تالېشي ژبه

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
تالېشي ژبه
tolışə zıvon

تؤلشه زوؤن
په مورنۍ ژبهازربايجان او ايران
سيمهد د کسپین سمندر يا خزر بحيرې لوېديځ او سوېل لوېديځې سيمې
شمېر ويناوال
۲٫۳۰۰٫۰۰۰[۱]  (بدون تاریخ)
فارسي ليکدود په ایران کې

لاتین ليکدود په آذربایجان کې

لاتین او آرامي ځانګړې تالېشي
رسمي حالت
سمونوالد فارسي ژبې او ادبیاتو اکاډمۍ
د ژبې کوډونه
آيسو ۶۳۹-۳tly
ژبپوهنه58-AAC-ed
300px|هيڅ|د تالېشي ژبه په نقشه کې د کیسپین سمندر په لویدیځ کې د ژبو (سور: تالېشي ګستاسبي او ژېړ شنه: سویلي یا ایراني تالېشي) سره په نقشه کې شتون لري.

تالېشي ژبه د یوې ژبې د ډلې نوم دی چې د ایران په شمال لویدیځ کې یوه له هغو ژبو څخه ده چې تالېش وګړي پرې خبرې کوي. تالشي ژبه د کسپین ژبو څخه یوه هم بلل کیږي. تاتي ژبه د ایران په شمال لوېدیځو ژبو کې تالشي ژبې ته تر ټولو نږدې ژبه ده. په دې ډول چې د ژبپوهنې ځينو سرچينو، لکه اثارو پوهانو دا دواړه د يوې ژبې ډلې ګڼلي دي. [۲]

میلر په دې باور دی چې په څرګندو دلایلو سره ویلای شو چې تاتي او طالشي د هغو ژبو تسلسل دي چې لږ تر لږه د منځنۍ پارسي ژبې د پیل په وخت کې یې خبرې کولې. په هرصورت، د دې ژبو د تاریخ نښې نښانې د منځنۍ فارس څخه مخکې دوره کې شتون لري. څومره چې دا شواهد او نښې د پارتیان پهلوي ژبې سره د دغو ډیالوګونو مشترکات څرګندوي، دا هم د مادی او اوستا سره د دوی خورا نږدې اړیکې ښیي. ځکه چې د پهلوي ژبې او لرغونو ژبو لکه مدي او اوستا تر منځ توپير همدومره دی چې له دغو ژبو سره د تاتي او طالشي تر منځ ورته والی او توپير دی. [۴]

د تالېشي او نورو ایراني ژبو پرتله کول[سمول]

ټات، تالاش او مازندراني ژبې خبرې کوي چې په ډیری مواردو کې له پارسي سره توپیر لري او د مادی، پارتیان او اوستا سره ورته دي. [۵] تالشي ژبه د لوری ، اوستا او کرد ژبو سره ورته ده. [۶] [۷] له همدې امله، دا ټولې ژبنۍ ډلې د شمال لویدیز ایراني ژبو په کټګورۍ کې نږدې ځای لري. خو فارسي ژبه د خپل توپیر له امله د سویل لویدیځ ایراني ژبو په کتګورۍ کې ځای لري. [۲] په هرصورت، د تالشي ژبه د سویلي ایران د خلکو ژبې سره ډیره ورته ده ( ایچمي ژبه ) چې د ایران د سویل لویدیز څانګې څخه ده.

تالېشي او نورې شمال لوېدیځې ایراني ژبې[سمول]

د لاندنیو ژبو ترڅنګ، تالشي ژبه د ایران د شمال لویدیز ژبو کټګوري جوړوي: [۸]

  • د تالېشي - تاتي ژبې ډله
  • د کوردي ژبې ډله
  • د زازا-ګوراني ژبې ډله
  • د سیمناني ژبې ډله
  • د لیکي ژبې ژبنۍ ډله
  • د ایران د مرکزي ژبې ډله
  • د کسپین سمندرګي ژبنۍ ډله
  • د اورموري - پراچي ژبې ډله
  • د خلج ژبې ډله

د تالېشي ژبې جغرافيايي وېش[سمول]

د تالېش وینا کوونکي په عمده توګه تالېش وګړي دي. دوی د ګیلان ولایت په لوېدیځ کې ژوند کوي، د اردبیل ولایت د نیمین ښار په پنځو کلیو (انباران-مین آباد-جد-میرزاناق-ګولشن) او همدارنګه د د اذربایجان جمهوریت د استارا - لیریک - لنکران - مسالي - یردملي - جلیل آباد سیمو کې ژوند کوي.

