یوازې په وروستیو پورونو کې ښکاري. د واجدا لخوا لست شوي 18 کنسوننټ فونیمونه پرته له قوسونو څخه دي — ځکه چې دا فونیمونه دي، د دوی لیست شوي ځای او د بیان کولو طریقه خورا عمومي دي، او د ښودل شوي څخه توپیر لري. فونیمونه /f, v, x, t͡ɕ, t͡s/ یوازې په وروستیو پورونو کې پیښیږي، ډیری یې له روسی څخه (/t͡s/ په ندرت سره په عادي وینا کې څرګندیږي). قزاق 17 اصلي تلفونونه لري؛ دا بندونه دي /p, b, t, d, k, g/, fricatives /s, z, ɕ, ʑ/, nasals /m, n, ŋ/, liquids /r, l/، او دوه glides /w, j/.

د قزاق تلفظي فونیمونه [۳۴]
لیبلونه alveolar (Alveolo-)<br id="mwAS0"><br><br><br></br> تالو ویلار Uvular
پوزه m ⟨ m n ⟨ ŋ ⟨
ودریږئ /



</br> افریقه
voiceless p ⟨ t ⟨ t͡ɕ ⟨ k ⟨ q ⟨
voiced b ⟨ d ⟨ d ɡ ⟨
ټوکیدونکی voiceless f ⟨ s ⟨ ɕ ⟨ χ ⟨
voiced v ⟨ z ⟨ z ʑ ⟨ ʁ ⟨
نږدې l ⟨ j ⟨ w ⟨
ټپ ɾ ⟨


</br>برسېره پردې، /q/، /ɡ/، او /b/ په متقابل ډول (وولونو تر منځ) [χ]، [ɣ]، او [β] ته لیږدول کیږي.  کلمو کې، غږ شوی ودریږي - په پای کې ضایع کیږي. [۳۲]

  • دا کنسوننټونه، چې په پورته IPA کې ورکړل شوي، د دوی د ترکي سیالانو څخه ځینې بدلونونه څرګندوي، هغه بدلونونه چې په عمومي توګه اصولي دي. څلور دا ډول نمونې سمدلاسه د پیژندلو وړ دي: (i) ترکي /t͡ɕ/ د قزاق /ɕ/ سره مطابقت لري، د بیلګې په توګه /qat͡ɕ/ ته /qaɕ/ 'تېښتې'؛ (ii) ترکي /ɕ/ په بدل کې د قزاق /s/ سره په وروستي حالت کې مطابقت لري، د بیلګې په توګه /tyɕ/ ته /tys/ 'غورځیدل'؛ (iii) ترکي /j/ په لومړني حالت کې /ʑ/ سره مطابقت لري، د بیلګې په توګه /jaz/ ته /ʑaz/ 'لیکنه' (یو بدلون چې لومړی یې /j/ ته /d͡ʑ/ ته لاره پیدا کړه مخکې له دې چې پایله یې /d͡ʑ/ ته /ʑ /، مګر په ځینو ژبو کې د /d͡ʑ/ په توګه پاتې شو، لکه په سویل او ختیځ کې، د بیلګې په توګه /d͡ʑaz/، Jankowski 2010)؛ او، (iv) ترکي /ɣ/ په وروستي حالت کې د قزاق /w/ سره مطابقت لري /aɣ/ ته /aw/ 'net' (هم وګورئ Krueger 1980, Johanson 2009).

غږونه[سمول]

قزاق د 12 صوتي غږونو سیسټم لري، چې 3 یې د ډیفتونګ دي. د ګردي برعکس او /æ/ عموما یوازې د یوې کلمې په لومړي حرف کې د فونیمونو په توګه واقع کیږي، مګر وروسته په ایلوفونیک ډول واقع کیږي؛ د نورو معلوماتو لپاره لاندې د همغږۍ برخه وګورئ. برسېره پر دې، د /æ/ غږ د اسلامي دورې په اوږدو کې د عربي، فارسي او وروسته د تاتار ژبو د نفوذ له امله په مصنوعي ډول شامل شوی دی. [۳۵] د منځني واولونه "e, ө, о" د پیل [j͡ɪ, w͡ʉ, w͡ʊ] سره ډیفټونګیز شوي دي. [۳۴]

د وجدا په وینا، د مخکینۍ / شاته کیفیت د غږونو کیفیت په حقیقت کې یو له بې طرفه په مقابل کې د بیرته راګرځیدونکي ژبې ریښی دی. [۳۴]

فونیټیک ارزښتونه د قزاق په سیریلیک او اوسني لاتیني حروفو کې د ورته کرکټر سره یوځای شوي.


