اياصوفيه

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
و اصلی برخی ته ورشی د پلټنې ځای ته ورټوپ کړی
اياسوفيا
Ayasofya (ترکي)
Ἁγία Σοφία (یوناني)
Sancta Sophia (لاتیني)
Hagia Sophia Mars 2013.jpg
اياسوپيا، استانبول
موقیعتاستانبول، ترکيه
ډيزاينرIsidore of Miletus
Anthemius of Tralles
ډول
موادتراشل شوې ډبرې او خښتې
اوږدوالۍکينډۍ:تحویل
سورکينډۍ:تحویل
لوړوالۍکينډۍ:تحویل
د شروع کیدو تاریخ360
د پوره کیدو تاریخ۵۳۷؛ اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۰". اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۰". (۵۳۷)
وقف دالهی حکمت د خدای کلمې ته اشاره کوي، کوم چې د تثلیث دویم کس دی.[۲]
ویب سایټhttp://fatih.gov.tr/ayasofya-camii کينډۍ:Infobox UNESCO World Heritage Site


اياصوفيه ( لرغونې يونانيἉγία Σοφία  ; لاتين: Sancta Sophia لاتين: Sancta Sapientia یا پخوانی نوم، آیا صوفیا کلیسا ، [۳] اوسنی نوم آیا سوفیا کبیر جامع شريفي ( ترکي ژبه Ayasofya )، [۴] په استانبول کې د عبادت یو تاریخي ځای دی چې پخوا د یونان د ارتودوکس عیسوي کلیسا، د رومن کاتوليک کلیسا، د عثماني جومات ، او یو سیکولر موزیم په توګه کارول کېده. د 2020 کال د جولای په 10، د ترکیې ولسمشر ، رجب طیب اردوغان ، امر وکړ چې دا د جومات په توګه بیا ورغول شي. [۵] په 537 میلادي کال کې د روم امپراتور جسټینین I د واکمنۍ لاندې جوړ شوی، دا په نړۍ کې د عبادت ترټولو لوی ځای و او لومړی یې چې په بشپړه توګه چت درلود. دا د بازنطیني معمارۍ نمونه ګڼل کیږي [۶] او ویل کیږي چې د دې په جوړولو سره "د معمارۍ تاریخ بدل شوی". [۷]

تاریخي شاه ليد[سمول]

د آیا سوفیا داخلي لید

ایا صوفیا د سلطان محمد فاتح له خوا د قسطنطنیې تر فتحې پورې د عیسویانو دوهم لوی مذهبي مرکز پاتې شوی و، په دې کې د بالکان ، یونان ، کوچنۍ آسیا ، سوریه ، مصر او اېتوپيا سترواکۍ سیمې شاملې وې، او هلته ترټولو لوی مذهبي مشر بطريق بلل کیده. او دوهم لوی امپراتورۍ په لوېدیځ کې وه، چې مرکز یې د روم ( ایټالیا ) په شاوخوا کې و. د اروپا ډیره برخه د هغه په لاس کې وه او دلته مذهبي مشر پاپ یا پاپا بلل کیده. په دغو دوو امپراتوریو کې د سیاسي اختلافاتو تر څنګ مذهبي او سمتي اختلافاتو دوام درلود. په روم کې متمرکز لویدیځ امپراتورۍ د رومن کاتولیک کلیسا پورې اړه درلوده. او د ختیځ امپراتورۍ، د اورتودوکس کلیسا د فرقې پورې تړاو درلود. هاګیا سوفیا د اورتودوکس کلیسا نړیوال مرکز و. [۸]

عيسايي اهميت[سمول]

ايا سوفیا د ارتودوکس کلیسا نړیوال مرکز و، د کلیسا مشر چې د پاټریارک یا "پیټریارک" په نوم یادیږي هلته اوسیده، نو د عیسویت نیمایي کلیسا د خپل عبادت ځای ګڼل کیده.

