پښتانه

د Wikipedia لخوا

پښتانه (چې د پشتانه، پوختانه، پختانه، پټهان (هندي: पठान) يا افغان په نومونو هم يادېږي.)^[1] يو ژبتوکميزه قوم دی چې ددې توکم وګړي په لويه کچه د افغانستان په ختيځ او سوېل کې په فډرالي قبايلي سيمو کې، د پاکستان په سهېل لويديځ ولايت کې او په بلوچستان کې مېشت دي. پښتانه په خپله ژبه او د پښتونولۍ په ساتنه .^[2] او اسلام باندې پېژندل کېږي.

د لوديانو دور په تاريخ کې د پښتنو د پاچاهۍ لومړنی دور بلل کېږي چې د ډيلي سلطنت په نامه پاچاهي يې درلوده د دغه دور د مودې نېټه له ۱۴۵۱ زېږيز نه تر ۱۵۲۶ زېږيز کالونو پورې وه. تر دې وروسته د درانيانو دور د نوي تېرمهال پاچايي وه چې په ۱۷۴۷ زېږيز کال کې يې پيل شوی و. پښتنو له ۱۹۷۹ نه تر ۱۹۸۹ پورې په سړه جګړه کې هم ډېر ستر رول لوبولی و او ډېرو پښتنو د روسانو پر ضد په جهاد کې هم برخه اخيستې وه. پښتنو د طالبانو د واکمنۍ او راپرځېدو پر مهال د نړېوالو پام ځان پلو اړولی وه، دا ځکه چې د طالبانو د خوځښت ډېرکۍ ډله پښتنو جوړوله. پښتانه په پاکستان کې هم يوه اهمه توکمډله بلل کېږي، په کوم ځای کې چې دوی دوهم لوی توکميزه ډله جوړوي.

پښتانه د نړۍ يواځينی ملت دی چې په لويه کچه په قبايلي ډلو وېشل شوی.^[3] د پښتنو د وګړو د ټولټال شمېر اټکل څه نا څه ۴۰ ميليونه شوی، خو د پښتنو د ډېرو ټبرونو کوچاني طبيعت د دوی د سم شمېر مخه نيولې او تر اوسه پورې ددوی سرشمېرنه نه ده جوته شوې. خو بل لامل يې له ۱۹۷۹ نه راپدېخوا په افغانستان کې د سمې رسمي سرشمېرنې نشتوالی دی.^[4]

نيوليک 1 ډيموګرافي 2 آر او تاريخ 2.1 لرغونې سرچينې 2.2 وګړپوهنه او ژبپوهنه 2.3 ژبني روايتونه 2.4 ژنېتيک 2.5 نوی پېر 3 د پښتنو اوسنی پېژند 3.1 توکميزه پېژندنه 3.2 کلتوري پېژندنه 3.3 Ancestral definition 4 Putative ancestry 5 هڅوب 5.1 ژبه 5.2 دين 5.3 پښتو ادبيات 5.4 پښتونولي 5.5 ورځښت 5.6 هنرونه 6 Institutions 7 ښځې 8 دا هم وګورۍ 9 يادښتونه او سرچينې 10 نورې لوستنې او باندنۍ تړنې 11 نور نظريات

ډيموګرافي

کينډۍ:اصلي ليکنه

د پښتنو سيمې د پاکستان د لويديځ نه نيولې د افغانستان تر سوېل لوېديځ پورې غزېږي. ددې تر څنګ د پښتنو ډېري وګړي په سهېلي سيمو کې، په آزاد کشمير کې او د پاکستان په کراچۍ ښار کې هم اوسېږي په همدې توګه د افغانستان سهېلي او لوېديځو سيمو کې هم ډېر پښتانه استوګنځايونه لري. په همدې توګه په هندوستان^[5][6] او ايران کې هم د پښتني سيمې شته چېرته چې پښتانه اوسېږي او د مهاجرو کارګرو ډله چې د کار په تکل عربي هېوادونو ته تللي په دغو هېوادونو کې بحرين، قطر، کوېټ او د سعودي عربستان هېوادونه راځي. په دغو عربي هېوادونو کې د باندنيو هېوادونو نه راغلي کارګرانو کې پښتانه ستره ډله جوړوي. خو د پښتنو د کلتور تر ټولو اهم ښاري مرکزونه د پېښور او کندهار ښارونه دي. ددې سره سره د کابل او کوېټې په ښارونو کې د پښتني وګړو د ګڼوګونو تر څنګ نور توکمونه هم پکې اوسېږي. خو په نړۍ کې د پښتنو تر ټولو لوی ښار د کراچۍ ښار دی چېرته چې ۱،۵ ميليونه پښتانه مېشت دي^[7].

په پاکستان کې ۲۵،۶ ميليونه^[8] پښتانه اوسېږي چې همدا شمېره د پاکستان د وګړو د سرشمېرنې ۱۵،۴۲٪ برخه جوړوي. که څه هم چې د لسيزو نه راپدېخوا په افغانستان کې رسمي سرشمېرنه نه ده ترسره شوې خو په دغه هېواد کې ۱۲،۵ ميليونه پښتانه مېشت دي چې همدا شمېر د افغانستان د وګړو د سرشمېرنې ۴۲٪ کې برخه جوړوي، خو ځينې سرچينې بيا په افغانستان کې د پښتنو شمېر لوړ اټکل کوي او داسې ادعا کوي چې په افغانستان کې د پښتنو شمېر له ۶۰٪ نه تر ۶۵٪ رسېږي^[9]. خو د افغانستان لپاره د دغو شمېرنو اصلي ګڼونه لا د ډاډ وړ نه دي ګرځېدلي، او په پاکستان کې بيا د پښتنو شمېر د نژدې ۳ مليونو افغانو کډوالو تر اغېزې لاندې شوی، چې په دغو کډوالو کې د پښتنو شمېر ۸۱،۵٪ يا ۲،۴۹ ميليونه پکې پښتانه دي چې په پاکستان کې اوسېږي^[10] . په همدې توګه يو نامالومه شمېر کډوال په ايران^[11] کې هم مېشت دي. خو په ټولو هېوادونو کې د پښتنو ټولټال شمېر ۴۰ ميليونه^[8][12][10] وګړي اټکل شوی.

آر او تاريخ

پوهنوال باوري افغانستان د اسيا د لويې وچي په زړه کي پروت لرغونۍ هيواد دۍ . د دې هيواداوسيدونکو په زيات زماني واټن کي ډول ډول مدنيتونه مينځته راوستې ،او سترې کارنامې او نه هيريدونکي پيښي يې د خپل تاريخ وياړ ګرځولي دي . د دي هيواد تاريخ د بيلا بيلو قو مونو په شتون او پيوستون سره داسي ښکلې شوې چي هره پاڼه يې د ذاتي کيفيت لرونکې او هر عنوان يې د برم بيان دۍ. د دې قومونو شته والۍ په ځانګړې توګه مشر ورور يا پښتون قوم د هيواد دتاريخ وياړلې ماهيت ګرځيدلې دۍ ، چي له يوې خوايې د هيواد هويت ټاکلۍ او له بلي خوا يې د هيواد په پت ساتنه کې ستري وياړني خپلي کړي دي .

د پښتون قوم د سټي او ريښې پيداکولو په اړ وند د پخوانيو زمانو راهيسې د زيات شمير پو هانو او ليکوالانو څيړني او ليکني شته چي هر يوه ليکوال په خپل اند او فکر د خپلو څيړنو نتيجې په خپلو اثارو او تاليفاتو کي برملا کړيدي . خو د زماني بدلون د ليکوالانو په اثارو کي څرګند دي . تر اوسه چي کومي ليکنې د پښتونو د سټي او ريښې په تړاو شوې او خپاره شويدي ، کيداشې دا ليکني له بنسټه پر دوو برخو وويشو : لومړۍ د ضديت پر بنسټ ، دوهم د علميت پر بنسټ ليکني دي .چي په دې برخه کي د پورتنيو بنسټو نو په اړه په زيات لنډون د ځينو اړينو مطالبو يادونه کوم .

