ازاد خان افغان

د ويکيپېډيا لخوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
آزاد خان سلېمانخېل

ازاد خان افغان د سلېمان زوى پر ۱۷۰۵ ز كال د افغانستان د غزني ولايت د اندړو په سيمه كې زېږېدلى دى. دى د غلځيو پښتنو د سلېمانخېلو له قبيلې څخه وو. ازاد خان افغان ( سلېمانخېل ) زموږ د گران هېواد افغانستان يو له لويو ملي او هېوداپالو مشرانو څخه دى . دى په دريو نومونو سره ياديږي : افغان ، غلځى او سلېمانخېل . ازاد خان افغان او لوى افغان سپاه سالار سيدال خان ناصر دواړه توريالي ، ميړني او پخپل منځ كې خواږه ملگري ول. كله چې نادر شاه افشار كندهار ونيو ، سيدال خان په ربړ او كړاو كې پاتې شو ، نو خپل عيار ملگرى ور په ياد شو (( ناره )) سيدال خان ويل لښكر مې سو بزې بزې ازاد خان سلېمانخېل مې تورې شپې وخوړ كه ورځې ازاد سلېمانخېل ((بيا منگولې سرې كړې)) پر ميدان ورگډ شو ، د مرادعلي غاړې بېخ يې ورته پرې كړې . د پوهاند عبدالحی حبيبي په حواله زموږ مېړنى اتل ازاد خان افغان په ۱۷۵۵ ز كال كې په اصفهان كې په خپل نامه سكه ووهله ، چې ددغې سكې نمونې د اصفهان په موزيم كې شته . تاسې ښه پام وكړئ ، په ډيلي او اصفهان كې په يوه مهال كې سكه وهل كېده . ازاد خان يو عيار وو . دى د كندهار له سقوط او د سيدال خان تر ړندېدو وروسته، د ايران شمال ته تللى او په اذربايجان كې يې خواره واره سلېمانخېل راټول كړي ، نور مېړني څه اذري ، كوردي ، عرب او ايرانيان يې هم په لښكر كې شامل كړي او هلته يې يو قدرت تر لاسه كړى دى : (( زه په دې نه پوهېږم ، چې دى څنگه له قندهاره ، چې د كندهار ددفاع په مهال كې له نادر افشار سره څنگه هلته ورسېد )). خو دا دواړه ثابتې دي . ازاد خان د ژبې او هنر خاوند وو . په مېړنتوب كې پهلوان وو او په ادبياتو كې هم يو څه برى لري . سيدال خان ناصر هم شاعر وو او په پټه خزانه كې يې شعرونه راغلي دي . ازاد خان سره اته زره سلېمانخېل وو ، چې دده تر قيادت لاندې پوره وجنگېدل . په پاى كې تر يوه حده له ايران څخه افغانستان ته راغلل او د اعليحضرت تيمور شاه په بادشاهۍ كې په لغمان كې مېشته شول . د كابل له هوت خېلو څخه نېولې تر لغمان پورې دوى پراته ول . ځاى ځاى خو پښتانه ځان نه پېژني . ساكزي ، په ساكو كې سلېمانخېل په چهاردهي كې توخي ، په رېشخور كې پوپلزي ، په دېوان بېگي كې ، يانۍ د كابل په شاوخوا كې ټول دوى دي ، خو ډېرو پښتو پرېښوده {...