عبدالقادر خان خټک

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
Jump to navigation Jump to search
عبدالقادر خان خټک

عبدالقادر خان خټک د خوشحال خان په زامنو کې دويم زوی دی. ده هم (۴۷) کلو په عمر کې داسې اشعار وویل ، چې دهغه په اندازه هم ډیر کم شاعران پیداکیږي او د خپل پلار پیروي یې وکړه . دی د نقشبنديه طریقې په پیروانو کې شامليږي ، او د تصوف څلور طریقې یې تیرې کړې دي . دده په اشعارو کې د تصوف څرک په څرگند ډول لیدلی شو او د عشقي اشعارو ترڅنگ یې د اتلولۍ د تورې او زړورتوب روحیه په څرگند ډول غبرگون مومي . عبدالقادر خان خټک هغه شاعر دی چې ظلم یې غندلی ، محکوم کړی او د هغه پر ضد یې اشعار هم ویلي دي ، ټولنيزه برخه یې په څومره ښکلي انداز کې راوړې ، لکه چې وایې :

ځوانمرد هغه دی لــــــــــکه شمع

د ځان په سوزولو مجلس کـــــا جمع

عبدالقادرخان خټک (۱۰۶۳- ۱۱۲۸ ه س) عبدالقادرخټک د خوشحال خان خټک د ادبي باغ و بڼ دوهم خوږ ژبی بلبل دی. خوشحال هان د ده د زیږدنې کال له کلمې څخه را ایستلی دی، په دې مانا چې عبدالقادرخان د ‍۱۰۶۳ کال د لوی اختر د میاشتي په پنځه ویشتم زیږیدلی دی. عبدالقادرخټک د خوشحال خان د ادبي کورني د روزني او ښووني نه پوره برخه اخیستی ده. د عبدالقادر اثارو څخه دا جوتیږي چې نوموړی لوی عالم او د شاعرانو په لومړۍ قطار کې شمېرل کیږي. همدا ډول ده د دیوان د اشعارو څخه دا هم معلومیږي چې هغه په هندي، عربي او پارسي ژبو ښه پوهیده، ځکه چې ده په خپل اشعارو کې د قافیې د برابرلو لپاره د دغو ژبو د کلماتو څخه کار اخیستی دی. برسیره پر دې، د عبدالقادرخان خټک د شاعري تر څنگ د لیکوالي او ترجمي پوره استعداد هم درلود. څنگه چې ورښانه ده، د رښانیانو او خوشحالانو نهضتونه په پښتو کې په شعوري توگه سیاسي بیداري را پیدا کړه، قومونه او ولسونه یې خپل ملي او کلتوري گټو ته راوبلل، چې په دغه وخت کې عبدالقادر خټک هم په دغه چاپیریال کې ژوند کاوه او د خپلو خیالاتو او جذباتو څخه یې خپل قوم ته په شعوري توگه خدمت وکړ. دغه وخت چا د توري، چا د قلم به واسطه خپله ملي مبارزه د فیودال مغلو پر ضد پر مخ بیوله او د استعمار د کړۍ نه د ازادولو په لوري هڅه روانه وه چې د غه موادو په رڼا کې سړی کولای شي د هغه د اجتماعي او سیاسي ژوند اړخونو باندې و غږیږي. د خټکو سرسري تاریخ څخه دا څرکندیږي چې عبدالقادر نه یواځې شاعر، بلکه د خپل ننگیالي پلار او وړونو غوندي د قلم په څنگ کې د تورې خاوند هم و، چې مشهور ختیځ پوه انگریز میجر راورتي د عبدالقادر په اړه داسې لیکلی دی. ؛؛ عبدالقادر د توري هم دومره میړنۍ و لکه چې د قلم د هغه شاعر دی. چې دا هغه شاعر دی چې د پيښور ضلعي د مغلي ښار څخه د نوښار گیلا د درژ میلتو څخه وروسته ونیول او درې زره مغل یې مات کړ.....؛؛ همدارنگه عبدالقادر خپل د پلار سره د کال ۱۰۸۵ د گنبت په جگړه کې د حکومت پر ضد د شیرمحمد بنگښ سره جنگیدلی دی. په دې جگړه کې عبدالقادر ټپي شو، او ډیر خلکو ته زیان ورسید. دغه پيښې ته خوشحال خان داسي اشاره کړی دی.