لومړۍ د ضديت پر بنسټ ليکنې : په زياته پيمانه د دي ډول ليکونو اخځ او مر جع فکلوريک او افسانه وي روايات دي ، او هغه وخت چي دا روايات د تعصب سره يوځاې شي بيانو د ضديت پر بنسټ د ليکلو لپاره مطالب را زيږيولای شي .د بليلګي په توګه د دي ډول ليکنو څخه چي د پښتون قام سره د ضديت پر بنسټ ولاړي دي يو هم د ايراني ليکوال او ډيپلومات مهدي فرخ ليکني دي چي نه يوازې داچي تاريخي واقعيت يې په ليکنو کي د افغانستان په اړه نه ليدل کيږي بلکي د پښتنو او افغانستان سره د عصبانيت لمبي يې له ورايه څرګنديږي . په دي اړه يوه روښانه بيلګه په 1919 ميلادي کال د افغانستان د خپلواکۍ د بيرته اخستلو په هکله د نوموړي يادوني را يادوم چي په خپل اثر ( تاريخ سياسي افغانستان نو ) کي يې خپل اند داسي انځور کړيدۍ چي ګويا د افغانستان خپلواکي د انګليسي سياست پوهانو يوه پيرزوينه وه ، نه دا چي افغان اولس انګليسي قوماندانان دي ته اړ کړل چي د افغانستان خپلواکي په رسميت وپيژنی . په داسي حال کي چي دا حقيقت ټولو ته څرګند دۍ چي په 1919 ميلادي کال د زرګونو افغانانو د سر ښندنې او قربانيو په وجه وروسته له هغه چي انګليسي ځواکونو د جګړی په بيلا بيلو برخو او محاذونو کي پوره ماتي وکړه ، بيانو انګليسي واکمنانو د افغانستان خپلواکي په رسميت وپيژندله . په دي حقيقت نه يوازې افغاني مورخين بلکي انګلسي مورخين او څيړونکي هم پوره قايل دي چي افغانانو د يوې سختي او درنې جګړي وروسته خپله خپلواکي تر لاسه کړل ، خو داچي ايراني ليکوال مهدي فرخ د افغانانو لپاره دابرۍ نه خوښوې نو ځکه يې روښانه لمر ته دوې ګوتي نيولي او د لمر د پټولو هڅه کوي . همدي ليکوال د پښتنو د سټي او ريښې په اړه هم خپل عصبانيت نه دۍ پټ کړۍ ، نوموړۍ په خپل اثر کي په هغه جوړي سوي افسانې او جعلي روايت زور اچولۍ چي وايې : د افغان نوم د دوو کليمو څخه جوړ سويدۍ ( اهه ) او ( فغان ) او مانايې اهه او فغان ده ، د نوموړي له انده د ضحاک په وخت کي يو شمير کسان د دښمنانو لاس ته ولويدل او دښمنانو هم د هغو کورنيو ټول نارينه مړه کړل او د ښځو سره د زور زياتي اړيکو پر بنسټ د نوي نسل د زيږد پر وخت اهه او فغان اوريدل کيدۍ ، نو د هم هاغه زور زياتې اړيکو څخه را ټوکيدلۍ نسل افغانان دي .

له بده مرغه يو شمير ليکنې د تعصب پر بنسټ خپرې شويدي ، تر کومه ځايه چي د متعصبينو توان وو نو خپلي رايې ته زور ورکړيدۍ ،کله چي يې د خپل اند د پراختيا زمينه نه ده ليدلې بيايې په لوي لاس د پښتنو د سټي او ريښې په اړه و هغو رواياتو او نکلونو ته لاره هواره کړې چي علمي بنسټ نه لري دا ده دي لپاره چي ديو شمير لوستونکو او څيړونکو په تيره بيا بهرنيو څيړنکو پام د نوو علمي څيړنو د نتيجو څخه واړه وي . په دي برخه کي بيا ديوي بيلګي يادونه اړينه بولم ، او ديوه هلندي څيړونکي هغه اثر ته ګوته نيسم چي په غالب ګمان يې د افغانستان د تاريخ ليکلو لپاره د هغو منابعو او اخذونو څخه مرسته غوښتې چي يا د غير پښتون په وسيله ليکل سوي او يا يې هغه اثار چي د پښتنو په اړه د نويو څيړنو څرک پکښي نشته کارولي دي .

د لايدن پوهنتون يوتن استاد په خپل هيواد کي د افغانستان د مينه والو لپاره په هلندي ژبه په 2002 ميلادي کال د افغانستان په نوم يو معلوماتي اثر خپور کړ . په دې اثر کي له دريو عمده برخو څخه يوه برخه په افغانستان کي ميشتو مليتونو ته ځانګړي شويده . نوموړي د پښتنو د ريښې او سټي په اړه هم هاغه زاړه روايات او بيا دهغه ملا نعمت ا لله (( نو موړۍ د جهانګير د دربار منشي وو او مخزن افغاني نومې اثر د ليکلو کار يې ښايې په 1612 ميلادي کال پاې ته رسولۍ وي )) کيسه او نکل ليکلې چي پښتانه يې د عبريانو اويا اسرائيلو يو ښاخ ګڼلې او د وخت هندي مغولي دربار ته د نيمګړو معلوماتو په ورکولو سره يې د يوه داسي نکل بنسټ کښيښودۍ ، چي د زيات شمير ليکوالانو لپاره يې د کالونو کالونو په ترځ کي د روايتي منبع په توګه کار ورکړ ، خو دادۍ د ورستنيو علمي څيړنو پر بنسټ نه يوازي هغه روايت ناسم راوخوت بلکي د پښتنو اريائتوب يې په علمي بنسټ څرګند او برملا کړ .

زه نه غواړم د ملا نعمت ا لله د روايت د ترديد لپاره دلايل و ليکم ، په دي اړه غواړم د درنو لوستونکو پام هغو اثارو ، کتابونو او ليکل شوو مطالبو ته را واړوم چي په هغو کي د نعمت ا لله د روايت د تر ديد لپاره په پوره تفصيل ارزښتمن او علمي مطالب ليکل سويدي. د يادوني وړده چي په دي اړه د ټولو هغو اثارو يادونه ممکن کار نه دۍ چي د نوموړي ملا او دهغه د پيروانو په اړه د ترديد علمي مطالب او مباحث ترتيب او خپاره سويدي ، دلته يوازي دبيلګي په توګه د يوشمير اثارو او ليکنو يادونه کوم .

لومړې د هغوافغاني مورخينو او اتنولوجستانو له خواد ليکل سوو اثارو بيلګي ليکم چي د نوموړۍ ملا د رواياتو او هغه ته د ورته نورو رواياتو او نکلونو په وړاندي يې د علمي اصولو پر بنسټ د منلو وړ حقايق او واقعيتونه را برملا کړيدي : د پښتو ادبياتو تاريخ دوه ټوکه د علامه حبيبي ليکنه ، د افغانستان لرغونۍ تاريخ لومړې ټوک د استاد احمد علي کهزاد ليکنه ،پښتانه د تاريخ په رڼا کي د ظفر کاکا خيل ليکنه ، افغان او افغانستان د پروفيسور کاکړ ليکنه، لودي پښتانه د پروفيسور رشاد ليکنه ، پښتنې قبيلې د لطيف طالبي ليکنه ، لر غوني اريائيان د خير محمد ساد ليکنه ، نقد بر افغان نامه د سر محقيق عطايې ليکنه ، د افغانستان لرغونۍ تاريخ د پروفيسور ضمير ساپي ليکنه ، پښتانه اريائيان دي ګلجانان ظريف ، د پټي خزانې حواشي د علامه حبيبي ليکنه ، پښتانه څوک دي د دوست شينواري ليکنه او په دې ترتيب نور په لسګونو علمي اثار .

د افغاني مورخينو او څيړونکو په څير يو شمير بهرني ليکوالانو هم د پښتنو د سټي او ريښې په اړه د نوو علمي څيړنو پر بنسټ د پښتنو اريائيتوب منلې او په بيلا بيلو اړ خونو کي يې د ثبوت لپاره منلي علمي مطالب وړاندي کړي چي د بيلګي په توګه د يو شمير هغو بهرنيو پوهانو د اثارو نومونه يادوم چي د پښتنو اريائتوب يې د يوه علمي حقيقت په توګه ثابت کړيدي : د کنشکا د سره کوتل ډبرليک ( باختري ژبه ) د هيلموت هو مباخ ليکنه او د پوهاند زيار ژباړه ؛ پښتانه ( پټانز ) د سراولف کارو ليکنه چي د ژباړي چاري يې الحاج شير محمد کريمي تر سره کړيدي ؛ پښتانه او ورونه مليتونه ګډ پيښليک _ ګډ برخليک د بورخاردبرينتس ليکنه ؛ او په لسګونو نور اثار چي د ټولو ليکل په دي لنډه مقاله کي ممکن کار نه دۍ .