د تالېشي ژبې وينګ[سمول]

د سومیسارا او فومان ولایتونو د تالش نیشین په سیمو کې د قضیو مطالعې ښیي چې د ګیلک نیشین ګاونډیو کلیو تلش یا ورته لغتونه کاروي، کوم چې د ګیلکي څخه توپیر لري. حمدالله مصطفي د ګیلان د خلکو او پهلوي ژبې سره د هغه د نږدېوالي په اړه هم یادونه کوي. هغه د تالېش د خلکو په اړه داسې تشریح کوي: "د ا قوم د امام شافعي په مذهب دي،سپین مخونه لري، ژبه یې پهلوي او ګیلاني پورې تړلې ده." »

د دوی د هڅو په منځ کې، یو پیاوړی ژبنی توپیر شتون لري - د نورو ژبو د نفوذ په تناسب. په شمالي تالاش کې، د استاراي ، لنکراني ، مسالي او لیریکي انباراني پنځه ژبې لیدل کیدی شي. په جنوبي تالش کې، د استارا په شاوخوا سیمو کې، د تالشي ژبه د ترکي ژبې سره مخلوط شوې، او د مسال په سیمو کې د شاوخوا کلیو، مکلوان ، مسیلح کلا او تالش دواب پورې ، یوه ډیره مستند تالشي ژبه ویل کیږي، چې البته د هغې څخه اغیزمنه شوې ده. د دوی له خوا د ګیلکنشین سیمو ته د نږدې والي له امله او تر ټولو مستند دی، دا بولۍ د مرکزي تالاش یا تالاشډولاب سیمې پورې اړه لري ځکه چې په وروستیو وختونو کې یې خلک په غرونو کې اوسیدل او د نورو توکمونو سره یې لږ اړیکه درلوده. . د تالشيانو په منځ کې یوازینۍ ژبه چې د شمال لویدیز ژبو سره تړاو نلري او د تالشي ژبې سلسله ته ننوتلې او خورا متنوع یې ترکي ژبه ده . دا مسله په شمالي تالش او د ایران په استارا کې په کلکه لیدل کیږي.

د تالېش وګړي په دوه برخو وېشل کېدی شي:

  1. مجرد خلک چې په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او مسلک یې کرنه ده او د تالېش په نوم یادیږي.

او تالېشانان چې د خپل ژوند په اوږدو کې له کمپ څخه بل کمپ ته او له کمپ څخه بل کمپ ته هجرت کوي او له لرغونو زمانو راهیسې د هغوی دنده د څارویو پالنه وه، خو اکثره یې بزګران دي، په لسمه پېړۍ کې یې تالشانو ته سفرونه کړي وو. د ارتاویل (اردبیل) د تالېشان او همدارنګه د تبریز په هغه وخت کې د تات او تالېش قبیلې یادونه شوې، کله چې دوی د وخت په تېرېدو سره ورک شول او د ازري ویناوالو سره ځای په ځای شول.

په عموم کې د تالېشي ژبې لغاتونه او تلفظونه په درېوو برخو وېشل کېدی شي:

1- شمالي وينګ (ګشتاسبي)

۲- مرکزي وينګ

۳- سويلي وينګ (دولابي)

تالېشي ژبه په تالېش ګشتاسبي وينګ کې[سمول]

د تالېشي ژبه د ګشتاسبي وينګ کې ، د پخواني شوروي کارګرانو په ۱۹۳۱-۳۵ کلونو کې د ځان لپاره د لاتیني حروفو پر بنسټ یو الفبا جوړه کړه او د لومړي ځل لپاره یې په خپله ژبه کې د دې الفبا په کارولو سره ادبیات، اثار، اثار او درسي کتابونه خپاره کړل. په مکتبونو کې رسم الخط او ژبه پخپله تدریس کیږي. په لنکران کې د پیډاګوجي پوهنتون حتی د تالشي څانګه هم وه. خو د ۱۹۳۵ کال نه وروسته د هغه دور د سیاسي پرمختګونو سره سره د تالشان وطني او کلتوري فعالیتونه پای ته ورسیدل. په تالاشي ژبه د کتابونو او مجلو د خپرېدو مخه ونيول شوه. لوړې زده کړې او د تالشي ښوونځي وتړل شول او د تالشي پوهان قزاقستان او نورو ختیځو جمهوریتونو ته جلاوطن شول. په 1949-52 کې، د دوی په زرګونو کورنۍ د تالاشان د ځپلو او جلا کولو په وخت کې موغان ته کډه شوې. [۹]

