پښتو ژبه

د ويکيپېډيا لخوا
(له پښتو نه مخ گرځېدلی)
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل


پښتو
پښتو
وينګ [paʂˈto], [paçˈto], [paxˈto]
وييل کېږي په افغانستان: ختيځ، سوېل، سوېل لوېديځ او د سهېل او سهېل لويديځو سيمو کې; پاکستان: سهېل لوېديځه ولايتونه (خيبر پښتونخوا, سهېلي بلوچستان بلوچستان,[1] او ځينې نورې سهېلي سيمې); ايران: ځينې سهېل ختيځې سيمې; او په پاتې نړۍ کې د کډوالو پښتنو لخوا
ټول وييونکي نژدې. 35.5[2] تر 41[3] ميليون وګړو
Ranking 33[4]
د ژبې کورنۍ Indo-European
د ليکلو بڼه نسخ (عربي ابېڅې)[5][6][7]
دواک فونډېشن د څېړنې له مخې د افغانستان د توکمونو نخشه (۱۹۹۱ـ ۱۹۹۶
رسمي دريځ
رسمي ژبه په Flag of Afghanistan.svg افغانستان (رسمي)
 پاکستان (ولايتي)
د ژبې د پرمختګ اداره د افغانستان د علومو اکادمي
د ژبې کوډونه
ISO 639-1 ps
ISO 639-2 pus
ISO 639-3 variously:
pus – Pashto (generic)
pst – مرکزي ګړدود
pbu – سهېلي ګړدود
pbt – سوېلي ګړدود


دوتنه:Alphabeter.JPG
پښتو ابېځې

پښتو ژبه د لرغونو ارياني ژبو څخه يوه خپلواکه ژبه ده. دغه ژبه له پخوا څخه په څو نومونو ياده شوې ده چې يو لړ نومونه ېې پښتو ، پختو ، پوختو ، په هندي (پټاني) ، په پاړسي او نړېوالې کچه د افغاني ژبې په نوم شهرت لري . دغه ژبه له ۱۹۳۶م ز. کال راهيسې د افغانستان ملي او لرغونې ژبه ګڼل شوې. د افغانستان د تاريخپوه محمد حسن کاکړ د يوې رسالې چې دېرش کاله پخوا په کابل کې لیکل شوې دغه سرلیک (په افغانستان کې پښتو او هغې په هکله يو څو خبرې) لاندې يوې سکالو کې د پښتو رسميت او ملي اصليت ېې داسې څرګند کړی د امير شېر علي خان د دويمې پاچايۍ په دوران کې (۱۸۶۸ـ ۱۸۸۰ زېږدي ) پښتو د لومړي ځل لپاره د ملک رسمي او ملي ژبه اعلان شوه.

مخينه او لرغونتوب

د ويدا اوستا مها بهارت او پهلوي او داسي نورو زړو کتابونو او برليکونو کې د پښتو ادب لرغونتيا تر ميلاده هم ډيره پخوانۍ ښکاري - د راجيت سيتارام پنډت په قول ميلنده پڼهو اصلي نسخه په زړه پښتو ليکل شويده - موړ کتاب چې د باختري يوناني پاچا ميلندر او بودايي حکيم ناګه سينه تر منځ علمي او مذهبي بحثونه او خبرې اترې دي ، د بودايي مذهب يو لوۍ کتاب ګڼل کيږي- له دې څخه دا وايبره (نتيجه) په لاس راغله چې تر ميلاده يونيم سل کاله وړاندې لا پښتو ادب ددې توان درلود چې کتابونه پر اوليکل شي-

همدارنګه د هندوستان د راجستان ايالت په يو مندر کې موندل شوې شعري مجموعه چې په وينا ګرۍ ليک دود کښل شوې، د روشن لا ملهوتره هندي ليکوال په حواله پښتو شعرونه هم لري- ( سر مححق زلمې هيوادمل - د پښتو ادبياتو تاريخ- لرغونۍ او منځنۍ دورې)