د غږ همغږي[سمول]

د نږدې ټولو ترکي ژبو په څیر، قزاق د غږ همغږي لري (کله ناکله د "سخت او نرم غږ" په نوم یادیږي). يعنې هغه حرفونه چې شاته واولونه لري يوازې د هغو په واسطه تعقيب کېدای شي چې شاته سرونه لري او برعکس. د فونولوژیک له نظره، i ، u او yu کیدای شي په مخکینیو یا راتلونکو سرونو پورې اړه ولري، که چیرې سرونه بیرته راشي، دا تلفظ کیږي. [əj, ʊw, jʊw] ، او که واولونه مخکي وي، دا تلفظ کیږي [ɪj, ʉw, jʉw] . کله چې مخکې نه وي یا د نورو حرفونو په واسطه بریالي وي، درې توري معمولا تلفظ کیږي [ɪj, ʊw, jʊw] (پرته د mi /ми "دماغ" په حالت کې چیرې چې دوی په توګه تلفظ کیږي [-əj- ] ).

شاته غږونه مخکینۍ غږونه
a



</br> a
e



</br> е/э
o



</br> о
ö



</br> ө
ū



</br> ұ
ü



</br> ү
y



</br> ы
i



</br> і
متفرقه
ia



</br> я
ä



</br> ә
io



</br> ё
u [ʊw]



</br> у
 
i [əj]



</br> и
 
iu [jʊw]



</br> ю
 
په ارغواني کې قطارونه د سرونو استازیتوب کوي کوم چې په ضوابطو کې شتون لري.

شاته سرونه د دې لامل شوي چې مخکیني -k- /-к- او -g- /-г- په ترتیب سره په لایفونو کې -q- /-қ- او -ğ- /-ғ- په ترتیب سره تلفظ شي ( -ğa /-ға vs. -ge /-ге "dative case suffix").

فشار[سمول]

په قزاق کې ډیری کلمې په وروستي حرف کې ټینګار کیږي، پرته له دې چې:

  • کله چې د شیانو شمیرل کیږي، شمیرې په لومړي حرف کې فشار لري، مګر په وروستي نښو کې په ډله ایزو شمیرو کې ټینګار کیږي چې د -eu ( bır éu, alt áu from bır, alty ):
bír, ékı, ǘş, tö́rt, bés, álty, jétı, . . .
یو، دوه، درې، څلور، پنځه، شپږ، اوه، . . .
  • په لومړي حرف کې مشخص او منفي ضمیرونه ټینګار کوي:
bä́rıne, éşkımge
ټولو ته، هیچا ته

مورفولوژي او نحو[سمول]

قزاق عموما فعل وروستی دی، که څه هم د SOV (موضوع – څیز – فعل) کلمې ترتیب کې مختلف اجازې کارول کیدی شي، د بیلګې په توګه، د موضوعی کولو له امله. [۳۶] انفلاسیون او مشتق مورفولوژي ، دواړه لفظي او نوميالي، په قزاق کې، تقریبا په ځانګړې توګه د اګلوټینیټي لایفونو په بڼه شتون لري. قزاق یوه نومیدونکی - تورنه، سر نهایی، کیڼ اړخ لرونکی، د انحصار نښه کولو ژبه ده. [۲۴]

