ازربايجان

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
(له آزربایجان نه مخ گرځېدلی)
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
د سهېل لوېديځ ايران د سيمې لپاره، ايراني اذربايجان وگورئ.
د اذربايجان جمهوريت
Azərbaycan Respublikası
بيرغ نښان
ترانهAzərbaycan marşı
((په انگرېزي ژبه کې: March of Azerbaijan))

Location of  ازربايجان  (green)on the European continent  (dark grey)  —  [Legend]
نخشه
موقعيت
Location of  ازربايجان  (green)

on the European continent  (dark grey)  —  [Legend]

پلازمېنه
(او لوی ښار)
باکو
۴۰°۲۵′ غ ۴۹°۵۰′ خ / ۴۰.۴۱۷° ش ۴۹.۸۳۳° خ / 40.417; 49.833
رسمي ژبه(ژبې) ازربايجاني
وگړنوم Azerbaijanis
حکومت جمهوري ولسمشريز
 -  ولسمشر Ilham Aliyev
 -  لومړی وزير Artur Rasizade
جوړښت او خپلواکي
 -  Atabegs of Azerbaijan
1135 
 -  Azerbaijan Democratic Republic established
May 28, 1918 
 -  Azerbaijan Soviet Socialist Republic
April 28, 1920 
 -  Independence
from the Soviet Union
Declared
Completed


August 30, 1991
October 18, 1991 
ارتوالی
 -  ټولټال ۸۶٬۶۰۰ کيلومتر2 (113th)
۳۳٬۴۳۶ sq mi 
 -  اوبه (%) 1.6%
د وگړو شمېر
 -  2010 estimate 9,047,000[۱] (90st)
 -  1999 census 7,953,438[۲] 
 -  گڼه گونه 103/km2 (104th)
۲۶۴٫۱/sq mi
نا خالص داخلي تولید (PPP) 2009 اټکل
 -  ټولټال $85.770 billion[۳] 
 -  پر کس $9,564[۳] 
GDP (nominal) 2009 اټکل
 -  ټولټال $43.111 billion[۳] 
 -  پر کس $4,807[۳] 
Gini (2006) 36.5 (58th)
بشري پرمختيا (2007) 0.787 (medium) (86th)
د وخت سيمه AZT (UTC+04)
 -  اوړی (DST)  (UTC+5)
د موټر چلولو سمت right
د انټرنټ مخکښ شپول .az
پيل گڼ 994

د اذربايجان جمهوريت (اذربايجاني: Azərbaycan يا Azərbaycan Respublikası) په قفقاز غرو لړۍ کې يو هېواد دی چې د اروپا او سوېل لوېديځه اسيا په منځلاره کې پروت دی. دا هېواد کسپين سمندرگي سره ساحل لري. دا هېواد په سوېل کې له روسيې سره، د جيورجيا سره په سوېل لويديځه لورې، د ارمنستان سره په لويديځه خوا او په سوېل کې د ايران سره خپلې پولې لري.

د ناخشيوان خپلواکه جمهوريت چې د اذربايجان ادعا ورباندې ده، سوېل ختيځه کې د ارمنستان سره، په سوېل لويديځه کې د ايران سره او په سوېل لوېديځه کې د ترکيې سره گډې پولې لري.

اذربايجان يو غېر مذهبي حکومت لري، او د 2001 زېږيز کال راپدې خوا د اروپايي قونسل غړيتوب لري. ددې هېواد ډېرکي وگړي شيعه مسلمانان دي او د غربي ترکي توکمه خلگ دي چې د اذربايجاني په نوم او يا هم په ساده ډول د اذري په نوم يادېږېي. دا هېواد په رسمي توگه مخ په ډيموکراسۍ روان دی، خو په کلکه توگه اقتدار پلوی قانون پلي کوي.

ځمکپوهنه[سمول]

کينډۍ:ارنی

اداري وېشنې[سمول]

کينډۍ:ارنی اذربايجان په ۵۹ رايونونو (rayonlar، مفرد rayon) يا سيمو، ۱۱ ښاري ناحيو (şəhərlər، مفرد şəhər)، او يو خپلواک جمهوريت (muxtar respublika) چې د ناخشيوان په نامه يادېږي وېشل شوی دی،[۴] چې بيا هم د ناخشيوان خپلواکه سيمه په خپل وار په ۷ رايون او يو ښار وېشل شوی. د واليانو گومارل د اذربايجان د ولسمشر دنده ده، خو د ناخشيوان حکومت بيا د ناخشيوان د خپلواکه پارلمان لخوا ټاکل کېږي. د نورو سيمو حکومتونه لکه هغه ښارونه چې د ارمنيانو په ولکه کې راغلي لکه خانکيندي او شوشا هم د هېواد نه دباندې خپل سيمه ايز واکونه ټاکي.[۵]