هاګیا سوفیا هم د پام وړ وه چې دا د رومن کاتولیک کلیسا څخه زوړ وه. دا په دریمه پیړۍ کې د ورته رومي پاچا قسطنطین لخوا تاسیس شوی و، چې د روم لومړنی عیسوی پاچا و او وروسته یې ښار د بازنطیم څخه قسطنطنیه نومول شوی و. د شاوخوا زرو کلونو لپاره، دا ودانۍ او کلیسا د ټولې عیسوي نړۍ د مذهبي او روحاني مرکز په توګه کارول کیده. عیسویان باوري شوي وو چې دا کلیسا به هیڅکله د دوی ملکیت پریږدي. دا د هغه د دیني او احساساتي تړاو نښه ده چې حتی اوس هم د ارتودوکس کلیسا مشر د هغه له نوم سره "د قسطنطنیه کلیسا اوریدل" لیکي. [۹]

جوړ شوی[سمول]

د لوی قسطنطین له خوا د عیسی مسیح یوه خاکه

قسطنطین په 360 میلادي کال کې په دې ځای کې د لرګیو کلیسا جوړه کړه. په شپږمه پیړۍ کې، دا کلیسا وسوځول شوه، نو قیصر جسټینین I په 532 کې د هغې په جوړولو پیل وکړ او د جوړولو کار یې په پنځو کلونو او لسو میاشتو کې بشپړ شو. د هغې په جوړولو کې لس زره جوړونکي بوخت وو او یو ملیون پونډه لګښت یې درلود. قیصر په ساختمان کې د نړۍ له مختلفو مرمرو څخه کار اخیستی، د نړۍ ځانګړي مصالحې په جوړولو کې کارول شوي دي. په ټوله نړۍ کې کلیساګانو د دې په جوړولو کې ډیری هنري اثار مرسته کړې. او ویل کیږي چې کله جسټینین د بشپړیدو وروسته د لومړي ځل لپاره داخل شوم، هغه وویل: "سلیمان ما په تا باندې فضیلت کړی". (د بیت المقدس د جوړولو په اړه د حضرت سلیمان علیه السلام یوه تکبر او کفري جمله وه).

د اسلام بریا[سمول]

کله چې په ۱۴۵۳ کال کې عثماني سلطان محمد فاتح قسطنطنیه فتحه کړه او بازنطینیانو ماتې وخوړه، د دې ښار مذهبي مشرانو او ارتودوکس عیسویانو په دې فکر سره په دې کلیسا کې پناه واخیسته چې لږ تر لږه دا ودانۍ د دښمن له خوا نیول شوې نه وي. مشهور انګلیسي مورخ اډوارډ ګیبون په تفصیل سره لیکي:

د کلیسا ټولې ځمکې او پورتنۍ ګالرۍ د ډیری پلرونو ، میړونو ، میرمنو ، ماشومانو ، پادریانو ، راهبانو او پیغلو نانو څخه ډکې وې ، د کلیسا په دروازو کې دومره ګنډل شوي چې د دوی ننوتل ناممکن وو. دغو ټولو خلکو د دغه سپېڅلي گنبد په سیوري کې د ساتنې په لټه کې و، چې دوی له پخوا راهیسې د لوی خدای ودانۍ په توګه ګڼل. دا ټول د یو توهین الهام له امله وو چې په هغه کې دا غلط خبر و چې کله به د ترکیې دښمنان دې ستنې (د قسطنطین ستنې) ته نږدې شي، یوه فرښته به په لاس کې توره سره له اسمانه راښکته شي او د دې آسماني وسلې په واسطه به پاچاهي وکړي. هغه به له منځه یوسي او داسې بې وزله سړي ته به یې وسپاري چې په هغه وخت کې به د دې ستنې سره ناست وي.

د روم امپراتورۍ زوال 697, 696

کينډۍ:اقتباس

خو د ترکيې عثماني پوځ له دې ستنې نه مخکې پرمختګ وکړ او د ايا صوفيه دروازې ته ورسېدل، هيڅ پرښته له اسمان نه راښکته شوه او د روميانو ماتې په بريا بدله نه شوه. په کلیسا کې راټول شوي عیسویان تر پایه پورې د یو څه فوق العاده مرستې لپاره انتظار باسي. بالاخره سلطان محمد فاتح ګام واخیست او د هر چا د ژوند او مال او مذهبي ازادۍ ضمانت یې وکړ.

د فتحې په ورځ د مازدیګر له لمانځه وروسته سلطان محمد فاتح اعلان وکړ چې «انشاءالله موږ به د مازدیګر لمونځ په آیه صوفیه کې ادا کړو». نو په همدې ورځ فتحه شوه او په دې ځمکه کې د مازدیګر لومړی لمونځ ادا شو، له هغې وروسته لومړۍ جمعه هم په همدې ورځ ولوستل شوه.