د اسمونو زوال [۲۴]
قضیه مورفیم ممکنه بڼې کیمی " بیړۍ " aua " هوا " şelek " بالټ " säbız "ګاجر" بس " سر " " مالګه " قان " وینه " " ورځ "
نوم keme aua şelek säbız باس tūz قان kün
Acc - ny -nı, -ny, -dı, -dy, -tı, -ty keme ua ny şelek säbız basty tūz dy qan dy kün
جنرال -نن -نن، -نين، -ډېن، -ډېن، -تِن، -ټين keme nıñ aua nyñ şelek tıñ säbız dıñ bas tyñ tūz dyñ qan nyñ kün nıñ
ډاټ -ګا -ge، -ğa، -ke، -qa keme ge aua ğa şelek ke säbız ge basqa tūz ğa qan ğa kün ge
Loc -دا -دي، -دا، -تي، -تا keme de aua da şelek te säbız de bas ta tūz da qan da kün de
ابل -ډان -ډین، -دان، -ټین، -تان، -نن، -نان keme den aua dan şelek لس säbız den bas tan tūz dan qan nan kün nen
Inst - نارینه -مین (en)، -ben(en)، -pen(en) keme men aua نارینه şelek قلم säbız ben bas قلم ټوز بین قان سړی نارینه

نومځري[سمول]

په قزاق ژبه کې اته شخصي ضمیرونه شتون لري:

شخصي نومځري [۲۴]
واحد جمع
لومړی کس نارینه بیز
دوهم کس informal سین لیږونکی
formal Sız Sızder
دریم کس اول اولار

د نومځرو کمېدل په لاندې چارټ کې بیان شوي. واحد ضمیرونه بې نظمي څرګندوي، پداسې حال کې چې جمع ضمیرونه نه کوي. غیر منظم شکلونه په بولډ کې روښانه شوي. [۲۴]


د نومځرو سربېه، د مورفیمونو ډیری سیټونه شتون لري چې د شخص سره معامله کوي. [۲۴]

مورفیمونه د شخص په ګوته کوي [۲۴]
نومځري کوپولاس د اختیاري پای تېر/مشروط
1st sg نارینه -مینه -(زه)م -(زه)م
2nd sg سین -sı -(ı)ñ -(ı)ñ
دریم sg ol --/-ډیر -
1st pl bız -بیز -(ı) mız -(ı)k/-(y)q
2nd sng رسمي او pl sız -سیز -(ı)ıñız -(ı)ñız/-(y)ñyz
3rd pl olar --/-ډیر

رنځ، اړخ او مزاج[سمول]

قزاق کولی شي د مختلف لفظي مورفولوژي په کارولو یا د مرستندویه فعلونو د سیسټم له لارې د رنځ ، اړخ او مزاج مختلف ترکیبونه څرګند کړي، چې ډیری یې ممکن د سپک فعلونو په توګه وګڼل شي. اوسنی زمانه د دې یوه غوره بیلګه ده؛ په قزاق کې پرمختللی زمانه د څلورو ممکنه مرستندویانو څخه یوه سره جوړه شوې ده. دا معاونین "اوټیر" (سیت)، "تور" (دریځ)، "جر" (لاړ) او "جت" (دروغ)، د معنی مختلف سیوري کوډ کوي چې څنګه عمل ترسره کیږي او همدارنګه د لغتي سیمانټیکونو سره اړیکه لري. اصلي فعل: تلیک او غیر ټیلیک کړنې، ځان فعال، دوامدار او غیر دوامدار، د وخت پابند، او داسې نور. په معاونینو باندې انتخابي محدودیتونه شتون لري: حرکت فعلونه، لکه бару (go) او келу (come) ممکن د "otyr" سره یوځای نشي. په هرصورت، هر فعل کولی شي د "جټ" (دروغ) سره یو ځای شي ترڅو د پرمختللې زمانې معنی ترلاسه کړي. [۲۴]

په اوسني وخت کې د پرمختګ اړخ [۲۴]
قزاقي اړخ پښتو ژباړه
نارینه وو غیر پرمختللی "زه (هره ورځ) خورم."
د نارینه وو لپاره پرمختللی "زه [اوس] خورم."
نارینه jep otyrmyn پرمختللی / دوامدار "زه ناست یم او خورم." / "زه خورم."
نارینه jep tūrmyn پرمختللی / د وخت پابند "زه [د دې دقیقې] د خوړلو په منځ کې یم."
نارینه jep jürmın عادت "زه [د غرمې ډوډۍ، هره ورځ] خورم"