طبيعي منظرې[سمول]

اذربايجان د نورو هېوادونو سره ټولټال ۲،۶۴۸ کيلومتره اوږده زمکنۍ پوله لري. چې د دغې شمېرې نه ۱۰۰۷ کيلومتره اوږده پوله د ارمنستان سره، ۷۵۶ کيلومتره اوږده پوله د ايران سره، ۴۸۰ کيلومتره اوږده پوله د جورجيا سره او ۳۹۰ کيلومتره اوږده گډه پوله د روسيې او تُرکيې سره لري.[۶] دغه هېواد کاسپين سمندرگي سره هم تړلی دی او د دغه هېواد سمندري لمن ۸۰۰ کيلومترو پورې رسېږي. همدا شان د سوروالي له مخې د اذربايجان تر ټولو پراخه سيمه د کاسپين سمندرگي يوه برخه جوړوي چې ټولټال ۴۵۶ کيلومتره سوروالی لري.[۶] د اذربايجان وچه له سهېل نه تر سوېله پورې ۴۰۰ کيلومتره اوږده او له لوېديځه تر ختيځه پورې ۵۰۰ کيلومتره اوږدوالی لري. د اذربايجان د هغو درې غرونو لړۍ چې ددې هېواد نژدې ۴۰٪ برخه جوړوي، د لوی قفقاز، وړوکي قفقاز او د تاليش د غرونو په نامه يادېږي.[۷] د اذربايجان د غرونو تر ټولو جگه څوکه د بازاردوزو غر دی چې د سمندر له هوارې نه ۴،۴۶۶ متره لوړوالی لري. خو د دغه هېواد تر ټولو ټيټه سيمه د کاسپين په سمندرگي کې پرته سيمه ده چې د سمندر له هوارې -۲۸ متره په ټيټه کې پرته سيمه ده. د نړۍ په ټولو خټينو اورښيندونکو سيمو څخه نيژدې نيمه برخه خټين اورښيندونکې سيمې په اذربايجان کې دي.

ناسا، د ۲۰۰۳ ز کال د مارچ په مياشت کې د سپوږمکيو نه اخيستل شوی د اذربايجان انځور.

د اذربايجان د اوبو په اهمو سرچينو کې ددغه هېواد د هوارې اوبه شاملې دي چې په ۸،۳۵۰ رودونو کې يواځې ۲۴ رودونه دي چې د ۱۰۰ کيلومتر نه هم ډېر اوږدوالی لري.[۷] همدا ټول رودونه بيا د کاسپين سمندرگي ته چې د هېواد په ختيځ کې دی لار موندلې.[۷] د دغه هېواد تر ټولو لوی ډنډ د ساريسو ډنډ دی چې (۶۷ km²) او د همدغه هېواد تر ټولو اوږد رود د کورا رود دی چې (1,515 km) يې اوږدوالی لري.

په کاسپين سمندرگي کې اذربايجان د څلورو اهمو ټاپوانو خاوند هم دی چې د دغو څلور واړو ټاپوانو گډ ارتوالی ۳۰ کيلومتر مربع جوړوي.

اقليم[سمول]

کينډۍ:ارنی په اذربايجان کې د اقليم جوړښت په ځانگړې توگه د ارکټيک د سړوخې هوايي کتلو، د سکانډېناويا د انټي سايکلون، د سايبېريا د انټي سايکلون، او د منځنۍ اسيا د انټي سايکلون نه اغېزمن شوی.[۸] پدې سيمه کې د زمکنيو مناظرو د توپيرونو له کبله، هوايي کتلې له بېلابېلو سمتونو نه دې هېواد ته رادننه کېږي.[۸] په سهېل کې د لوي قفقاز سيمه، همدا هېواد د سړوخې د کتلو د اغېز پر وړاندې ساتي، د سړوخې دا څپې عموماً د زمکې د سهېلي سيمو نه پر دغه هېواد راروانې وي. د سړوخې همدا کتلې د دې هېواد د غونډيو په لمنو او هوارو سيمو کې د ټراپيکل څېرمه اقليم د جوړېدو سبب گرځي. په عين وخت کې د دې هېواد هوارې سيمې او د غونډيو لمنې تر ډېره حده د لمر د وړانگو نه اغېزمن کېږي.