دغه راز په زړه فارسي د هنی منشي د لوۍ داريوش پاچا چې د886-522 قبل ميلاد د بېسون په ډبر ليکونو کښل شوې او پوهاند حبيبي د څيړنې او ژباړنې له مخې د پښتنو د خلجي ګړدود (لهجه) سره ډير لږ توپير لري

نئ ارنکه اهم نه ئي اړېکی وم
نئ درومنه اهم نه ئ دوره جن وم
نئ زړوه که ره اهم نه ئ رورکړونی وم

لنډ مطلب دا چې نه يم دروغجن ، او تيری کونکی نه يم - او نه د بل تيری په ځان زغملی شم [8]


د پښتو ژبې اغيز په نورو ژبو کې

څرنګه چې د پښتنو ټاټوبی د ريښمو د توکو سرک دی - همدغه راز د فرهنګونو د ليږد راليږد لار هم ده - ددې خاورې اهميت او مقام علامه اقبال له شعر له مخه چې ټاکلی شو ځې وايي

اسيا يک پيکر اب و ګل است
کشور افغان دران مانند دل است

خو څومره چې دغه خاوره په آسيا کې د زړه غوندې مهم رول لري دغه رنګ ددې هيواد د وګړو ژبه (پښتو) هم د سيمې په ادب کې ځانګړی مقام لري- د پوهاند رښتين صيب (پښتو څيړنې -223- په حواله په فارسۍ کې تقريباٌ څلور سوه نه زيات پښتو لغاتونه ځاۍ لري- لکه اوربند ، اټکل ، اوچت ، پټ ، پلمه ، تول ، ټوټه ، تکړه ، ټال ، چټک ، دود ، سيالي ، ګډوډ ، لنډه ، لمبه ، واک او داسې نور -

تر ميلاده وړاندې هر کله چې په هندي اريايانو کې طبقاتي توپير راغی چې ځينی د پرهمنانو چې په پښتو کې بريمنانو په بڼه راځي ، اوس يي هم استعمال دود دی ، ځينی د وليسه (تجارت کارو او خواري کښو) او ځينې لښکري خلکو دو اداري مشرانو په ډلو کې وويشل شول - چې دغه وروستۍ طبقه يي (کښ توري) وبلل- د کابل شاه په يو بيت کې( 160 ق م )د کښه توري ذکر راغلی دی- ددوۍ په طبقاتي ژوندانۀ کې د پښتو کليمې ننوتل د پښتو ادب د ځانګړي مقام بيلګه ګڼلی شو.

د مور خان قبيلې څخه چې کله د منځنۍ اسيا اريايانو قدرت ترلاسه کړ نو هغوۍ چې سو ډير (ناشولته) وبلل - چې دغه ويي (لغت) اوس هم په همدی مفهوم پښتو کې دود دی- دغه راز د پخواني بخدي نوم (اوسنی بلخ) چې د اريايانو لومړې ښار وو، د بکهت او پښت له کليمې سره د نزديوالي نښه ده -

دغه راز په عربي کې د پښتو ادب څرکونه موندلی شو- د بيلګی په توګه د ابي الاسد الحماني چې د مهدي خليفه همهالې وو يو شعر راوړلې شو چې وايي (نحن الشهاريج و اولاد الدهاقين) د شهاريج کليمه د پښتو له ښاريځ ( دکليوال بهړ مانيز) او دهاقين د فارسۍ دهقان دی-

په عجايب الهند او مروج الذهب کې يو عربي شوې کليمه هنرمن هم راغلې - دغه راز د ډم (نايي) کليمه هم له پښتو څخه هندي ننوتې ده- د پښتو د کوتوال کليمه ان له غزنوي پير نه وړاندې درې ادب ته ننوتې - د خسر بلخي دا شعر اوګورۍ