په داسې حال کې چې دا ممکنه ده چې فکر وکړو چې د اړخونو مختلف کټګورۍ د مرستندویه انتخاب اداره کوي، دا په قزاقستان کې دومره ساده ندي. مرستندویان په داخلي توګه د وړاندوینې لیکي سیمانټیکونو سره حساس دي، د بیلګې په توګه، فعلونه چې حرکت تشریح کوي: [۲۴]


د پرمختللې زمانې د پیچلتیاو سربیره، ډیری مرستندویه - تبادلې جوړې شتون لري چې یو لړ اړخي، موډل، رضاکارانه، ښکاره او عمل - تعدیل معنی کوډ کوي . د مثال په توګه، نمونه -yp köru، د معاون فعل köru (وګورئ) سره، دا په ګوته کوي چې د فعل موضوع د یو څه کولو هڅه یا هڅه کړې (د جاپاني てみるtemiru ساختمان پرتله کړئ). [۲۴]

د قزاقستان ملي سرود د " مینی قزاقستانیم" ("زما قزاقستان") له لومړي بند څخه:

مینی Қазақстаным مردان- قزاقستان- ym
Алтын күн аспаны کينډۍ:Interlinear
[ɑ̝ɫ̪ˈt̪ə̃ŋ‿kʰʏ̞̃n̪ ɑ̝s̪pɑ̝̃ˈn̪ə]
Алтын дән даласы کينډۍ:Interlinear
[ɑ̝ɫ̪ˈt̪ə̃n̪ d̪æ̝̃n̪ d̪ɑ̝ɫ̪ɑ̝ˈs̪ə]
ارليکټيکټ کينډۍ:Interlinear
[je̘r̪l̪ɪ̞k̚ˈt̪ɪ̞̃ŋ̟ d̪ɑ̝s̪t̪ɑ̝̃ˈn̪ə]
اېليمې қарашы! کينډۍ:Interlinear
[je̘l̪ɪ̞̃ˈmʲe̘ qʰɑ̝r̪ɑ̝ˈʃə]
ایجیلډن یر ډیګین کينډۍ:Interlinear
[je̘ʒʲe̘l̪ʲˈd̪ʲẽ̘n̪ je̘r̪ d̪ʲe̘ˈɡʲẽ̘n̪ ]
Даңқымыз шықты ғой کينډۍ:Interlinear
[d̪ɑ̝̃ɴqə̃ˈməz̪ ʃəqˈt̪ə ʁo̞j]
NAMEsыn bermegen کينډۍ:Interlinear
[n̪ɑ̝̃məˈsə̃m bʲe̘r̪mʲe̘ˈɡʲẽ̘n̪]
Қазағым мықты ғой کينډۍ:Interlinear
[qʰɑ̝z̪ɑ̝ˈʁə̃m məqˈtə ʁo̞j]
ميني اليوم، ميني يليم کينډۍ:Interlinear
[mʲẽ̘ˈn̪ɪ̞̃ŋ̟ je̘ˈl̪ɪ̞̃m ǀ mʲẽ̘ˈn̪ɪ̞̃ŋ̟ je̘ˈl̪ɪ̞̃m]
Гүлің bolыp, egіlemіn کينډۍ:Interlinear
[ɡʏ̞ˈl̪ʏ̞̃m bo̞ˈɫ̪ʊp ǀ je̘ɣɪ̞l̪ʲẽ̘ˈmɪ̞̃n̪]
Жырың болып төгілемін, elіm کينډۍ:Interlinear
[ʒəˈr̪ə̃m bo̞ˈɫ̪ʊp̚ t̪ʰɵɣʏ̞ˈl̪ʲẽ̘ˈmɪ̞̃n̪ ǀ je̘ˈl̪ɪ̞̃m]
توکان ژیریم مینیکت – Қазақстаным کينډۍ:Interlinear
[t̪ʰuˈʁɑ̝̃n̪ dʒʲe̘ˈr̪ɪ̞̃m mʲẽ̘ˈn̪ɪ̞̃ŋ̟ ǀ qʰɑ̝z̪ɑ̝qs̪t̪ɑ̝̃ˈn̪ə̃m]
  • BGN/PCGN د قزاقستان رومانیا کول
  • ترکي ژبې
  • د قزاق ادب
  • د قزاقستان ژبې

اخځليکونه[سمول]