ګران لوستونکي په خپله خوښه کولاي شې چي د ملا نعمت ا لله او دهغه د نورو پلويانو د مطرح شويو رواياتو د سپيناوي لپاره ياد شوي اثار ولولې ترڅو دا په اصطلاح پټ راز ورته څرګند شي . خو زه په دي برخه کي په لنډه توګه د هغو مطالبو يادونه کوم چي د پښتون قام ريښه لرغونو اريائيانو ته رسوي ، بايد زياته کوم چي په دي برخه کي به زه زيات نوي مطالب ونه لرم خو دومره به وي چي د پخوانيو څيړنو پر بنسټ يو لنډ مطلب وليکل شي څو د ځوانو پښتنو لپاره د پوهيدو وړ وي .

د پښتنو تاريخي څرک : پخوا تر دي چي د پښتنو تاريخي څرک ته مخه وکړو ، لومړۍ د يوه ټولنيز بهير بنسټيز ار ته د درنو لوستونکو پوره پام اړول غواړم ، او هغه داچي : د ټولني ټو ليز شتون اوښتون لري ؛ ټولنه هغسي چي په تيره زمانه کي وه اوس هغسي نه ده او هم به په راتلونکي کي داسي نه وي لکه چي نن ده . د دي ار په نظرکي لرلوسره کيدای سی د پښتنو تاريخي څرک واخلو او په لاره کي د تړلو دروازو پرانستل د همدي ار په مرسته وکړو .

د پښتنو تاريخي څرک به له دې ځايه پيل کړو چي پښتانه اريا ئيان دې ، لا تر اوسه ارين پوهان د اريائيانو د لومړني وطن په اړه يوه خوله نه دي . د اريائي قومونو د لومړني ټاټوبي ( مسقط الراس ) په توګه دري لرغوني سيمي يادي شويدي ، د اورال او کسپين بحيرو چاپيره سيمي ؛ د زرافشان او تيانشان درې او د امو سيند شمال ختيځي ښيرازي سيمي . په هر تقدير ، څه وخت چي د نوموړو قومونو شمير زيات او د ميشت نويو ټاټوبو ته اړتيا پيدا شوه ، بيا يې په بيلا بيلو زمانو کي ډله ايزي ليږديدني وکړې چي ددې ډله ايز ليږد د پيل تاريخ د 3000 څخه تر 2500 کاله پخواتر ميلاد کالونه ټاکل سويدي.

د اريائيانو په اړه تر ټولو باوري منبع هغه تاريخي ويني او بولني ( سرودونه ) دي چي ټولګه يې د ويدا په نوم ياديږي ، او دا د افغانستان تر ټولو لرغونۍ تمدن هم دۍ چي مورخين يې د ويدي تمدن په نوم يادوي ، اولرغونتوب يې څه ناڅه 1800 کاله پخواتر ميلاد کالونه په بر کي نيسي . دا هغه وخت وو چي اريائيان د امو سيند سهيلي څنډو ته رسيدلې او دبلخ په لرغوني ښار کي يې د ښيرازه تمدن بنسټ ايښۍ او هغه تمدن ته يې د ودي او پراختيا لورۍ پرانيستۍ وو. څيړونکو ثابته کړې چي ويدي بولني په بنسټيزه توګه د هندوکښ په سهيلي برخو کي ويل سويدي ، خو د څيړونکو په اند د هندوکښ په سهيل کي د ويدي بولنو هر اړخيز توب او توان دومره غښتلې دۍ چي بيله شکه د دي ليکنيزو ادبياتو وړاندې ، د ويانديزو يا ګړني ادبياتو شتون ثابته وي . په دې ترتيب پخواتر دې چي اريائي قومونه په بلخ کي د يوه پر مختللي مدنيت بنسټ کښيږدي ، د هندوکښ په شمال او د امو سيند په سهيل کي يې د مدنيت وړاندي کلتوري مرحلو بيلا بيل پړاونه تير کړيدي .

د ويدا په څلورو برخو ( ريګويدا ؛ اتهرو ويدا ؛ ويجورو ويدا ؛ او ساما ويدا ) کي د اريائي قومونو د ژوند په اړه هر اړخيز معلومات شته چي د تاريخي څيړنو لپاره ارزښتمن مواد دي . په دي برخه کي يوې بيلګي ته د لوستونکو پام را اړوم : پکهت ؛ دا هغه نوم دۍ چي د ريګويدا په متن کي زيات ياد سويدي . ژبپوهان د پکهت نوم د پښتون د نوم پخوانۍ شکل ګڼي په دي اړه د رګويدا په ويينو ( سرودونو ) کي د پکهت د نوم د يادولو څو بيلګي را وړم :

1 -- ... بريګو س او درپهو س ژر غوږ و نيو ۍ يوه دوست بل دوست ته د دو ليرو قبيلو په منځکي نجات و با خښه ... د پکهت او بهالانا او الينا او شيوا او اوشيانن خلق سره راټو ل شو ل د اريائي ملګري لار ښو ونو ته د تريتسو قبيلي ته راغۍ ، د ده دا زړه ورتوب ، را تګ له دي امله وو چي له جګړي سره يې مينه درلوده .

له دي سندري څخه څرګنديږي چي پکهت ( پښتون ) او بهالانا ( بولانيان ) الينا ( نورستانيان ) شيوا ( د کابل د شيوکي خلک ) په يوه جګړه کي سره ملګرې وه .

2-- ... اي ايندرا ! ته ډير لوی يې له تا څخه غواړم چي موږ ته پې وري غواوي راکړې ! لکه مدهه پاتي تيا او ني پاتي تيا ته چي دي ورکړيدي .هغه سي لکه د کنوا ټبر او د تراساديوس شهزاده او پکهت او ساوراچا ته چي دي ورکړيدي .

3-- ...اي اسونا نو (( د سهار دوه ستوري ))پر خپلو جنګي اربو سپاره شۍ ، پر خپل طلايې پلاز کښينۍ ، اي هغو خلکو چي تاسي بايا ن ياست او هغه مرستي چي تاسي له پکهت او ادريکو سره وکړه ، نو با بهرو له خپلو دوستانو څخه بيل شو.

په دي ترتيب د پکهت يا پښتون ډيره لرغونې يادونه په ليکل شوې ويدا کي شته ، او د يوي قبيلي په توګه يې د وخت په پيښو کي ټاکلې ونډه درلوده .

د افغانستان د لرغوني تاريخ د پوهيدو لپاره يو بل معتبر ماخذ د اوستا مقدس کتاب دۍ چي د زردشت يا سپين تمان په وسيله مينځ ته راغلۍ او تبليغ شويدۍ . مورخين د دې اثر دتبليغ او حاکميت زمانه د 1200 پخوا تر ميلاد څخه بيا تر 700 کاله پخوا تر ميلاد کالونه په ګوته کوي . د ازمانه د افغانستان په تاريخ کي د اوستايې تمدون تر عنوان لاندي مطالعه او څيړل کيږي . دا مدنيت هم د ويدي مدنيت په څير د اريائيانو له خوا منځته راوستل شو او وده يې ورکړل ، چي د پښتنو ونډه بياهم رو ښانه وه ، د بيلګي په توګه د زردشت يو ډير اوريدونکۍ نوم سپينتمان وو چي په اوسنۍ پښتو کي هم پوره د پوهيدو وړ نوم دۍ . د دي سره سره چي د اوستايې متونو په ځينو برخو کي د سهاکو قبيله ښه نه ګڼي .

د سپين تمان د نوم سربيره يوشمير نور نومونه هم په اوستا کي څو څو ځله راغلي چي ځني يې تر اوسه په خپل حال پاته دي او يو شمير نومونه په لږ تغيير په اوسنۍ پښتو ژبه کي هم د پوهيدو وړ دي ، چي په دي برخه کي د يو څو بيلګو په يادولو بسنه کوم : سپينه ګوناغيري ؛ په اوستا کي دا نوم يوه غره ته منسوب دۍ چي جغرافيه پوهانو يې موقعيت د اوسنې سپين غره ټاکلۍ دۍ . ويسه ؛ داکلمه تر اوسه هم په پښتو ژبه کي بيله توپيره کارول کيږي چي مانا يې ويسا او باور دۍ . په همدي ترتيب د ورشو کلمه چي په ويدي او اوستايې مدنيت کي کارول شويده ، او داسي نوري کلمي او مفاهيم شته چي د پښتنو او پښتو ونډه په اوستايې مدنيت کي بر ملا کوي .