} ازاد خان په داسې حال كې چې يو افغان وو ، څنگه يې وكولاى شول ، چې د اذربايجان ولس پر ځان راټول كړي ؟ دا موضوع د څېړنې وړ ده . له دې نه داسې ښكاري ، چې دى د هغوى په ژبه ښه پوهېده او له ده سره د مېړنتوب فكر وو ، چې مېړني پر مېړني راټولېږي . د پښتنو په قائيدينو كې دا خبره لېدل كيږي ، تاسو غوريان او سوريان وگورئ ، چې د هند پاچاهي يې خپلو نوكرانو ته پرېښوده . خبره داده چې علاوالدين غوري ، ابدال كلزى ، ازاد خان ، احمد شاه بابا ټول مېړني خلك ول . د (تاريخ كامل ايران) په بله برخه كې ليكل شوي ، چې کريم خان زند دوه غښتلي غليمان درلودل ، چې يو يې ازاد خان افغان وو ، بل يې حسن خان قاجار . قزوين ته نږدې د كريم خان او ازاد خان ترمنځ جگړه وشوه . ازاد خان كريم خان ته دومره كلكه ماتې وركړه ، چې دى اړ شو چې اصفهان او شېراز هم پرېږدي او د كيلويه غرونو ته وتښتي . دلته يوه پېښه كيږي: په ((كمارج)) كې چې ډېره نرۍ لاره ده ، د غرونو په منځ كې يې له ازاد خان سره جگړه پيل كړه . په دغه جگړه كې دازاد خان لښكر مات شو . كال( ۱۱۶۷ ) له پورتنيو جملو څخه څرگنديږي چې په لږه موده كې د ايران د سلطنت د پاره درې تنه چمتو شوي وو ، چې هغه كريم خان زند ، ازاد خان افغان او حسن خان قاجار ول . مگر ازاد خان په يوه دره كې راگير شو . كريم د درې دواړه سره ونړول او په خپله له خپلو لښكرو سره د مينيخ ځايه درې ته كوز شو . دواړه خواوې تړلې وې ، او كلك تاوان يې ازاد خان ته واړاوه . ازاد خان يې له صحنې نه وايست ، چې په دې مهال كې كريم زند د ورورۍ لاس وروغځاوه . ازاد خان سره لا هم ډېر خلك ول ، چې كريم خان ساتل . كريم خان زند ځان د ايران پادشاه اعلان كړ . په ځان باندې يې د وكيل الرعيا نوم كېښود . دى هم يو مېړنى وو . د ۱۷۶۲ ز كال په شاوخوا كې ازاد خان افغان په ايران كې همدا اعلان وكړ ، چې دى غواړي هند ، افغانستان او ايران يو هېواد كړي . دغه مهال ازاد خان اصفهان او شېراز نيولي وو . اذربايجان هم دده تر لاس لاندې وو او احمد شاه بابا ډيلي ته رسېدلى وو .