ښه ځوانان چې د گنبت په میدان ومړ د هر ځوان په زړه کې ننگ افغاني ده همگي ځوانان زما د زړه ارمان دی پکښې بیله د عبدل تانده ځواني ده د غلیم سره په اس غاړه غړي شو د عبدل په مړنتوب بخره کاندې ده

رواړتي بل ځای کې لیکي: ؛؛ عبدالقادر د بنگښو ښه شهرت بیامند. سره د دې چې ژوبل شو، خو بیا یې هم فتح کړه او د غه برۍ دده په نامه یاد کړای شو؛؛ د پټي خزانې مولف: د عبدالقادر خټک په باب، د نواب محمد اندړ له خولې روایت داسې نقل کړی دي ؛؛ د خوشحال بیگ خټک تر مرگ وروسته عبدالقادر په ۱۱۱۳ هـ س کابل ته د خټکو د قوم لخوا تللی او د اروانونو د تیریدلو خبري د بنگښو پر خوا کړی ده. عبدالقادر غښتلی او گړندۍ ځان و، د خټکو خانان یې تابع و. همدارنگه د پټي خزاني مولف، محمد هوتک زیاتوی: نواب محمد اندړ له کابل څخه د سل غزلو نه کندهار ته راوړل شوی و. عبدالقادر په خپل د کابل یادونه داسې کوي: له خپله بخته و چا ته زاړ کړو د چرخ ناسزا یې و چاته شمار کړو له ښکلیو ډک دی د کابل شهر هومره څه نشته چې یو ترې یار کړو د عبدالقادر د شعر او شاعري په هلکه ځینو شاعران او لیکوالانو خپلې نظریې څرگنده کړی ده، په دې ډول اشرف خان هجري یې بحر بولي: قادرخان که بحر بولم دروغ نه دی چې فکر د اصلی دره مصدر دی سعید خټک پخ خپل دیوان د عبدالقادر یاوونه داسې کړی ده: د حلوايې خبیص لږ دی پخوني هم اکل نان پزان اکل یې ډیر دی دا پټ ندی د عاقل دلته یو عبدالقادر دیو د خبیص حلوا مائل پیرمحمدکاکړ: د عبدالقادر او د شرف خان د شهر په کالب کې، رنگین او سوځونکي بللی دی. بیا رنگ شعر بیان عبدالقادر کړ د اشرف دې هم تر د نه سوزان شعر قاسم علی اپریدی د نورو ستر شاعرانو په ډله کې د عبدالقادر یادوونه کړي ده. تیر شو وخت د رمان اوس دی زما که دولت و که خوشحال و که میزا میرعلی عبدالقادر که سکند و که اشرت که ارزني، مخلص جدا معاصر ادبیات او لیکوالان د اشعارو او اثارو خصوصیت څه نا څه څرگنده کړی دی. استاد عبدالحی حبیي د دیوان په سریزه کې داسې لیکلي دي. ؛؛ عبدالقادر د شعر او ادب د صنایعو او بدایعو و په ادا کې ښه استاد دی، او په کلام کې لومړۍ مضیت دا دی چې پيچلي مضامین په سادگی او سلاست سره ادا کوي، او په شعر کې د ژوندانه ټول اړخونه مومندل کیږي. استاد صدیق الله رښتین د پښتو ادب تاریخ کې داسې لیکلي دي: عبدالقادر یو خوږ ژبی او نقطه سنح شاعر و، دی عشقي، تصوفۍ اخلاقي او اجتماعي اشعار ویلي دي، خو په شعر کې د تصوف رنگ غالب دی. شعر یې ساده او خوږ دی. دوست محمد کامل هم د عبدالقادر دشاعری ځینې خصوصیات په گوته کړي او وایې چې: عبدالقادر د خپل ستر پلار خوشحال خان شاگرد او دشاعرۍ ټول ډولونه لکه: غزل، مثنوي، قصیده، رباعي، قطعه او... په خپل اشعارو رانغښتي دي، همیشه خلیل د عبدالقادر د دیوان په سریزه کې داسې یادوونه کړی ده: ؛؛ عبدالقادر د خپل دور د شاعرانو په لومړي سبک کې د داسې یو مقام څښتن دی چې نن یې موږ په ډیر فخر او ویاړ سره یادولی شو او د هغه شاعري یو منل شوی حقیقت دی. او ډیر شاعران او محقیقین د ده په جامعیت یوه خوله دي؛؛ عبدالقادرخان د شپیتو اثارو نه زیات کتابونه لیکلي دي، خو پرته د شپږو او د معما څخه د نورو اثارو نومونه اوس چاته نه دي معلوم. د عبدالقادر خټک هغه اثرونه چې د زماني د سیلاب څخه خوندی پاتې او چاپ شوي دي او موږ ته معلوم دي، هغه دا دې: 1. دیوان 2. گلدسته 3. یوسف زلیخا 4. حدیقه ی خټک 5. نصیحت نامه 6. د بردې قصیدې ژباړه 7. څلويښت حدیثونه