د پښتنو د تاريخي څرک لپاره د معتبرو ماخذونو په لړ کي تر اوستا يې متونو وروسته تر ټولو ډاډمن ماخذونه هغه ليکني دي چي د يوناني مورخينو په وسيله ليکل شوي او د منځنۍ اسيا په بيلا بيلو سيمو پوري اړه لري ، په دې برخه کي د بيلګي په توګه يوازي ديوناني نامتو مورخ هيرودوتس ( په 425 تر ميلاد وړاندي کالونو کي مړ شويدۍ ) هغه يادوني رانقلوم چي نوموړي د پښتون او د پښتنو د هيواد په اړه په خپلو اثارو کي په ډير ځله ثبت کړي دي . د بيلګي په توګه ، هيرودوت ليکې :

1 --- سر بيره پر دې نور هنديا ن هم شته چي د پاکتو يک هيواد د کاسپارتوس له ښار سره سرحد لري ؛

2 --- د پاکتو يک خلکو د پوستکي چپني اغوستې او د خپل هيواد لندۍ او چړې يې له ځا ن سره درلودې .

3 --- يوه کوچي قبيله چي ساګار توې نوميږي ايرانيان دي ، په لبا س کي نيم پاړسي او نيم پکتوا ن دي .

4 --- دو ۍ خپل دغه دريايې سفر د پاکتو يک هيواد د کاسپارتوس له ښاره پيل کړ . دټولو ژبپو هانو پر دې ټکي اتفاق دۍ چي د پا کتويک مانا اوسنې پښتون دۍ .

پر هيرودوتس سربيره يوشمير نورو يوناني ليکوالانو او جغرافيه پوهانو لکه بطليموس ، هيکتايوس او نوروهم د پښتنو په اړه په خپلو اثارو کي يادوني کړيدي بطليموس په مکرر ډول د پکتين نوم ياد کړيدۍ ، او همداډول د هيکتايوس په اثارو کي د کاسپاپور ( پيښاور ) ګندهارا ( ننګرهار ) او نور نومونه راغلۍ دۍ .

د مقدوني سکندر سره د جګړو په مهال ( د 330 څخه تر 326 د ميلاد وړاندي کالونه ) نه يوازي د پښتون قوم يادونه په واروار شويده ، بلکي د بيلا بيلو قبيلو يادونه هم شويده دبيلګي په توګه : د شتک ( خټک ) اسپزي ( يوسفزي ) ساګاري ( ساخري ) او نورو نومونه يادولاي شو .

د لومړۍ ميلادي پيړۍ په درشل کي د پښتنو يوي قبيلي چي سهاک نوميدل د يوي لويې واکمنۍ بنسټ کښيښود ، چي د افغانستان په تاريخ کي د کوشاني امپراتورۍ په نوم پيژندل شويده . د همدي پاچاهانو په وخت کي د پښتو ژبي ګړنۍ يا دوييني برخي د وخت په ليکنو کي معمول ګرځول سويدي ، د بيلګي په توګه د بغلان د سره کوتل په ډبرليک کي د اوسنۍ پښتو ژبي ډيري ګړنۍ کليمي ليکل شويدي لکه : انند ( ننداره) ؛ وکيدو ( کيدل ) ؛ بګه ( بغي ) ؛او نور .

د کوشاني امپراتورۍ وروسته د پښتنو بله قبيله چي ايپتالي يا ابدالي نوميدل په ( 425 ميلادي کال ) د لويې امپراتورۍ په جوړولو بريالي شول . د ايپتالي يا ابدالي پاچاهانو نومونه لا تر اوسه په پښتو ژبه کي کارول کيږي ، د بيلګي په توګه : توره منه ( توره وهونکۍ ) ايپتالي پاچا ( په 502 ميلادي کال وفات شو ) .مهراکولا ( مهر ګل ) په 542 ميلادي کال وفات شو ، او داسي نور .

د ايپتالي پاچاهانو پاتشوني او د زابل واکمنانو چي د پښتنو په بيلا بيلو قبيلو پوري يې اړه درلودل لږ تر لږه د 300 کالونو پوري د عربي لښکرو په وړاندي د خپلي سيمي ژغورني ته ملا تړلي وه، تر هغو چي د سيستاني يعقوب ابن ليث صفار په وړاندي يې خپل مورچلې پرېيښودلې او اړوندي سيمي يې د صفاري واکمنانو تر سيوري لاندي شوي .

د اپتالي پاچاهانو وروسته د ځينو چيني زيارت کونکو او بيا تر هغه وروسته د عربي ليکوالو په اثا رو کي د پښتون د نوم څرک په زياته پيمانه ليدل کيږي ، خو د دي نوم تر څنګ د اپګان يا افغان نوم هم په سترګو کيږي چي تر ټولو پخوانې شکل يې په ساساني ليکنو کي ليدل کيږي چي تاريخ يې دريمي ميلادي پيړۍ ته رسيږي .او تر هغه وروسته د چيني ليکوالو او زيارت کونکو په وسيله ثبت سويدۍ ، د بيلګي په توګه چيني نامتو زيارت کونکۍ هيونتسنګ د پالا نه د سيمو د ليدلو وروسته د يوه بل هيواد نوم اپوګان ياد کړيدۍ چي د زياتو څيړنکو په اند دا نوم د افغان پخوانې شکل دۍ . ښايې د عرب ليکوال المسعودي په اثر کي ياد ه شوې د ابغان کليمه هم افغان وي که دا خبره سمه وخيژي بيا به المسعودي لومړې عربي ليکوال وي چي د افغان کليمه يې کارولې ده ؛ خو د حدود العالم من المشرق ا للمغرب ليکوال بيله شکه د افغان کليمه او نوم په پوره وضاحت ياد کړيدۍ . د بيلګي په توګه نوموړې ليکي : ساول يوه نعمت لرونکې سيمه ده چي هلته افغانان اوسيږي .

زابلي پاچاهان د پښتنو هغه غير مسلمان وروستي پاچاهان وه چي د صفاريانو په وسيله د ماتي سره مخامخ شول ، له هغه وروسته بيا په 940 ميلادي کالونو کي د مسلمانو پښتنو واکمني په پاشلې توګه د افغانستان په سهيل لويديځو سيمو کي تاريخي اثارو ثبت کړيده . له نيکمرغه د محمد هوتک پټه خزانه ؛ د سليمان ماکو تذ کيرت ا لا اوليا ؛ د اخوند درويزه تذکيرت الا ابرار او زيات شمير نور اثار په پوره تفصيل د بيټ نيکه او د هغه د ورونو په اړه په زړه پوري معلومات لري ، چي ګران لوستونکې د نوموړو اثارو لوستلو ته په زيات درنښت رابولم .

د پښتنو تاريخ ډېر لرغونی دی او ددوي په هکله د لا نورو څېړنو اړتيا ليدل کېږي. د پښتنو سيمې د عيسی (ع) نه دوه زره کاله وړاندې، د بېلابېلو خلکو لخوا نيول شوي او د بېلابېلو مهاجرتونو په سبب اغېزمنې شوي. ايرانيانو، هندوآريانيانو، ماديانو، پارسيانو او د ماوريانو سره سره نورو ولسونو لکه سکياتيانو، کوشانيانو، هېفتاليانو، مصريانو، عربانو، ترکانو او مغولانو هر يوه په خپل وار په دغه سيمو حکومتونه کړي. د پښتنو د آر په هکله په دواړو ډلو کې هم په خپلو پښتنو کې او هم په غېر پښتنو تاريخپوهانو کې بډ (مخالف) اندونه شته، چې ځينې يې نوي او ځينې نور يې لرغونې او افسانوي بڼه لري.