جز بدين اند رنيابي راستي
راستي شد حصن دين راکوټوال

پښتو او پښتانه له کومې راغلي دي ؟

پښتو د پښتنو ژبه ده . پښتانه د افغانستان تر ټولو اوسيدونکو پخوا نۍ ډېرۍ ( بومی اکثريت ) ژبتوکميزه ( اتنو لېنګويستيکي )و ګړنۍ ډله ده . پښتو او پښتانه له تاريخي _جغرافيايې پلوه په شمال ختيزو سيمو ( پامير ، بلخ ... ) اړه لري . د پښتنو نيکونه د سکه ، ساکه ، ساک ( کاس )، ساکانو او کاسيانو په نومونو يادېدل ، او پښتو هم د ساکي ژبي نمسۍ زباده شوي ده . ساکان د اوېستاييانو ، پارتيانو ، ماديانو او پارسيانو تر څنګ پنځم آريا ني ټبر ګڼل کېږي چي تر زيږد ( ميلاد ) پېړۍ پېړۍ له مخه يې له منځني ختيځ او کوکاسه ( قفقازه ) تر شمال لويديز چين ، هند و کشميره سترې سترې اېمپراتورۍ را منځته کړې او د سکندر مقدوني په مشرۍ يې د يوناني يرغلګرو پر وړاندې د خپل اصلي ټاټوبي ( باکتريا ، بلخ او آمو شا وخواسيمو ) دفاع کړې او راوروسته يې په ګډه يونان _ باختري واکمنۍ کې برخه اخستې ده . ٢١٩٠ کاله پخوا يوه برخه ساکان له شماله ، سوېل ته راوکوچيدل او د هېلمند ناوې کښتنۍ سيمه ( زرنج ) يې په خپل نامه ( ساکېستان ) ونوماوه چي راوروسته پر سيستان واوښت . په دويمه زېږدي ( ميلادي ) پېړۍ کي چي د ساکېستان ستر واکي ړنګه شوه ، په شمال کې ساکي توکمو کوشانيانو د بلي سترواکۍ بنسټ کښېښود چي د هېواد پر شمال او سوېل سر بېره يې شمال لويديز هند او کشمير هم په خپله ولکه کې راوستل . پښتنو ساکانو په غور، هرات اود هېلمند و ارغنداب په ورشوو کې تر غوړې مرغې ( اراکوزيا يا اوسني ارغسان ) او کسې غره تر لمنو بېلا بېلې لويې او وړې سيمه واکۍ ( ملوک ا لطوايفۍ ) را منځته کړې او را وروسته تر سند وهند او کشميره خپاره شول .په دې توګه پښتو له هندي اريايې ژبو څخه اغېزمنه شوه او ډير څه يې ترې په خپله ځولۍ کې را واخېستل ، په تېره غبرګژبيزوالی ( ټ ، ډ ، ړ ، ڼ ) ، بې له دې چې يې له آرياني ( ايراني ) خپلوانو ژبو ، په سر کې دهمټبرو پاميري ژبو او بيا له پارسي ، کوردي ، بلو څي ... هغو سره تاريخي _ جغرافيايي تړاو له پوښتنې او خر خشې سره مخامخ شي.[9]

د پښتو ژبې پېښلیک

د پښتو لرغونې رغانې

د پښتو نويزونه

دا هم وګورئ

یادښتونه

  1. University of Texas in Austin - Ethnolinguistic Groups in افغانستان... , Link
  2. 15.42% پاکستان (166,036,895 * 15.42% = 25,602,889) + 35% افغانستان (28150000 * 35% = 9,852,500) = نژدې. له 35.5 ميليون
  3. 15.42% پاکستان (166,036,895 * 15.42% = 25,602,889) + 55% افغانستان (28150000 * 55% = 15,482,500) = نژدې. 41 million
  4. Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified Microsoft Encarta 2006.
  5. http://books.google.com/books?id=jPR2OlbTbdkC&pg=PA52&dq=Naskh+pashto&ei=SNk9SumXCoHCkASk8Yy6BQ
  6. http://books.google.com/books?id=UQUtQzPtC6wC&pg=PA208&dq=Naskh+pashto&lr=&ei=ddk9SvrsKqHSkAS00I26BQ
  7. http://books.google.com/books?id=QlkUAAAAYAAJ&pg=RA1-PA1&dq=pushto&lr=&as_brr=1&ei=IeA9Sr6FMJWolATMwKC6BQ
  8. پښتو څيړنې - 223 ګڼه - کابل
  9. د پوهاند دوکتور مجاور احمد زيار ليکنه

باندنی تړنې