پښتو ابېڅي

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
(له پښتو ابېڅې نه مخ گرځېدلی)
Jump to navigation Jump to search

پښتو ابېڅې، لکه د پارسي او د اردو ژبې د ابېڅو په شان د عربي ژبې نه اشتقاق شوې ابېڅې دي چې د هغو غږونو او ځليزو ښکارندويي وکړي کوم چې يوازې په پښتو ژبه کې دي او په عربي ژبه کې نه موندل کېږي. دا هغه ابېڅې دي چې د ځينو تورو، ټکو او يا نښو په ځانگړي کېدو سره د څانگړو غږونو لپاره کارېږي.

ژباړه۱.gif
همدا مخ د ژباړلو لپاره نومول شوی
ددې ليکنې په ژباړلو کې د پښتو ويکيپېډيا سره ستاسو مرستې ته اړ يو. يواځې هغه کارونکي چې په همدې ژبې لاسبری لري، کولای شي دا مخ پښتو ته واړوي. که چېرته تاسو د دغه مخ د ژباړې اړونده لارښوونې او يا هم کوم وړانديزونه لری، نو مهرباني وکړی د همدې مخ د خبرو اترو په برخه کې خپلې څرگندونې وليکی.

د ژباړې لپاره نومېدلي، نور مخونو دلته وگورۍ.

پښتو ابېڅې

د پښتو ابېڅو دوه څانگړي توري: ṣ̌in او ẓ̌e

په پښتو ابېڅو کې داسې توري شته چې په عربي او يا هم د پارسي ژبې په ابېڅو کې نشته. د ساري په توگه، هغه توري representing the retroflex consonants /ʈ/, /ɖ/, /ɺ̡/ and /ɳ/ are written like the standard Arabic te, dāl, re and nun with a "panḍak", "γaṛwandai" or also called "skəṇai" attached underneath, which looks like a small circle: ړ ,ډ ,ټ, and ڼ, respectively. It also has the letters ṣ̌in and ẓ̌e (representing voiceless and voiced retroflex fricatives), which look like a sin and reh respectively with a dot above and beneath: ښ and ږ. The letters representing the Voiceless alveolar affricate /ts/ and Voiced alveolar affricate/d͡z/ look like a ح with three dots above and an hamza (ء) above; څ and ځ, and are also specific to Pashto, although څ was also used in the related extinct language of Khwarezmian to represent both /t͡s/ and /d͡z/. Pashto has ى ,ې ,ۀ, and ۍ for additional vowels and diphthongs as well.

په پښتو ابېڅو کې د عربي ژبې ۲۸ پور شوي توري او د پارسي ژبې ۳ پور شوي توري (چ ,پ, او ژ) شامل دي، پاتې ۱۲ توري د پښتو ابېڅو خپل ځانگړي توري دي.

توري

دلته لاندې په پښتو ژبه کې کارېدلي ۴۴ توري راغونډ شوي. د ابداليانو گړدود د (A) په توري، د غلزيانو گړدود د (G) او د يوسفزو گړدود د (Y) په تورو ښکاره شوي.