لرغونې سرچينې

د پښتنو په هکله په لومړي ځل يو زر کاله وړاندې د ميلاد نه د لرغوني يونان تاريخپوه هېرودوتس وايي چې د پارس ختيځ لور ته د سرتراپي آرکوزيا سيمه ده او د دې ځای خلک پکتيانز دي.^[13] ددې سره په رېګويدا هم د پکتاز په نامه د يو ولس يادونه کوي چې د پکت په سيمه کې اوسېږي او دا سيمه د افغانستان ختيځه سيمه يادوي. ډېری خلک په دې باور دي چې همدا يادې شوې سيمې او ولسونه د پښتنو پخواني پلرني ځايونه او نيکونه دي.^[14] په نورو لرغونو خلکو کې چې د پښتنو سره يې تړاو ليدل کېږي، باختريان دي او داسې وييل کېږي چې باختريانو منځنۍ ايرانۍ ژبې ته ورته ژبه درلوده.

په تاريخي توګه پښتانه د افغانانو په نامه ياد شوي، او په همدې توګه د پښتون او افغان نومونه دوه هممانيزه نومونه دي. د V. Minorsky, W.K. Frazier Tyler, M.C. Gillet او ډېرو نورو پوهانو د قوله، "د افغان وييکه په تاريخ کې لومړی ځل په حدود العالم کې په ۹۸۲ زېږيز پېر کې راڅرګنده شوې.."^[15] همدا نوم د پښتنو لخوا د خپل لرغوني نيکه د نوم په يادولو کې چې افغانا نومېده کارېدلی.

خلک په دې باور دي چې پښتانه کندهار او سلېمان غره کې مېشت خلک وه او د همدغه ځای بلل کېږي. دوی نژدې لس زره کاله پخوا د همدې ځای نه نورو ځايونو ته کوچېدلي.^[1] په جغرافي توګه ډېر ځلې دوی د لرغونو پارسيانو او هندوانو ,^[16] سره په نژدې اړيکو کې ښکېل پاتې شوي او په همدې توګه په ۷مه پېړۍ کې د عربانو لخوا د اسلام د راتګ نه مخکې دوی زردشتي، بودهيزم، هندويزم او يهودي مذهبه پاتې شوي.^[17][18][19]

وګړپوهنه او ژبپوهنه

The origins of the Pashtuns are mixed, but their language is classified as an Eastern Iranian tongue, itself a sub-branch of the Indo-Iranian branch of the greater Indo-European family of languages, and thus the Pashtuns are classified as an Iranian people,^[20][21][22] possibly as partial modern-day descendants of the Scythians, an ancient Iranian group.^[23] According to academic Yu. V. Gankovsky, the Pashtuns began as a "union of largely East-Iranian tribes which became the initial ethnic stratum of the Pashtun ethnogenesis, dates from the middle of the first millennium CE and is connected with the dissolution of the Epthalite (White Huns) confederacy."^[24] Early precursors to the Pashtuns were Old Iranian tribes that spread throughout the eastern Iranian plateau.^[25][26]

پښتو ژبه دوه لوی ګړدودونه لري چې يو يې سوېلي ګدود دی او بل يې سهېلي ګړدود دی. پښتو وييونکي ځانونه پښتانه يا پشتانه يادوي او دا دواړه په دې اړه لري چې د پښتو وييونکی د سهېلي ګړدود دسيمې دی او که سوېلي ګړدود د سيمې څخه دي. These Pashtuns compose the core of ethnic Pashtuns who are found in western Pakistan and southern-eastern Afghanistan. Many Pashtuns have intermingled with various invaders, neighboring groups, and migrants (as have the other Iranian peoples). In terms of phenotype, the Pashtuns overall are predominantly a Mediterranean Caucasoid people,^[27] although light hair and eye colors are not uncommon, especially among remote mountain tribes.

ژبني روايتونه

د پښتنو د نسلي اساس په لړ کې د بني اسرائيليت نظريه تر ټولو زړه او لومړۍ نظريه ده - دا په لمړي ځل د مغل پاچا جهانګير (1612 ء ) د يو سپه سالار خان جهان لودهي په لار ښودنه د مغل دربار يو منشي نعمت الله هروي د هيبت خان کاکړ په مرسته په مخزن افغاني نومې کتاب کې وړاندې کړله - ددې نظرېې په ځايي پلويانو کې قاضي عطاء الله ، حافظ رحمت خان ، زرداد خان ، افضل خان خټک او روشن خان او په مستشريقينو کې سر ويليم جونز ، اليکزينډر برنس او راورټي د يادونې وړ دي - د خوشال خان خټک د يو شعر نه داسې بريښي چې هغه هم له دې نظرېې پلوي و - د بني اسرايئليت د نظرېې تنستې په دې ډول بڼل شوي دي -

1. 1. ساول (طالوت ) چې د حضرت يعقوب ء په دولسو ځامنو کې د بن يامين د اولاده و ، د پښتنو ور نيکۀ و - روايت کيږي چې د طالوت له اړخه د يو شرط يا ازميښت پوره کولو نه پس طالوت خپله لور ميکل حضرت داؤد ته نکاح کړه - خو داؤد ته ېې زړه ښه نه و ، او سترګې ېې ورته خړې وې - دغه رنګ حضرت داؤد خپل کور کلی پريښود او چيرته بل ځاېې ېې پناه واخسته - خو څه موده پس طالوت د بني اسرائيل سره په خپل کړي ظلم پښيمانه شو او په خپله خوښه او رضا ېې پاچاهي حضرت داؤد ته وسپارله ، خپلې دوه اوميدوارې ښځې ېې د داؤد په پناه کې پريښودی او پخپله د کفارو په ضد غزا له لاړلو او د لسو ځامنو سره اوژل شو -
   2. د طالوت د دواړو اوميدوارو ښځو يو يو هلک ؛ ارميا او برخيا ؛ اوزيږول - داؤد د دواړو ماشومانو ښه پالنه ، روزنه او خصمانه اوکړه ، برخيا ېې خپل مشر وزير او ارمياء ېې د لښکرو سپه سالار اوټاکل - د ارمياء يو يو ځوېې اصف او افغانا پيدا شول چې بيا وروستو يو د حضرت سليمان ء وزير اعظم او بل ېې د فوځ قوماندان شو - د بيت المقد س ودانې د دغه افغانا په څارنه کې جوړه شوه -
   3. د حضرت سليمان ء د مرګ نه پس بني اسرائيل بې لارې او نافرمانه شول - او د عذاب په صورت کې پرې الله پاک بخت نصر مسلط کړو - بخت نصر په بني اسرائيلو ډير ظلم او زياتی اوکړو - او دوۍ ېې بې دريغه اوژل - په نتيجه کې بني اسرائيل په کډه کولو او وطن پريښودلو مجبور او چنګ ونګ شول - له دغه بني اسرائيلو يوې قبيلې د غور غرونو ته کډه يوړله او په دغه غرونو کې ميشتۀ شول -
   4. حضرت خالد بن وليد يو لوړ رتبه صحابي او د بنی اسرائيلو د يوې قبيلې سردار و - د هجرت په اتم کال هغوۍ د غور په غورنو کې ميشت بني اسرائيلو ته د نبي اکرم ص د نبوت زيری او د ايمان راوړلو بلنه ورکړه - په جواب کې قيس عبدالرشيد د يو پړاوي په بدرګه مدينې منورې ته راغی او د نبي کريم ص سره ېې اوليدل او ايمان ېې راوړو - د قيس عبراني نوم په عبدالرشيد واوختو - دغه قيس عبدالرشيد د پښتنو نيکۀ و - قيس د خالد بن وليد د لور ساره بي بي سره نکاح اوکړو - د مکې مکرمې د واک او قبضې اخستلو په تاريخي مرکه کې ېې ګډون اوکړو او بيرته غور ته ستون شو - د اسلام د دين تبليغ ېې شورو کړو - په کال 41 هـ کې د 87 اووه اتيا کاله په عمر کې په يو جنګ کې شهيد شولو - سړبڼ ، غورغشت او بيټن د هغه درې ځامن و - او د پښتنو شجره له دغه ځايه شورو کيږي -

په دې ورچاڼ کې د بني اسرائيليت د نظرېې غوره او اساسي ټکي راخستلي شوي دي - چې له دې نظرېې کوچ ګڼل کيږي - او دا نظريه په هم دې اساسي ټکو او ستنو ولاړه ده - ښاغلي بهادر شاه کاکاخيل په خپل کتاب (پښتانۀ د تاريخ په رڼا کې ) په دې نظرېې په زړه پورې او دقيق بحث کړی دی - هغوۍ د تورات او د تاريخ په حوالو سره دا حقيقت ډاګيزه کړی چې د بني اسرائيليت نظريه څه تاريخي او او ثقافتي بيلګه او بنياد نه لري او دا چې دا نظريه محض يو تصور دی او افسانه ده -