ازادخان او احمد شاه بابا

افغان مورخ عزيزالدين وكيلي پوپلزايي ، د وكيل الدوله عبدالله خان له كرړې څخه دى . دى ښه خطاط او مورخ دى . ده چې كوم كتابونه د احمد شاه بابا او تېمور شاه دراني په باب ليكلي ، ډېر مهم سندونه لري او ددغو اسنادو يوه لويه برخه دده كورنى ميراث دى ، چې په كتابونو كې يې ترې گټه اخيستې ده . څرگنده خبره ده ، چې دده تاليفات پر دوو روښانو مداركو ولاړ دي . د دراني تيمور شاه مولف وايي : (( ازاد خان د احمد شاه بابا پلان ونه مانه . گنډاسنگهـ هم په خپل كتاب ( دراني احمد شاه ) كې وايي ، چې ازاد خان د احمد شاه بابا پلان ونه مانه . دا خبره ډېره څېړنه غواړي ، چې حقيقت څه ډول دى ، او د پلانونو تفصيل هم بايد څرگند شي . د دراني احمد شاه په كتاب كې ويل شوي ، چې ازاد خان د خلكو په مخ كې خپل پلان څرگند كړ . داسې چې په راتلونكې كې د سولې د تامين لپاره ټول غښتلي وو ، چې هند ، افغانستان او ايران يوه كاسه شي . بيا به هېڅ يو كمزورى نه وي ، ټول به د ورورۍ په فضا كې ژوند كوي . ازاد خان افغان يو داسې تاريخي شخصيت دى ، چې د دراني احمدشاه د كتاب په اساس يې يوه لويه نقشه درلوده . گنډاسينگهـ د فرير له قوله ليكي : (( ازاد خان افغان د خپل ملت د نورو افرادو څخه ډېر سرسخت ، زړور او منور سړى وو . دده عدالت ، د برابرۍ افكار او له شيعه گانو څخه دده طرفداري ددې سبب شوه ، چې زيات شمېر پارتېزانان دده پر شاوخوا راټول شي . كله چې ده خپل زياتېدونكى قدرت وليد ، په ښكاره يې د عراق ، خراسان او ان افغانستان نيول اعلان كړل ، چې دده په گروهه سربېره پر ايران ، د افغانستان پادشاه هم بايد غلځى وي !)). احمد شاه بابا د ازاد خان سلېمانخېل په پلان خبر وو او غوښتل يې ، چې له ازاد خان سره مفاهمه وكړي ، خو د هند په لورې ډېر مشغول شو . د دوى دواړو ترمنځ د نخشې په اړه بډوالی و . احمد شاه بابا د افغانستان د طبيعي حدودو په ساتلو كې هڅه كوله ، خو د ازاد خان پلان تر هغه پراخ و . اوس څرگنده نه ده ، چې د پلان تفصيل څه ډول و . مسلمه خبره داده ، چې دا يو سياسي ، اقتصادي او نظامي پلان و . دلته سړى پوهېداى شي ، چې كه د ازاد خان او احمد شاه لاسونه سره ورغلي واى ، نو د افغانانو برم به په تاريخ كې په بل ډول څرگند شوى واى . هماغه چې خوشال خان ويلي و : (( ځينې لويې لويې دعوې لرم په زړه كې )) .