د عبدالقادر اشعارو رنگارنگ اړخونه

دیوان: د عبدالقادر دیوان د لومړۍ ځل لپاره په ۱۹۳۸ ع. کال په کندهار کې د استاد حبیبي په سریزه او سمونه چاپ شوي دی. دوهم ځل په پیښور کې د همیش خلیل لخوا په ۱۹۶۷ ع. کال کې چاپ شوی دی. درېیم ځل په ۱۹۶۹ ع. کال کې د انورالحق په زیار د چاپ میدان ته راوتلی دی. څلورم ځل په ۱۹۷۲ع. کال کې په پيښور کې بیا چاپ شوی. په دیوان کې ۲۶۹ غزلي، ۲۳۳ څلوریزي، او ۱۱ بوللي راغلي دي. پنځم ځل د پروفیسور جهانزیب نیاز لخوا په کال ۲۰۰۲ ع. کې چاپ شوی.

گلدسته: دغه اثر د سعدی د (گلستان) کټ مټ پښتو ژباړه ده چې په خوږ او روان نثر یې د غه گلدسته اړولې ده. دغه ژباړه په ۱۱۲۶ هـ کال کې پای ته رسیدلې ده. گلدسته په ۱۹۶۱ هـ کال په پیښور کې چاپ شوې ده.

یوسف زلیخا: دا کتاب د جامي له فارسي مثنوي څخه چې هغه هم د عربي څخه په نظم اړولې او بیا په پښتو خفیف بحر ترجمه شوی او د اروزنگ زیب په وخت کې په ۱۱۱۲ هـ کال نظم شوی دی. عبدالقادر د یوسف زلیخا په پای کې داسې ویلي دي: په خفیف بحر ویلی کل دقت ځنې وتلی چې خفیف بحر شرین کا هغه کس سحر مین کا ما شیرین بخر خفیف کړ بې جوابه مې حریف کړ

د یوسف زلیخا قصه د لومړۍ ځل لپاره په ۱۸۷۱ ع. کال کې، دوهم ځل لپاره په ۱۸۸۰ ع. کال د ډیلي د یوسفي په چاپخانه کې چاپ شوې ده او په درېیم ځل په ۱۸۹۷ ع. کال د کابل په دارالسلطنه چاپځای کې او څلورم ځل په ۱۹۲۲ ع. کال په لاهور چاپ شوې ده. د یو زلیخا به قصې څخه پروفیسور ډورن پخپل اثر ( د پښتو منتخبات، او راوړتي په خپل اثر(گلشن روه) کې خوښونې رانقل کړی ده.

حدیقه خټک:

دا کتاب په ۱۱۱۰ هـ کال کې په نظم لیکل شوی دی.

د پټي خزانې نامتو مولف د (خټکتو حدیقه) کتاب په ۱۱۴۰ هـ کال په نظم لیکل شوی بڼه د پښتونستان په دیره اسماعیل خان کې لیدلی دی. دا کتاب په ۱۹۶۹ ع. کال د سید انورالحق په سریزه او زیار په پښور کې چاپ شوی دی.

نصیحت نامه:

دا اثر هم منظوم دی او د تجنیس صنعت په اساس په مثنوي ډول لیکل شوی دی.

د دې اثر یوازې پنځه بیتونه میندل شوي او د عبدالقادر په دیوان کې د استاد حبیبي لخوا نثل شوي او چاپ شوي دي.

د بردې قصیدې ترجمه:

دا د عربي مشهور قصیدي ترجمه ده. د بردې قصیده په ۱۳۴۵ هـ کال په لاهور کې چاپ شوی او په ۱۳۵۳ هـ کال په پيشور کې د چاپ ډکر څخه هم راوتلې ده.

څلویښت حدیثه: دغه اثر له یوې پنځه سوه بیتیزې مجموعي څخه عبارت دی چې د څلويښتو حدیثونو ژباړه ده. په دغه اثر کې دیني او اجتماعي مسایل راغونډ شوي دي.

د عبدالقادر د اشعارو رنگارنگ اړخونه: د عبدالقادر د دیوان له څیړنې څخه دا څرگندیږي چې هغه یو خوږ ژبی او روان شاعر دی. دی د روانۍ او اسانۍ په سبک کې د رحمان بابا د ښوونخي ملگری دی او ادبي استعارو او نرو رنگینیو کې د خپل پلار د پوهنځي شاگرد دی. عبدالقادر د خپل کلام په ساده والی کې خوند وربولې. هر غزل مې مبرا دی له تکلیفه په ساده پښتو ویل شیرین کلام یم د عبدالقادر په اشعارو کې هغه عشقي، ټولنیز، اخلاقي، سیاسي او تصوفي مسایل لیدل کیږي چې په ټولنه کې شته دي.