راځۍ چې د تاريخ په تلۀ دا قيصه او دعوا اوتلوو - او د تاريخ د خلې نه برغولی پورته کړو چې څه وايي ؟

1. 1. تاريخ د طالوت د لور ميکل او د داؤد ء د وادۀ ، د داؤد د خپل کور کلي پريښودلو او په بل ځاېې د پناه اخستلو او د بني اسرئيلو د نافرمانۍ ، خود سرۍ او د بې لارې کيدلو تصديق کوي -
   2. تاريخ دا نه مني چې طالوت په خپله خوښه او رضا پاچاهي او قدرت داؤد ته پريښی و - خپلې دوه اوميدوارې ښځې ېې د هغه په پناه کې ورکړې وې - او په خپله د لسو ځامنو سره په جنګ کې وژلی شوی وو - تاريخ وايي چې د مايوسۍ په حال کې هغه ځان پخپله وژلی و - او د مرګ نه پس ېې ځوېی اشبوست د بني اسرائيلو پاچا شو -
   3. چې طالوت ځان پخپله اوواژه ، او په ځاېې ېې زوی پاچا شو نو بيا خو بې له څه شکه دده د دوه اوميدوارې ښځو د داؤد ء په پناه کې د پريښودلو قيصه دروغ کيږي - او په دغه صورت کې د ارمياء او برخيا وجود پخپله يوه لويه سواليه نښه جوړه شي - تاريخ د داؤد د مشر وزير او د لښکرو د سپه سالار په حيث د ارمياء او برخيا تصديق نه کوي -
   4. تاريخ د ارمياء او برخيا د ځامنو آصف او افغانا د حضرت سليمان ء د حکومت د وزير اعظم او قوماندان په حيث د تقرر تصديق هم نه کوي - البته تاريخ د بني اسرائيلو د (لاوې) قبيلې د يو وګړي اصف بن برکيا يادونه کوي خو هغه د سپه سالار په حيث نه بلکه د يو منلي شوي موسيقار په حيث ياد شوی دی -
   5. بيت المقدس يو تاريخي او مذهبي حيثيت لري - تاريخ د بيت المقدس د ودانۍ ټول لوۍ واړه تفصيلات په خپله ځولۍ کې سنبال کړي دي - خو د څارنوال په حيث د افغانا په شتون غلی دی -
   6. د بني اسرائيليت د نظرېې منونکي چې په څه ډول د حضرت سليمانء د مرګ نه پس د بني اسرائيلو د بې لارې کيدلو او د بخت نصر قيصه بيانوي ، د هغې نه داسې بريښي چې د بخت نصر يرغل او چپاوؤنه د سليمان ء د مرګ نه سمدستي پس شوي و- خو تاريخ وايي چې د سليمان دور و.

Some anthropologists lend credence to the mythical oral traditions of the Pashtun tribes themselves. For example, according to the Encyclopaedia of Islam, the theory of Pashtun descent from Israelites is traced to Maghzan-e-Afghani who compiled a history for Khan-e-Jehan Lodhi in the reign of Mughal Emperor Jehangir in the 17th century CE. Another book that corresponds with Pashtun historical records, Taaqati-Nasiri, states that in the 7th century a people called the Bani Israel settled in Ghor, southeast of Herat, Afghanistan, and then migrated south and east. These Bani Israel references are in line with the commonly held view by Pashtuns that when the twelve tribes of Israel were dispersed (see Israel and Judah and Ten Lost Tribes), the tribe of Joseph, among other Hebrew tribes, settled in the region.^[28] Hence the tribal name 'Yusef Zai' in Pashto translates to the 'sons of Joseph'. A similar story is told by Iranian historian Ferishta.^[29]

Maghzan-e-Afghani's Bani-Israel theory has been questioned due to some historical and linguistic inconsistencies. The main inconsistency is that the Ten Lost Tribes were exiled by Assyria, yet Maghzan-e-Afghani refers to them being permitted by the ruler of Persia to go east to Afghanistan. ^[30] However this inconsistency can be explained by the fact that Persia acquired the lands of the Assyrian Empire when it conquered Babylonia, which had conquered Assyria decades earlier. Therefore, there is some credibility to this account, especially since many Pashtun oral traditions refer to it.

The oral tradition may, however, be a myth which grew out of a political and cultural struggle between Pashtuns and the Mughals, which explains the historical backdrop for the creation of the myth, the inconsistencies of the mythology, and the linguistic research that refutes any Semitic origins. ^[30]

د پښتنو ځينې ټبرونه دا ادعا لري چې دوی د عربي نسل نه دي، او ځينې يې آن د مسلمانانو د پيغمبر حضرت محمد صلی الله عليه وسلم د اولادونو نه ځانونه شمېري او ځانو ته سيدان وايي.^[31] د کندهار او پېښور ځينې پښتانه ټبرونه (لکه اپريدي ، خټک او سدوزي) د يونان لرغوني پاچا سکندر اعظم د اولادې نه ځانونه شمېري.^[32]

ژنېتيک

د انسانانو د ډي ان اې په هکله څېړنو ډېرو نورو پوښتنو ته ځواب وييلی، او دا يو داسې نوی انقلاب دی چې ددې په مرسته د بېلابېلو لرغونو وګړو او توکمونو ژنټيکي بنسټ او آر څوک موندلای شي. د پښتنو په هکله د ترسره شوي ژنيټيکي څېړنو له مخې دا په ډاګه شوې چې پښتانه په لويه کچه ايراني خلکو او همدا شان د پاکستان په سهېلي سيمو کې مېشته بوروشو خلکو سره، چې ځانته يوه ځانګړې ژبه لري نژدې تړلې ريښې لري.

نوی پېر

پښتانه د افغانستان د نوي تاريخ يو اهم ټبر دی چې ددې هېواد په جوړولو کې يې اهم رول لوبولی، همدا شان د پاکستان په جوړولو کې د پښتنو ذکر نه پرته د پاکستان تاريخ نيمګړی پاته کېږي. د هوتکيانو پېر او تر دې وروسته د درانيانو پېر په تاريخي لحاظ د پښتنو د پاچايي اهم وختونه ګڼل کېږي^[33] چې په دغو وختونو کې پښتنو د هندوستان ډېرۍ سيمې د خپل واک په ولکه کې رواستلې. هوتکيان د غلجيو پښتنو هغه ټبر دی چا چې له ۱۷۲۲ نه تر ۱۷۳۶ کالونو ترمېنځ د پارس د سفويانو سره په جګړه کړې د پارس د امپراطورۍ ډېرې سيمې خپلې کړې.This was followed by the conquests of Ahmad Shah Durrani who was a former high-ranking military commander under the ruler Nadir Shah of Persia. He founded the Durrani Empire that covered most of what is today Afghanistan, Pakistan, Kashmir, Indian Punjab, and Khorasan province of Iran.^[34][35] After the fall of the Durrani Empire in 1818, it was the Barakzai clan that took control of Afghanistan. Specifically, the subclan known as the Mohamedzai ruled Afghanistan between 1826 to the end of Mohammad Zahir Shah reign in 1973. This legacy continues into modern times as Afghanistan is run by President Hamid Karzai, who is an ethnic Pashtun from Kandahar.

The Pashtuns in Afghanistan fought the British to a standstill and kept the Russians at bay during the so-called Great Game, during which Afghanistan remained an independent state that played the two large imperialist empires against each other to maintain some semblance of autonomy. (See the Siege of Malakand for an example of this). Despite this, during the reign of Abdur Rahman Khan (1880-1901), Pashtun regions were divided by the Durand Line, and control of what is today western Pakistan was ceded to British India in 1893.^[36] In the 20th century, some Pashtun leaders living under British Indian rule in the North-West Frontier Province supported Indian independence, including Khan Wali Khan and Khan Abdul Ghaffar Khan (both members of the Khudai Khidmatgar, popularly referred to as the Surkh posh or "the Red shirts"), and were inspired by Mahatma Gandhi's non-violent method of resistance.^[37] Later, in the 1970s, Khan Wali Khan pressed for more autonomy for Pashtuns.