ګرامر[سمول]

ضمیرونه[سمول]

په تالېشي ژبه کې ضمیرونه په دریو برخو وېشل شوي دي: موضوعي ضمیرونه، غیر فعال ضمیرونه، او ملکیت ضمیرونه. [۱۰]

ضمیر 1 مفرد 2 مفرد 3 مفرد 1 جمع 2 جمع ۳ جمع
فاعلي، تالېشي (لمیر) ăz av ama šëma ave
مفعولي، تالېشي (لمیر) mën tën avi aman šëman avešun
ملکي، تالېشي (لمیر) čëmë ëštë čayi čama šëma čăn

لازم فعل[سمول]

په لاندې جدول کې، د خوب کولو فعل (xəta) د تالېشي ژبې دپره سري وينګ له مخې په مختلفو زمانو کې کارول کیږي. (دا د رضوانشهر د پیریسر په وينګ ولاړه ده) [۱۱]

وخت/شخص 1 واحد 2 واحد 3 واحد 1 جمع 2 جمع ۳ جمع
ساده تېر xət-im(a) xət-iš(a) xət-a xət-imun(a) xət_irun(a) xət-in(a)
تېر زمانه xəta-m(a) xəta-š(a) xəta-a xəta-mun(a) xəta_run(a) xəta-n(a)
تېر کامل xəta b-im(a) xəta b-iš(a) xəta ba xəta b-imun(a) xəta b-irun(a) xəta b-in(a)
تېر کامل زمانه xəta ba-bem(a) xəta ba-be-š(a) xəta ba-be xəta ba-be-mun(a) xəta ba-be-run(a) xəta ba-ben(a)
د نښان سره پخوانی ګډون xəta bə-b-â-m xəta bə-b-â-š xəta bə-b-â xəta bə-b-â-mun xəta bə-b-â-run xəta bə-b-â-n
پخوانۍ برخه اخیستونکی پرته له نښه xəta bu-b-um xəta bə-bi xəta bu-bu xəta bə-b-am xəta bə-ba xəta bə-b-un
تېره جاري a-xəs-im(a) a-xəs-iš(a) a-xəs-i a-xəs- imun(a) a-xəs-irun(a) a-xəs-in(a)
تېر دوامداره زمانه ba-xəs-em ba-xəs-e-š ba-xəs-e ba-xəs-e-mun ba-xəs-e-run ba-xəs-en
راتلونکی په تیرو کې دی kâ a-xəs-im(a) kâ a-xəs-iš(a) kâ a-xəs-i kâ a-xəs- imun(a) kâ a-xəs-irun(a) kâ a-xəs-in(a)
تیر په پرمختګ کې kâ(r) b-im(a) xəta kâ(r) b-iš(a) xəta kâ(r) ba xəta kâ(r) b-immun(a) xəta kâ(r)b-irun(a) xəta kâ(r)b-in(a) xəta
Subjunctive موجود د نښان سره bə-xəs-â-m bə-xəs-â-š bə-xəs-â bə-xəs-mun bə-xəs-â-چلول bə-xəs-â-n
پرته له نښان څخه موجوده زمانه bə-xəs-um bə-xəs-i bə-xəs-u bə-xəs-am bə-xəs-a bə-xəs-un
اوس مهال په پرمختګ کې دی kâr-im(a) xəta kâr-iš(a) xəta kâr-a xəta xəta kâr-imun(a) xəta kâr-irun(a) xəta kâr-in(a) xəta
ساده حال/خبرونه ba-xet-im(a) ba-xet-iš(a) ba-xet-i ba-xet-immun(a) ba-xet-irun(a) ba-xet-in(a)
راتلونکی kâba-xet-im(a) kâ ba-xet-iš(a) kâ ba-xet-i kâ kâ ba-xet-imun(a) kâba-xet-irun(a) kâba-xet-in(a)