د ازاد خان ستونزې او د احمد شاه بابا خپگان

پر ۱۷۶۰ ز كال چې كله ازاد خان د پاچاهي په كارونو كې له سختو ستونزو سره مخ شو، احمد شاه بابا د ازاد خان په دې ستونزو ډېر خپه شو، چې يو ننگيالى افغان ، چې د افغان په ننگ يې توره تړلې وه ، له داسې ستونزو سره مخ شو. د دراني احمد شاه كتاب كې ليكل شوي،چې د احمد شاه بابا دوه گونى حالت وو. خواشينى په دې وو ، چې يو مېړنى افغان له ستونزو سره مخ شو، او خوشال په دې وو ، چې خپل يوازينى حريف يې له د پاچاهي له پلاز نه ښكته شو. )) ازاد خان افغان تل د افغان په نامه ياد شوى ، ده ځانته غلځى يا سلېمانخېل نه ويل. ده د ځان لپاره د افغان لنډنوم ( تخلص ) ډېر كارولى دى. دا چې له ازاد خان سره اته زره سېلمانخېل ول ، دوى ټول افغانستان ته نه دي راغلي ، يوازې دده كورنۍ راغلې ، چې تېمور شاه دراني په لغمان كې څمكې وركړې. په دې خبره څوك سم نشي پوهېداى ، چې احمد شاه بابا ازاد خان ته څه وړاندې كول ؟ گنډاسينگـ دې خبرې ته اشاره كوي ، چې ازاد خان ويل ، چې احمد شاه بابا دې د پادشاهۍ مقام د ميريس بابا كورنۍ ته پرېږدي او احمد شاه بابا دا كار نه شو كولاى ، ځكه هغو كسانو چې احمد شاه بابا يې د پاداشاهۍ گدۍ ته ورساوه ، هغو خلكو دا نه منله . البته ددې لپاره چې داسې يو پلان عملي شي ، يو مناسب فرصت او لويې جرگې ته ضرورت وو. هې كله كه داسې يو كار كيږي ، د هغه مر كز به افغانستان وي ، ځكه چې افغانستان يو غرنى هېواد دى څوك پې راتلاى نه شي . خلك يې مېړني او جنگيالي دي . په هره توگه چې وي ، د حوزې خپلواكي ساتلاى شي . په پښتنو كې غلځي او دراني دي او نور غرغښت او كرلاڼي ، داسې نه ده چې فيصله د دراني يا غلڅي وي . يوه پادشاهي هله ټينگېداى شي ، چې د ټولو پښتنو په خوښه او سلا وي . {...} موږ تر اوسه پورې ، چې دوه مشران يادول ، ميرويس نيكه او احمد شاه بابا ، اوس درېيم هم شته چې ازاد خان پلار دى . يانې پلار ، بابا ، نيكه شو . ازاد خان د خپل قابليت له مخې يو لوى سړى دى ، چې ده يوه اسيايي حوزه تامينوله او هغه د سكائيانو يا ساكانو دولت يې جوړاوه ، چې د اسيا لويه برخه يې په لاس كې وه . د غزيزالدين فوفلزايي په قول ، له ازاد خان سره اته زره سلېمان خېل وو . مگر دده د ژوند ځينې برخې تر اوسه روښانه نه دي ، چې د نادر شاه په زمانه كې يې څه كول ؟ گنډاسينگـ وايي ، چې دى د نادر شاه افشار يو جنرال وو . ايران تاريخ كامل وايي ، چې د نادر افشار تر وژنې وروسته ، ازاد خان په اذربايجان كې د خپلواكۍ اعلان وكړ . د امان الله هوتك د خپلواكۍ لمر څرك نه او د بې بې زينبې له اشعارو داسې څرگنديږي ، چې دى د كندهار ددفاع په وخت كې په كندهار كې او بيا د ايران شمال ته ولاړ . څو چې ډېر اسناد او كتابونه وكتل شي پا د هماغې زمانې د اذربايجان تاريخ وكتل شي . لوستونكي به دا فكر كوي ، چې دا اته زره سلېمانخېل څه شول ؟ د دوى ډېره برخه په اذربايجان كې ده او په داغستان كې ورته الكوزي ويل كيږي . د پنځوسو زرو په حدودو كې داسې پښتانه تر اوسه ايران كې شته چې اوس لا هم پښتو وايي . ازاد خان سلېمانخېل ، احمد شاه بابا ، شاه محمود افغان ، شاه اشرف افغان دوى ټولو د خپلو تېرو نومياليو په څېر د اوسني ايران ، افغانستان او هند لپاره شاهي يوه بلله .

د ازاد خان افغان مړينه

امريكايي ليكوال جان پيري ليكي ، چې ازاد خان افغان پر ۱۷۸۱ ز كال . يانې د کريم خان زند له مړينې دوه كاله وروسته د پارس په شيراز كې په حق ورسېد. د ده له وصيت سره سم د ده جنازه افغانستان ته ولېږدول شوه. خو ايرانى ليكوال سيد علي آل داوود بيا ليكي ، چې د ازاد خان وصيت په رښتيا هم همدا سې وو ، چې جنازه يې افغانستان ته ولېږدول شي ، خو هغه مهال د شرايطو د خرابتيا لامله دا كار ونه شو. نو پر دې بنسټ ويلاى شو ، چې په غالب گومان ازاد خان افغان به هماغلته د پارس په شيراز كې خاورو ته سپارل شوى وي او ارامځاى به يې اوس هم هماغلته وي.

اخځونه

  1. قدرت الله حداد ( فرهاد ) ، د افغان ملي تاريخ ، ۲۴۳ - ۲۵۲ ، ۶۴۵ ، ۷۷۶-۷۷۷ ، ۷۹۴ مخونه ، د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز د ۱۳۸۳ لمريز كال چاپ.
  2. محمد طاهر كاڼى، ازاد خان افغان، تاريخي څېړنيز اثر، د ۲۰۱۱ ز کال پېښور چاپ.

دا هم وگورئ