Pashtuns in Afghanistan attained complete independence from British intervention during the reign of King Amanullah Khan, following the Third Anglo-Afghan War.^[38] The monarchy ended with Sardar Daoud Khan seizing control of Afghanistan in 1973, which opened the door to Soviet intervention and eventually culminated in the Saur Revolution or Communist take-over of Afghanistan in 1978. Starting in the late 1970s, many Pashtuns joined the Mujahideen opposition against the Soviet invasion of Afghanistan. These Mujahideen fought for control of Afghanistan against the Communist Khalq and the Parcham factions. More recently, the Pashtuns became known for being the primary ethnic group that comprised the Taliban, which was a religious movement that emerged from Kandahar, Afghanistan.^[39] In late 2001, the Taliban government was removed from power as a result of the US-led invasion of Afghanistan.

پښتنو په بېلابېلو وختونو کې په سوېلي او منځنۍ آسيا سیمو کې اهم رول لوبولی. په ګاونډي هېواد پاکستان کې پښتنو سياستوالو، لکه ايوب خان او غلام اسحق خان د دغه هېواد د ولسمشرانو په توګه دندې ترسره کړي په همدې توګه په حکومت کې د لوړپوړو پوځي دندو نه نيولې تر وزيرانو پورې پښتنو خپل سياسي وړتوبونه ښکاره کړي، چې په دغو کې يې ښې بېلګې ګل حسن خان د پوځ پخوانی لوی درستيز پاتې شوی. د افغانتسان پاچايي کورنۍ هم په پښتنو آباده وه او د پښتنو وروستی پاچا محمد ظاهر شاه وه. په نورو مخورو پښتنو کې د ۱۷مې پېړۍ د تورې او قلم جنګيالی شاعر خوشحال خان خټک نوم په لومړي سر کې راځي، تر دې وروسته افغان پاچا امير عبدالرحمن خان چې د فولادي پاچا لقب هم لري راځي. د نوي پېر په پښتنو کې ملګروملتونو ته د امريکا د متحده ايالاتو استازي زلمي خليلزاد^[40] او د افغان ستورمزلي عبدالاحد مومند نومونه د ډېرو نورو نومونو په سر کې راځي.

د پښتنو اوسنی پېژند

د تاريخپوهانو، وګړپوهانو او پخپله پښتنو ترمېنځ يو داسې بحث دی چې پښتانه د آر له مخې څوک دی. او ددوی په هکله تر ټولو منل شوی او عام اندونه دا دي:

• Pashtuns are predominantly an Eastern Iranian people who are speakers of the Pashto language and live in a contiguous geographic location across Pakistan and Afghanistan. This is the generally accepted academic view.^[41]
• پښتانه مسلمانان دي چې د پښتونولی په لار روان دي، او په همدې توګه پښتو د هغوی لومړنی ژبه ده.^[42]
• In accordance with the legend of Qais Abdur Rashid, the figure traditionally regarded as progenitor of the Pashtun people, Pashtuns are those whose related patrilineal descent may be traced back to legendary times.

These three definitions may be described as the ethno-linguistic definition, the religious-cultural definition, and the patrilineal definition, respectively.

توکميزه پېژندنه

The ethno-linguistic definition is the most prominent and accepted view as to who is and is not a Pashtun.^[43] Generally, this most common view holds that Pashtuns are defined within the parameters of having mainly eastern Iranian ethnic origins, sharing a common language, culture and history, living in relatively close geographic proximity to each other, and acknowledging each other as kinsmen. Thus, tribes that speak disparate yet mutually intelligible dialects of Pashto will acknowledge each other as ethnic Pashtuns and even subscribe to certain dialects as "proper", such as the Pukhtu spoken by the Yousafzai and the Pashto spoken by the Durrani in Kandahar.^[44] These criteria tend to be used by most Pashtuns in Pakistan and Afghanistan as the basis for who can be counted as a Pashtun.

کلتوري پېژندنه

The religious and cultural definition is more stringent and requires Pashtuns to be Muslim and adherents of the Pashtunwali code.^[45] This is the most prevalent view among the more orthodox and conservative tribesmen who do not view Pashtuns of the Jewish faith as actual Pashtuns, even if they themselves might claim to be of Hebrew ancestry, depending upon which tribe is in question. The religious definition for Pashtuns is partially based upon the laws of Pashtunwali, and that those who are Pashtun must follow and honor Pashtunwali. However, Pashtun society is not entirely homogenous in the religious sense, as Pashtuns, who are predominantly Sunni Muslims, can also be followers of the Shia sect among others. In addition, the Pakistani Jews and the Afghan Jewish population, once numbering in the thousands, have largely relocated to Israel. Overall, more flexibility can be found among Pashtun intellectuals and academics who sometimes simply define who is and is not a Pashtun based upon other criteria that often excludes religion.

Ancestral definition

The patrilineal definition is based on an important orthodox law of Pashtunwali. Its main requirement is that anyone claiming to be a Pashtun must have a Pashtun father. This law has maintained the tradition of exclusively patriarchal tribal lineage intact. Under this definition, in order to be an ethnic Pashtun, there is less regard as to what language one speaks (Pashto, Persian, Urdu, English, etc.), while more emphasis is placed upon one's father. Thus the Pathans in India, for example, who have lost both the language and presumably many of the ways of their putative ancestors, can, by being able to trace their fathers' ethnic heritage back to the Pashtun tribes (who some believe are descendants of the four grandsons of Qais Abdur Rashid, a possible legendary progenitor of the Pashtuns), remain "Pashtun".^[46] The legend states that Qais, after having heard of the new religion of Islam, traveled to meet the Muslim Prophet Muhammad in Medina and returned to Afghanistan-Pakistan area as a Muslim. Qais, in turn, purportedly had many children and one son, Afghana, produced up to four sons who set out towards the east including one son who went towards Swat, another towards Lahore, another to Multan, and finally one to Quetta. This legend is one of many traditional tales among the Pashtuns regarding their disparate origins that remain largely unverifiable.

Putative ancestry

There are various communities which claim Pashtun descent and are largely found amongst other groups in South and Central Asia who generally do not speak Pashto and are often considered either overlapping groups or are simply assigned to the ethno-linguistic group that corresponds to their geographic location and their mother tongue. Some groups who claim Pashtun descent include various non-Pashtun Afghans who are often conversant in Persian rather than Pashto.^[12]

Many claimants of Pashtun heritage in South Asia have mixed with local Muslim populations and refer to themselves (and Pashto-speaking Pashtuns and often Afghans in general) in the Hindi-Urdu variant Pathan rather than Pashtun or Pukhtun.^[47] These populations are usually only part-Pashtun, to varying degrees, and often trace their Pashtun ancestry putatively through a paternal lineage, and are not universally viewed as ethnic Pashtuns (see section on Pashtuns Defined for further analysis).

Some groups claiming Pashtun descent live in close proximity to Pashtuns such as the Hindkowans who are sometimes referred to as Punjabi Pathans (in publications such as Encyclopædia Britannica).^[48] The Hindkowans speak the Hindko language and are regarded as a group of mixed Pashtun and Punjabi origin.^[49] Culturally similar to Pashtuns, the Hinkowans often practice Pashtunwali in Pashtun-majority areas. The Hindkowans are a large minority in major cities such as Peshawar, Kohat, Mardan, and Dera Ismail Khan and in mixed districts including Haripur and Abbottabad where they are often bilingual in Hindko and Pashto.