  1. Stated in: اتنولوګ. Publisher: SIL International. د اثر ژبه يا نوم: انګليسي ژبه. ISSN: 1946-9675.
  2. Reference URL: https://iso639-3.sil.org/code/kaz.
  3. Stated in: The Cambridge Encyclopedia of Language. Page(s): 307. Publisher: Cambridge University Press. د خپرولو نیټه: ۱۹۸۷. ليکوال: David Crystal.
  4. "اتنولوګ" (په انګليسي ژبه ژبه کي). SIL International. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)صيانة CS1: لغة غير مدعومة (link)
  5. "اتنولوګ" (په انګليسي ژبه ژبه کي). SIL International. د لاسرسي‌نېټه ۱۰ مې ۲۰۱۹. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)صيانة CS1: لغة غير مدعومة (link)
  6. "Language". الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. "ScriptSource - Kazakhstan". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  8. "ScriptSource - Russian Federation". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  9. "ScriptSource - China". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  10. "ScriptSource - Mongolia". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  11. "ScriptSource - Uzbekistan". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  12. "ScriptSource - Turkmenistan". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  13. "ScriptSource - Germany". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  14. "ScriptSource - Kyrgyzstan". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  15. "ScriptSource - Turkey". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  16. "ScriptSource - Iran". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  17. "ScriptSource - Ukraine". د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اگسټ ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date= (مساعدة)
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ Ethnologue.com language code: kaz.
  19. https://joshuaproject.net/languages/kaz. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); مفقود أو فارغ |title= (مساعدة)
  20. "Статья 4. Правовое положение языков | ГАРАНТ". الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  21. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, المحررون (2013). "Kazakh". Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)صيانة CS1: عرض-المحررون (link)
  22. Map showing the geographical diffusion of the Kazakh and other Turkish languages
  23. Simons, Gary F.; Fennig, Charles D., المحررون (2017). "Kazakh". Ethnologue: Languages of the World (الطبعة 20th). Dallas, Texas: SIL International. د لاسرسي‌نېټه ۲۸ اکتوبر ۲۰۱۷. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  24. ۲۴٫۰۰ ۲۴٫۰۱ ۲۴٫۰۲ ۲۴٫۰۳ ۲۴٫۰۴ ۲۴٫۰۵ ۲۴٫۰۶ ۲۴٫۰۷ ۲۴٫۰۸ ۲۴٫۰۹ ۲۴٫۱۰ ۲۴٫۱۱ Mukhamedova, Raikhangul (2015). Kazakh: A Comprehensive Grammar. Routledge. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781317573081. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  25. (په 30 October 2006 باندې). Kazakhstan switching to Latin alphabet. Interfax.
  26. (په 24 October 2006 باندې). Kazakh President Revives Idea of Switching to Latin Script. Radio Free Europe/Radio Liberty.
  27. (په 3 September 2007 باندې). Kazakhstan: Moving Forward With Plan to Replace Cyrillic With Latin Alphabet. EurasiaNet.
  28. (په 13 December 2007 باندې). [{{{url}}} Kazakhstan should be in no hurry in Kazakh alphabet transformation to Latin: Nazarbayev]. Kazinform.
  29. (په 30 January 2015 باندې). Kazakh language to be converted to Latin alphabet – MCS RK. Kazinform. Archived 19 February 2017 at the Wayback Machine.
  30. . [{{{url}}} {{{title}}}].
  31. Decree No. 637 of February 19, 2018
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ Произношение букв
  33. Some variations occur in the different regions where Kazakh is spoken, including outside Kazakhstan; e. g. ж / ج (where a Perso-Arabic script similar to the current Uyghur alphabet is used) is read [ʑ] in standard Kazakh, but [d͡ʑ] in some places.
  34. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ ۳۴٫۲ Essays presented in honor of Henry Schwarz, 1994 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  35. Wagner, John Doyle; Dotton, Zura. A Grammar of Kazakh (PDF). الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  36. Beltranslations.com
  • Kazak, 2002 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  • Mark Kirchner: "Kazakh and Karakalpak". In: The Turkic languages. Ed. by Lars Johanson and É. Á. Csató. London [u.a.] : Routledge, 1998. (Routledge language family descriptions). S.318-332.