د اقليمي زونونو او يا سيمو د يوولسو وېشنو نه نهه ډوله اقليمي سيمې په اذربايجان کې دي.[۹] د تودوخې د بشپړې ټيټې نه ټيټه درجې (-33 °C (-27.4 °F)) او د بشپړې لوړې نه لوړې درجې (+46 °C (114.8 °F)) د جولفا او اوردوباد په سيمو کې ليدل شوي.[۹] The maximum annual precipitation falls in Lankaran (1,600 to 1,800 mm) and the minimum in Absheron (200 to 350 mm).[۹]

طبيعت او چاپېريالپوهنه[سمول]

کينډۍ:ارنی کينډۍ:دا هم وگورۍ د اوبو د زېرمو او سرچينو له مخې، اذربايجان په نړۍ کې د اوسط نه په ټيټو هېوادونو کې شمېرل کېږي او په همدې توگه د دغه هېواد د اوبو زېرمې نژدې 100,000 m³/اوبه په يوه کال کې په هر km² کې رسېږي.[۹] د اذربايجان د اوبو لويه زېرمه د کوور په ځای کې جوړه شوې.

د دې هېواد د بوټو د تنوع سيمې د ناخشيوان دنگې غړۍ (د بوټو 60% بېلابېل جنسونه همدلته دي)، د کورا-اراز هوارې سيمې (40%)، د لوی قفقاز ختيځه سيمې، د داواچي-قوبا سيمه (38%)، د قفقاز مرکزی سيمه (29%)، گوبوستان (26.6%)، په تاليش غرونو کې د لينکوران سيمه (27%) او د ابشېرون سيمه (22%) د يادولو وړ ځايونه دي.[۷] همدا شان د لوی قفقاز سهېل-ختيځې څوکې، سهېلي برخه، سهېل ختيځه برخه او د وړوکي قفقاز او د تاليش غرونو ختيځې څوکې د دغه هېواد د لويو ځنگلونو په سيمو کې شمېرل کېږي.[۱۰]

تاريخ[سمول]

کينډۍ:ارنی

ارپوهه او نوم[سمول]

کينډۍ:دا هم وگورۍ کينډۍ:ارنی د اذربايجان د نوم اصليت په اړوند گڼ شمېر اټکلونه او فرضيې شته. خو په دغو کې تر ټولو عام اند دا دی چې دا نوم د اتروپاتېس يا Atropates نه راوتلی.[۱۱] اتروپات د پارس د امپراطورۍ په وختونو کې د ماد په خلکو کې د يو والي نوم وه چې په اتروپاتين (اوسينی اذربايجان) کې يې خپل واک چلاوه. وروسته له دې چې مقدوني سکندر د اشمېندز د کورنۍ پاچاهي ړنگه کړه نو بيا دغې سيمې هم خپلواکي ترلاسه کړه. دا سيمه د منځنۍ اتروپاتيا يا اتروپاتېن په نوم هم نومول شوې.

اتروپاتيس د زړې پارسۍ د ژبې نه راوتلی چې مانا يې "په اور ژغورل شوی." دی.[۱۲]

د اذربايجان د مېشتو وگړو په گډون د يرغلگرو لښکرونو د پاتې شويو توکمونو لکه قفقازيانو، ماديانو، سيتيانو، پارسيانو، ارمنيانو، يونانيانو، روميانو، خازاريانو، عربانو، اوغوز، سلجوقيانو، مغولانو، او روسانو يو گډ کور دی.

لرغونی تاريخ[سمول]

د اذربايجان په خاوره د لومړنيو انساني استوگنو نښې نښانې ډبرين پېر ته رسېږي او په همدې توگه د ازيخ قوروچي کلتور سره تړاو پيدا کوي.

منځنی تاريخ[سمول]

نوی خپلواک اذربايجان[سمول]

سرچينې[سمول]

  1. . Население Азербайджана достигло 9 млн. 47 тыс. человек. News.Az
  2. د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named census
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ . Azerbaijan. International Monetary Fund
  4. د اخځ ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named cia2007
  5. LLRX.com - A Guide to the Republic of Azerbaijan Law Research
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ . Geographical data. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ . Azerbaijan: Biodiversity. CAC-Biodiversity.org
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ . Azerbaijan - Climate. Azerbaijan.az
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ . Climate. Water Resources of the Azerbaijan Republic. Institute of Hydrometeorology, Ministry of Ecology and Natural Resources
  10. . Forestry. CAC-Biodiversity.org
  11. Historical Dictionary of Azerbaijan by Tadeusz Swietochowski and Brian C. Collins. The Scarecrow Press, Inc., Lanham, Maryland (1999), ISBN 0-8108-3550-9 (retrieved 7 June 2006).
  12. The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule by Audrey Altstadt. Hoover Institution Press (1992), ISBN 0-8179-9182-4 (retrieved 7 June 2006).