Additionally, upwards of 20% of Urdu-speakers claim partial Pashtun ancestry.^[50][51] Indian Pathans claim descent from Pashtun soldiers that settled in northern India and intermarried with local Muslims during the era of the Delhi Sultanate and Mughal Empire. The Rohilla Pashtuns, after their defeat by the British, are notable for having intermarried with local Muslims. They are believed to have been bilingual in Pashto and Urdu until the mid-19th century. The repression of Rohilla Pashtuns by the British in the late 18th century caused thousands to flee to the Dutch colony of Guyana in South America.^[52] Today, the Afghan proper refer to themselves as Ban-i-Afghan or Ban-i-Isrial to differentiate themselves form the Indian Pathan.^[53] With this differentiation in mind, the population of Pathans in India is around 11,324,000;^[54] this population is distributed throughout the states of India.^[55]

Lastly, small minorities of Sikhs and Hindus, who are often bilingual in Pashto and Punjabi, are estimated to be in the thousands and can be found in parts of Afghanistan.^[56]

هڅوب

Main article: د پښتنو هڅوب

د پښتنو هڅوب (فرهڼ) د ډېرو پېړيو د اوښتنو او پړاوونو د تېرېدلو وروسته جوړ شوی. د پښتنو د اسلام نه دمخه دودونه ډېر لرغوني دودونه ګڼل کېږي چې آن د يوناني پاچا سکندر اعظم تر وختونو پورې او په ۳۳۰ مخ زېږيز پېر کې د هغه د امپراطوريو تر وختونو پورې چې د ملي نڅا په توګه ژوندي پاتې دي، رسېږي. خو د ادبياتو او موسيقۍ بڼه يې په لويه کچه د پارسي دود نه اغېزمنه شوې او هغه سيمه ايز موسيقي الات چې پښتنو خپل کړي او يا يې هم په بله بڼه ژباړلي د سيمې له مېشتو هڅوبونو (فرهڼونو) نه اغېزه اخيستې. د پښتنو هڅوب بې جوړې دی، د دوی فرهڼ د خپل آرني رواجونو سره سره په لويه کچه د منځنۍ، سوېلي او لوېديځې آسيا د دودونو نه اغېزمن شوی.

ژبه

Main article: پښتو ژبه

پښتانه په پښتو ژبه خبرې کوي، پښتو ژبه د هندواروپايي ژبو د کورنۍ څخه يوه ژبه ده او په هندواروپايي کورنۍ کې د هندوايراني ژبو د ډلې څخه شمېرل کېږي.^[57] It can be further delineated within Eastern Iranian and Southeastern Iranian. Pashto is written in the Perso-Arabic script and is divided into two main dialects, the northern "Pukhtu" and the southern "Pashto".

Pashto has ancient origins and bears similarities to extinct languages such as Avestan and Bactrian.^[58] Its closest modern relatives include Pamir languages, such as Shughni and Wakhi, and Ossetic, and has an ancient legacy of borrowing vocabulary from neighboring languages including Persian and Vedic Sanskrit. Invaders have left vestiges as well as Pashto has borrowed words from Ancient Greek, Arabic and Turkic, while modern borrowings come primarily from English.^[59]

Fluency in Pashto is often the main determinant as to whether there is group acceptance as to who is and is not considered a Pashtun. Pashtun nationalism emerged following the rise of Pashto poetry that linked language and ethnic identity starting with the work of Khushal Khan Khattak and continued with his grandson Afzal Khan (author of Tarikh-e Morassa, a history of the Pashtun people).^[59]

Pashto has national status in Afghanistan and regional status in Pakistan. In addition to their mother-tongue, many Pashtuns are fluent in Dari (Afghan Persian) and/or Urdu as well as English.

دين

Main article: Islam in Afghanistan

د پښتنو په لويه کچه سُني مسلمانان دي او د حنفي مذهب لارويان دي. د پښتنو يوه وړه برخه شعيه مسلمانان هم جوړوي چې هم په افغانستان او هم پاکستان کې داسې وړې مذهبي ډلګۍ شته.^[60]

Studies conducted amongst the Ghilzai reveal strong linkages between tribal affiliation and membership in the larger ummah (Islamic community), as most Pashtuns believe that they are descendants of the aforementioned Qais Abdur Rashid who is purported to have been an early convert to Islam and thus bequeathed the faith to the entire Pashtun population.^[61] A legacy of Sufi activity remains common in Pashtun regions as evident in song and dance. Many Pashtuns are prominent Ulema, or Islamic scholars, such as Dr. Muhammad Muhsin Khan who translated the Noble Quran and Sahih Al-Bukhari and many other books into English.^[62] Lastly, non-Muslim Pashtuns are virtually non-existent as there is limited data regarding irreligious groups and minorities.

پښتو ادبيات

Throughout Pashtun history, poets, prophets, kings and warriors have been amongst the most revered members of society. For much of Pashtun history, literature has not played a major role as Persian was the literary lingua franca used for communication purposes by neighboring peoples and generally relied upon for writing purposes. However, by the 16th century early written records of Pashto began to appear, the earliest of which describes Sheikh Mali's conquest of Swat.^[63] The advent of Pashto poetry and the revered works of Khushal Khan Khattak and Rahman Baba in the 17th century helped transition Pashto towards the modern period.^[64] In the 20th century, Pashto literature gained significant prominence with the poetic works of Ameer Hamza Shinwari who was noted for his development of Pashto Ghazals.^[65] In recent times, Pashto literature has received increased patronage, but due to relatively high illiteracy rates, many Pashtuns continue to rely upon the oral tradition. Pashtun males continue to meet at chai khaanas or tea cafes to listen and relate various oral tales of valor and history.

Despite the general male dominance of Pashto oral story-telling, Pashtun society is also marked by some matriarchal tendencies.^[66] Folktales involving reverence for Pashtun mothers and matriarchs are common and are passed down from parent to child, as is most Pashtun heritage, through a rich oral tradition that has survived the ravages of time.

پښتونولي

Main article: Pashtunwali

The term "Pakhto" or "Pashto" from which the Pashtuns derive their name is not merely the name of their language, but is synonymous with a pre-Islamic honor code/religion formally known as Pashtunwali (or Pakhtunwali).^[67] Pashtunwali is believed to have originated millennia ago during pagan times and has, in many ways, fused with Islamic tradition.^[68] Pashtunwali governs and regulates nearly all aspects of Pashtun life ranging from tribal affairs to individual "honor" (nang) and behavior.

There are numerous intricate tenets of Pashtunwali that influence Pashtun social behavior. One of the better known tenets is Melmastia or the notion of hospitality and asylum to all guests seeking help. Perceived wrongs or injustice call for Badal or swift revenge. A popular Pashtun saying, "Revenge is a dish best served cold", was borrowed by the British and popularized in the West.^[69] Men are expected to protect Zan, Zar, Zameen, which translates to women, treasure, and land. Some aspects promote peaceful co-existence such as Nanawati or the humble admission of guilt for a wrong committed, which should result in automatic forgiveness from the wronged party. These and other basic precepts of Pashtunwali continue to be followed by many Pashtuns, especially in rural areas.

ورځښت

Traditional sports include naiza bazi, which involves horsemen who compete in spear throwing.^[70]

Polo is also an ancient traditional sport in the region and is a popular amongst many tribesmen such as the Yousafzai. Like other Afghans, many Pashtuns engage in wrestling (Pehlwani), which is often part of larger sporting events.^[71] Cricket is largely a legacy of British rule in the North-West Frontier Province, and many Pashtuns have become prominent participants (such as Shahid Afridi and Imran Khan).

Football is a more recent sport that increasing numbers of Pashtuns have started to play. Children engage in various games including a form of marbles called buzul-bazi which is played with the knuckle bones of sheep. Although traditionally less involved in sports than boys, young Pashtun girls often play volleyball and basketball, especially in urban areas.

هنرونه

Pashtun performers remain avid participants in various physical forms of expression including dance, sword fighting, and other physical feats. Perhaps the most common form of artistic expression can be seen in the various forms of Pashtun dances.

One of the most prominent dances is the Attan, a dance with ancient pagan roots that was later modified by Islamic mysticism in some regions and has become the national dance of Afghanistan.^[72] A rigorous exercise, the Attan is performed as musicians play various native instruments including the dhol (drums), tablas (percussions), rubab (a bowed string instrument), and toola (wooden flute). Involving a rapid circular motion, dancers perform until no one is left dancing in a fashion similar to Sufi whirling dervishes. Numerous other dances are affiliated with various tribes including the Khattak Wal Atanrh (eponymously named after the Khattak tribe), Mahsood Wal Atanrh (which, in modern times, involves the juggling of loaded rifles), and Waziro Atanrh among others. A sub-type of the Khattak Wal Atanrh known as the Braghoni involves the use of up to three swords and requires great skill to successfully execute. Though most dances are dominated by males, some dance performances such as the Spin Takray feature female dancers.^[73] Additionally, young women and girls often entertain at weddings with the Tumbal (tambourine).

Traditional Pashtun music has ties to Klasik (traditional Afghan music heavily inspired by Indian classical music), Iranian musical traditions, and other various forms found in South Asia. Popular forms include the gh