عشقي: عبدالقادر په عشقي مسایلو کې ډیر چیغې او نارې سورې وهلي دي او د حقیقي عشق د ژوندانه د ټولو څانگو اساسي بنسټ کڼي> ستا په زلفو کې مې هر گوره زړه پریشان شږ مسلمان دې نه کا خدای په هندو یار گد

سرو لبانو یې قیمت د لعلو کم کړ سپینو غاښویې بې اب گوهر هم لا

یار مې تله د باغ په لور کاندي پوهیږم کل په حسن ځینې پور کاندي پوهیږم

ډیر هوښیار به لیوني کاندي پوهیږم کرشمې د پریوارې بې څه نه دي

ښه چې ژبه دې قلم شوه په مجلس کې شمعي تا چې د خپل سوز قصه ویله

ساقي مې جې راکوې په قهقه خانده زده کړه دا د صراحیو له قلقله

له مستۍ مې ښیښه پریوته له لاسه ساقي قهر راته مه کوه ځواني ده

مخ لکه افتاب د خپل مین ته ځلوه زړونو د غمازو لکه موم پرې ویلوه

زور د غاښو مکړه مخ یې صاف تر ایینه دی زخم به پرې وشي په ورو ورو یې ښکلوه


اجتماعي:

عبدالقادر د یوې ټولني په برخه کې داسې نظر لري او وایي چې نیک مرغي د هغه چا په برخه ده چې د نورو په زیان کې خپله گټه ونه لټويؤ بلکې د نورو د پاره بل شمع شي.


د خټک د شعر سبک:

دى د خوشحال خان د ادبي مکتب شاگرد او پيرو و، خو په کلام کې يې د تصوف او زهد رنگ زيات ليدل کېږي.

د ده کلام د لفظي او معنوي تعقيد څخه خالي دى، د هر ډول تخيل پر ادا کولو مقتدر دى، هر ډول پېچلي او مشکل مضامين يې په ډېره ساده او سليسه پيرايه ادا کړي دي. تمثيلونه يې طبيعي او مثبت دي، د ادبي صنايعو په استعمال کې يې کلام نه مغلق کېږي او خپل سلاست له لاسه نه ورکوي.

د طباق صنعت يې څومره ښه راوړى دى:

چې يې تللم په خندا خندا ديدار ته اوس يې درومم په ژړا ژړا مزار ته

هر سحر سترگې د گل په اوښکو ډکې په دا باغ کې بې ژړلو خندا نسته

د تجنيس نمونه يې:

سل زخمه که وخوري ترې به يو څاڅکى پرې نه وزي هسې رنگ وچه د صورت کا مينه وينه خوب به يې بدل په بيدارۍ خوشي په وير شي هر چې يې په زړه کې د دلبرو مينه وينه

د شاعرۍ په فن کې د يو شاعر کمال دا دى چې اشعار يې پاخه او متين او د مطلب ښه والى پکې ساتل سوى وي، په دې رباعي کې د مطلب ټولې ښېگڼې ساتلې دي:

باران ورېږي څڅواکى څاڅي نسيم راوالوت سنبل پرې ناڅي اسباب د عيش واړه موجود دې ساقي ته گورو که دى راپاڅي

افکار:

د عبدالقادر خان په آثارو کې سربېره پر عشقي اشعارو اخلاقي او اجتماعي مضامين هم موجود دي. خټک د تصوف په نړۍ کې استادانه افکار لري. ځکه چې دى عملاً په دې اجتماع کې ورگډ و، په عرفان او تصوف کې د شيخ سعدي لاهوري معتقد و، مثلاً په لاندنيو ابياتو کې د قدرت د جمال تماشا په څه صراحت او سلاست ښيي:

دلبر مخ راته ښيي په هر آئين کې که په تور کې جلوه گر شي که په سپين کې که په زلفو کې ځاى وکا زړه راکاږي که په سترگو په رخسار او په جبين کې په څراغ کې تجلي وکا پتنگ ته بلبلانو ته ښکاره شي په نسرين کې په هر څه کې گوره يار عبدالقادره که دې نشته شک گومان پخپل يقين کې


د کلام نمونه يې:

په ښوره مځکه کې کله زراعت شي د امېد تخم هرگز پرې ضايع مه کړه له بدانو سره ښه بدي له ښو شي دا وينا ده و هر چا وته کره عاقبت به د حرمان ورغوي ژوي يو زمان دې بدان نه شي چا کره

خر که هر څو بې تمېز دى چې بار وړي هسې عزيز دى اوښ غڅکى چې باربردار وي له ظالمه بزرگوار وي

دد چې ومري ترې ددي ځي دى و دوزخ ته په بدي ځي

چې قانع په يوه څاڅکي شو صدف قيمتي گوهر يې ځي په هر طرف چې هماى مرغه قانع په استخوان شو په مرغو باندې يې بيا مونده شرف