متني بڼه نوم Transliteration ALA-LC رومي بڼه. IPA يونيکوډ (Hex)
اصلي بڼه د کلمې په پای کې د کلمې په مينځ کې د کلمې په پيل کې
آ ,ا ـﺎ الف[۱] ā / ʾ ā / ʾ [ɑ] / [ʔ] U+0627, U+0622
ب ـﺐ ـﺒـ بـ بې b b [b] U+0628
پ ـﭗ ـﭙـ پـ پې p p [p] U+067E
ت ـﺖ ـﺘـ تـ تې t t [t̪] U+062A
ټ ـټ ـټـ ټـ ټې (or 'tt') [ʈ] U+067C
ث ـﺚ ـﺜـ ثـ سې[۲] s [s] U+062B
ج ـﺞ ـﺠـ جـ جيم ǰ j [d͡ʒ] U+062C
ځ ـځ ـځـ ځـ ځيم (dzim)[۳] j (or 'dz') / z ż [d͡z] (A, G) / [z] (Y) U+0681
چ ـﭻ ـﭽـ چـ چې č ch [t͡ʃ] U+0686
څ ـڅ ـڅـ څـ څيم (tsim)[۴] c (or 'ts') [t͡s] (A, G) / [s] (Y) U+0685
ح ـﺢ ـﺤـ حـ حې[۵] h [h] / [x] U+062D
خ ـﺦ ـﺨـ خـ خې x kh [x] U+062E
د ـﺪ دال d d [d̪] U+062F
ډ ـډ ډال (or 'dd') [ɖ] U+0689
ـﺬ ذال[۶] z [z] U+0630
ـﺮ رې r r [r] U+0631
ړ ـړ ړې[۷] (or 'rr') [ɺ̡], [ɻ] U+0693
ـﺰ زې z z [z] U+0623
ژ ـﮋ ژې ž zh [ʒ] (A, G) / [d͡z] (Y) U+0698
ږ ـږ ږې (A) / γ̌e (G) / ge (Y)[۸] ẓ̌ (A) / γ̌ (G) / g (Y) ẓh (A) / g'h (G) / g (Y) [ʐ] (A) / [ʝ] (G) / [ɡ] (Y) U+0696
س ـﺲ ـﺴـ سـ سين s s [s] U+0633
ش ـﺶ ـﺸـ شـ شين š sh [ʃ] U+0634
ښ ـښ ـښـ ښـ ښين (A) / x̌in (G) / xin (Y)[۹] ṣ̌ (A) / (G) / x (Y) ṣh (A) / k'h (G) / kh (Y) [ʂ] (A) / [ç] (G) / [x] (Y) U+069A
ص ـﺺ ـﺼـ صـ صات[۱۰] s [s] U+0635
ض ـﺾ ـﻀـ ضـ ضوات[۱۱] z, d [z], [d̪] U+0636
ط ـﻂ ـﻄـ طـ توې[۱۲] t [t̪] U+0637
ظ ـﻆ ـﻈـ ظـ زوې[۱۳] z [z] U+0638
ع ـﻊ ـﻌـ عـ عين[۱۴] ʻ ʻ [ʔ] U+0639
غ ـﻎ ـﻐـ غـ غﺉن γ gh [ɣ] U+063A
ف ـﻒ ـﻔـ فـ فې[۱۵] f f [f] / [p] U+0641
ق ـﻖ ـﻘـ قـ قاف q q [q] / [k] U+0642
ك ـك ـكـ كـ کاف k k [k] U+0643
گ ـگ ـگـ گـ گاف g g [ɡ] U+06AB
ل ـﻞ ـﻠـ لـ لام l l [l] U+0644
م ـﻢ ـﻤـ مـ ميم m m [m] U+0645
ن ـﻦ ـﻨـ نـ نون n n [n] U+0646
ڼ ـڼ ـڼـ ڼـ نوڼ (or 'nn') [ɳ] U+06BC
و ـﻮ واو w, u, o w, u, o [w], [u], [o] U+0648
ه ـﻪ ـﻬـ هـ gərda he
round he
هې, a, ə/ë h, a, ə [h]/[ʔ], [a], [ə] U+0647
ۀ ـﮥ هې حمزه (يا 'زوره کی')[۱۶] ə (or 'ë') ə [ə] U+06C0
ي ـﻲ ـﻴـ يـ klaka ye
hard ye
y, i y, ī [j], [i] U+064A
ې ـﯥ ـﯧـ ېـ pasta ye
soft ye
e e [e] U+06D0
ى ـى nərina ye[۱۷]
masculine ye
ai, y ay, y [ai], [j] U+0649
ۍ ـۍ ṣ̌əjina ye
feminine ye
əi (or 'ëi') ạy [əi] U+06CD
  • ^  In the beginning of a word, آ (alif with madda) represents the long vowel /ɑ/ (eg. آس - ās, "horse"), and ا (alif) represents the consonant /ʔ/ (eg. اسلام - ʾislām or islām, "Islam"). In the middle or end of a word, ا represents the long vowel /ɑ/ preceded by a consonant (eg. كال - kāl, "year"; and نيا - nyā, "grandmother").
  • ^  The pronunciations of ږ and ښ depend on the dialect - eg. Kandahar[۱]: /ʐ/ and /ʂ/; Quetta: /ʒ/ and /ʃ/; southern Wazirwola: /ʑ/ and /ɕ/[۲]; Wardak: /ʝ/ and /ç/; Yusufzai: /ɡ/ and /x/.
  • ^  The pronunciation of the letter ځ merges with /z/ in northern and eastern dialects, and څ merges with /s/ in eastern dialects.
  • ^  The letter ړ represents /ɺ̡/ if it is not at the final position of a syllable; if it is final, it represents /ɻ/.
  • ^  ف tends to be pronounced as پ.
  • ^  The letter ۀ representing /ə/ is not used in many texts; instead ه is used which can also represent /ə/.
  • ^  ى represents /ai/ if preceded by a consonant (eg. لرگى - largai, "wood"), and represents /j/ if preceded by a vowel (eg. دوى - duy, "they").
  • ^  Ten of the alphabets, ق ف ع ظ ط ض ص ح ﺫ ث, appear only in loanwords which are mostly of Arabic origin. Eight of them, ع ظ ط ض ص ح ﺫ ث, represent no additional phonemes of Pashto, and their pronunciation merges with other phonemes.

In the earliest known Pashto manuscript written in 1651 CE,[۳] ڊ (dāl with subscript dot) was used for /t͡s/ and /d͡z/, which was still used in the Diwan of Mirza written in 1690 CE, but this sign was soon replaced by څ which was first attested in 1696-7 CE. څ is now used for only /t͡s/.

Diacritic marks

The Pashto diacritic marks: zwarakai, pesh, zer, and zwar

The four diacritic marks[۱۸] are:

Diacritic Name Translit. IPA
ــَ
zwar a [a]
ــِ
zer i [i]
ــُ
peš u [u]
ــٌ
zwarakai ə (or ë) [ə]
  • ^  The diacritic marks are not considered separate letters. Their use is optional and are usually not written; they are primarily used to distinguish between two words which appear similar.

"ی" گانې

توری نوم سپوڼ موقف څرگندونه بېلگه
ي کلکه ي [j], [i] هر ځای هېڅ يم
[jəm] ('I am')
ې پسته ې [e] د لغت په منځ يا پای کې هېڅ ډېوه
[ɖewa] ('lamp')
ى
if preceded by a consonant
نارينه ی [ai] د لغت په پای کې the word is masculine singular in direct case ستورى
[ستوری]
ى
if preceded by a vowel
نارينه ی [j] end of the word none دوى
[duj] ('they')
ۍ
if in a name
ښځينه ۍ [əi] end of the word the name is feminine نجلۍ
[nd͡ʒələi] ('girl')
ۍ
if in a verb
ښځينه ۍ[۱۹] [əi] end of the word the verb is in second person plural form كوۍ
[kawəi] ('you (plur.) do')
  • ^  It is also common to use ئ (ye with an hamza above) at the end of a second-person plural verb, for example كوئ - kawəi, "you (plur.) do".

سرچينې

  • Awde & Sarwan (2002). "Pashto dictionary & phrasebook", page 24.

باندنۍ تړنې