د آیا صوفیا جومات[سمول]

له هغه وخته چې قسطنطنیه د سلطان د سولې له وړاندیز وروسته د تورې په واسطه فتحه شوه، نو مسلمانان د دې کلیسا د ساتلو او له دغې سترې کلیسا سره د تړلو توهماتو او غلطو عقایدو له منځه وړلو ته پابند نه وو. همدارنګه تر ټولو مهم دلیل دا دی چې آیا صوفیا نه یوازې د مذهبي مراسمو د عبادت ځای و، بلکې یو سیاسي او پوځي مرکز هم و، هلته د مسیحي جګړو پلانونه جوړ شوي وو او له هغه ځایه د پاپانو په لاس د مسیحي واکمنانو او پاچاهانو متحد و. د دې ټولو دلایلو له امله سلطان محمد فاتح دا کلیسا په جومات بدله کړه، نو دا کلیسا په مال وپلورل شوه، عبادات او انځورونه یې له منځه یوړل شول او یا یې پټ کړل او محراب یې د قبلې په لور وګرځاوه، سلطان هم ورسره زیاته کړه. منارونو ته. له هغه وروسته دغه جومات د «جامعه صوفیه» په نوم مشهور شو او د عثماني امپراتورۍترپايه پورې شاوخوا پنځه سوه کاله پنځه وخته لمونځ ادا کاوه. [۱۰] [۱۱]

ځمکه اخیستل او جومات جوړول[سمول]

د قسطنطنیې له فتحې وروسته په سمدستي توګه د مسلمانانو لپاره د لمانځه او راغونډیدو کوم ځای نه و، نو سلطان پریکړه وکړه چې د ارتودوکس کلیسا دغه تاریخي مذهبي مرکز په جومات بدل کړي. له همدې امله سلطان دغه ودانۍ او شاوخوا ځمکه په خپل شخصي مال وپلورله او د هغې پوره بيه يې د کليسا راهبانو ته ورکړه، د دې تر څنګ سلطان د دې لګښت بيه د مسلمانانو له خزانې نه اخيستله، بلکې پوره ټاکل شوې بيه يې واخيسته. د خپل جیب څخه یې پیسې ورکړې او دا ودانۍ او ځمکه یې د مسلمانانو د هوساینې لپاره وقف کړه. د پېر او پلور اسناد اوس هم د ترکیې په پلازمېنه انقره کې شتون لري. [۱۲] [۱۳]

ودانۍ[سمول]

د آیا صوفیا مخې ته یو ښکلی چمن دی، د دروازې په تعقیب د دروازې په دواړو خواو کې هغه ډبرې دي چې ساتونکي یې ولاړ وو. دننه یو پراخه تالار دی، مربع شکل لري، د جنوب څخه شمال ته 235 فوټ اندازه کوي، د غلام دایرې او محراب پرته، د مرکزي گنبد قطر 107 فوټ دی، او د چت لوړوالی 185 فوټ دی. ټوله ودانۍ ۱۷۰ ستنې لري. په څلورو کونجونو کې مسلمانانو الله، محمد، ابوبکر، عمر، عثمان او علي په شپږ ډالونو لیکل شوي دي. په چت کې لوی ښکلي څراغونه شتون لري. ودانۍ د مرمر څخه جوړه شوې ده، ډیری تختې په عربي رسم الخط کې لیکل شوي او نقاشي شوي دي.

د آیا صوفیا میوزیم[سمول]

اياصوفیا د قسطنطنیې له فتحې وروسته ۴۸۱ کاله د مسلمانانو لپاره یو جومات او د عبادت ځای و. خو د عثماني امپراتورۍ له ړنګېدو وروسته کله چې مصطفی کمال اتاترک د ترکیې مشر شو، په جومات کې یې لمونځ بند کړ او په یوه موزیم یې بدل کړ. د 2020 په جولای کې، دا د 1935 دمخه حالت ته بېرته واړول شو.

د جومات بیا رغونه[سمول]

د ۲۰۱۴ کال د مې په ۳۱مه په ترکیه کې د «ځوان اناتولیا» په نوم یوې موسسې د جومات په انګړ کې د فجر د لمانځه کمپاین ترسره کړ چې د ايا صوفیا د بیارغاونې د غوښتنې په اساس ترسره شو. [۱۴] دې سازمان ادعا کړې چې د ملاتړ لپاره یې له یو نیم ملیون څخه ډېر لاسلیکونه راټول کړي دي. [۱۵] خو د هغه وخت د لومړي وزیر سلاکار ویلي وو چې مسجد ته د اياصوفیا د بېرته راوستلو اراده نه لري.