لغتونه[سمول]

English شمالی (لنکران و لوندویل) مرکزي تالېشي وينګ سوېلي (خوشابر/ شاندرمن) تاتي (کلور/ گلوزان) فارسی
big yol yâl yâl pilla bozorg
boy, son zôa zôa, zue zu'a, zoa Pesar
bride vaya vayu gēša, vayu vayu, vēi arus
cat pišik peču peču, pešu, piši pešu gorbe, piši
cry (v) bëramati beramestē dad karde,beramē beramesan geristan
daughter, girl (little) kina, këla kilu, kela kina, kel(l)a kille, kilik doxtar
day rôž, ruj ruz ruz, roz ruz ruz
eat (v) hărdati hardē hardē hardan xordan
egg uva, muqna, uya âgla agla,merqona xâ, merqowna toxme morq
eye čaš čaš, čam čēm čašm čašm
father dada, piya, biya dada dada pedar
fear (v) purnē, tărsati târsinē, tarsestē tarsē tarsesan tarsidan
flag fëlăk parčam parcham ,beydoo ? parčam, derafš
food hărde xerâk xerâk xuruk xorâk
go (v) šëdati šē šē šiyan raftan (šodan)
house/room ka ka ka ka xâne
language; tongue zëvon,zôn zun zavon zuân zabân
moon mâng,ošëm mâng mang mung, meng mâh
mother mua, mu, nana nana nana,dede mâ, dēdē, nana mâdar, nane
mouth qav, gav ga, gav, ga(f) qar gar dahân, kak
night šav šaw šav šav šab
north kubaso šimâl shimal ? šemâl
rice bërz berz berj,berz berenj berenj
say (v) votati vâtē vâtē vâtan goftan
sister huva, hova, ho xâlâ, xolo xâ,khala xâv, xâ xâhar
small ruk, gada ruk ruk velle, xš kučak
sunset šăngo maqrib maghreb ? maqreb
sunshine haši âftâv aftav ? âftâb
water uv, åv âv âv âv âb
woman, wife žen žēn, žen yen, žen zanle, zan zan
yesterday zina zir, izer zir, zer zir diruz, di

پايليکونه[سمول]

  1. (په 15 April 2011 باندې). Endangered langues: the full list. The Guardian.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ Ethnologue report for Talysh
  3. د ګیلکي او مازندراني تالېشي ترمنځ ورته والی او توپیرونه , Jahad Daneshgahi. (in Persian)
  4. رابینو, ه. ل. ولایت دارالمرز ایران: گیلان. رشت: رشت، طاعتی، 1374. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  5. دیاکونف، ا.م. تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز
  6. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی جلد ۱۴ مدخل تالش. علی عبدلی
  7. علی عبدلی، فرهنگ تطبیقی تالشی - تاتی - آذری، تهران، ۱۳۸۰.
  8. Northwestern Iranian Languages on Ethnologue
  9. عبدلی، علی: واژه‌نامه دانش‌آموزی تالشی - ترکی. در: مجله «آینده». سال نوزدهم، دی تا اسفند ۱۳۷۲ - شماره ۱۰–۱۲. (از صفحه ۱۰۴۰ تا ۱۰۴۲).
  10. کينډۍ:یادکرد ژورنال
  11. کينډۍ:یادکرد ژورنال

سرچینې[سمول]

  • مستوفی، حمدالله به اهتمام دکتر محمد دبیرسیاقی، نزه القلوب، تهران، ص. ۱۰۷<span class="mw-reference-text" id="mw-reference-text-cite_note-6">.mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-free a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-subscription a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-registration a{background-position:left .1em center;padding-left:1em;padding-right:0}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}</span>
  • بر پایهٔ کتاب: تالشان (از دوره صفویه تا پایان جنگ دوم ایران و روس) نوشته حسین احمدی، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، تهران ۱۳۸۰.
  • بر پایهٔ کتاب: تاریخ گیلان پس از اسلام نوشته قربان فاخته

اړوندې پوښتنې[سمول]

الگو:کد زبان‌های معرفی‌شده در ایزو ۶۳۹–۳ که حرف اول عنوان بین‌المللی آن‌ها حرف T است