د ۲۰۲۰ کال د جولای په ۱۰ مه د ترکیې سترې محکمې د اياصوفیا په جومات بدلولو پرېکړه تصویب کړه او په رسمي ډول یې د موزیم په توګه د دې جومات د حیثیت د لغوه کولو پرېکړه وکړه. [۱۶] وروسته د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان د اياصوفیا جومات د بیا رغولو پرېکړه لاسلیک کړه. [۱۷]

انځورتون[سمول]

سرچينې[سمول]

  1. Gall, Carlotta. "Erdogan Signs Decree Allowing Hagia Sophia to Be Used as a Mosque Again". نیو یارک ٹائمز. د لاسرسي‌نېټه 11 جولائی 2020. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |accessdate= (مساعدة)
  2. Curta, Florin; Holt, Andrew (2016). Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] (په انګرېزي ژبه کي). ABC-CLIO. د کتاب پاڼې 299. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-61069-566-4. Hagia Sophia was consecrated on دسمبر 27, 537, five years after construction had begun. The church was dedicated to the Wisdom of God, referring to the Logos (the second entity of the Holy Trinity) or, alternatively, Christ as the Logos incarnate. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)صيانة CS1: لغة غير مدعومة (link)
  3. Hamm, Jean S. (2010). Term Paper Resource Guide to Medieval History (په انګرېزي ژبه کي). ABC-CLIO. د کتاب پاڼې 39. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-313-35967-5. Hagia Sophia, or the Church of Holy Wisdom, is one of the world's most spectacular churches, representing not only great beauty, but also mastserful engineering. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)صيانة CS1: لغة غير مدعومة (link)
  4. "Kültür ve Turizm Bakanlığı، Ayasofya'yı 'müze' olarak kendisinden alıp 'cami' olarak Diyanet'e bağlayan kararı böyle duyurdu". 10 جولائی 2020. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |date= (مساعدة)
  5. "World reacts to Turkey reconverting Hagia Sophia into a mosque" (په انګرېزي ژبه کي). الجزیرہ. 10 جولائی 2020. د لاسرسي‌نېټه 10 جولائی 2020. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |access-date=, |date= (مساعدة)صيانة CS1: لغة غير مدعومة (link)
  6. Fazio, Michael; Moffett, Marian; Wodehouse, Lawrence (2009). Buildings Across Time (الطبعة 3rd). McGraw-Hill Higher Education. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-07-305304-2. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. (په 22 اگست 1993 باندې). Center of Ottoman Power. The New York Times.
  8. جہان دیدہ، از؛ مفتی محمد تقی عثمانی، مطبع؛ مکتبہ معارف القرآن کراچی، طبع جولائی 2010۔ صفحات؛ 343، 344.
  9. جہان دیدہ، از؛ مفتی محمد تقی عثمانی، مطبع؛ مکتبہ معارف القرآن کراچی، طبع جولائی 2010۔ صفحات؛ 344، 345.
  10. http://www.islamdevleti.org/content/view/20218/102#۔UWs4r3wuiSO Archived 6 April 2013[Date mismatch] at the Wayback Machine.
  11. الوثيقة موجود في دائرة المديرية العامة للسجل العقاري في أنقرة، وهناك نسخة أخرى منها في متحف الآثار التركية الإسلامية في إسطنبول تحمل رقم تصنفي: 2182.
  12. أنقرة, زاهر البيك-. "وسط ترحيب شعبي وغضب غربي۔۔ آيا صوفيا تفتح أبوابها للمصلين". www.aljazeera.net. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  13. "تعرف على عقد شراء أيا صوفيا من قبل السلطان محمد الفاتح۔۔ وثيقة تاريخية | تركيا - ادويت". تعرف على عقد شراء أيا صوفيا من قبل السلطان محمد الفاتح۔۔ وثيقة تاريخية | تركيا - ادويت. 9 مارچ، 2018. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |date= (مساعدة)
  14. رفع الأذان وأداء صلاة الفجر بمسجد "آيا صوفيا" في تركيا بعد غياب 78 عامًا۔۔ وأصوات التكبير تعلو فرحًا "فيديو"، مختصر الأخبار، نر في 31 مايو 2014، دخل في 13 سبتمبر 2014 کينډۍ:Wayback
  15. آمال تركية بإعادة متحف أيا صوفيا لمسجد، الجزيرة۔نت، نشر في 31 مايو 2014، دخل في 13 سبتمبر 2014 کينډۍ:Wayback
  16. کينډۍ:استشهاد ويب
  17. کينډۍ:استشهاد ويب