Jump to content

فنيقي ليکدود

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا

 

فنيقي ليکدود د مصري هیروګلیفیک سکریپټ څخه ډېر درست دی. فينيکيان (د څوارلسمې مخزېږديزې پېړۍ ) په کلکه باور لري چې لومړني کسان دي چې د اصلي الفبا د جوړولو ویاړ لري؛ یو اختراع چې په ليکدود کې یې لوی بدلون رامنځته کړ، یوناني او لاتیني الفبا دواړه له فنيقي الفبا څخه اخیستل شوي، او دا چې د نورو اروپايي هېوادونو الفبا له همدغو دوو الفبا څخه اخیستل شوي، نو ویلای شو چې د کرښو اصل اروپایی هېوادونو فينيکيان دی. همدارنګه، د آرامي خلکو له خوا، د فينيقي الفبا په مصر کې هند او عربي خلکو او میسوپوتامیا ته پراخه شوه، او د هغې اصول وروسته د یونانیانو له خوا د نښو په ایجاد سره بشپړ شول ترڅو د تورو د ښودلو لپاره ترې په سمه توګه کار واخيستل شي.

کله چې د فينيقي ليکدود رامنځته شو، د چینایي رسم الخط پرته یې نور رسم الخط د لیکلو له ډګر څخه بهر کړل؛ ځکه چې د دې فونټ سره لیکل خورا اسانه وو، دا په پراخه کچه کارول کیده. د خطاطۍ له پرمختګ سره سم يوه بله هڅه هم وشوه او هغه د ځای او د ليکلو د موادو پراختيا وه، مخکې له دې چې د کاغذ ، ډبرو او فلزاتو څخه کار اخيستل کېده، د ډبرو او فلزاتو تر څنګ د ونو او حيواناتو پوستکي هم جوړېدل. خو د دغو دواړو پوستکو لوړه بیه د دې لامل شوه چې د دوی په مصرف کې اقتصادي وده وکړي او د اقتصادي کولو یوه لاره د متن کمپرسول و، بله یې د مخففاتو کارول او بله یې د پوستکي ټوټې کول او بیا کارول و.

د دې فينيقي ليکدود ترټولو زاړه مثالونه د لبنان په بولوس ښار کې موندل شوي چې نن ورځ جبیل نومیږي. یونانیانو د فینیشین الفبا غوره کړه او په هغې کې یې بدلونونه راوستل چې په پایله کې یوناني الفبا (1000 کاله قبل مسیح) ته ورسید. داسې انګیرل کیږي چې یاد شوي الفبا د شمالي سامیټیک خلکو له سکریپټ څخه سرچینه اخیستې.

فينيقي ليکدود جدودل

[سمول]
توري يوني کوډ نوم مانا (ژبپېژندنه) اوانګاري ورته توری په
عبراني سُریاني عربي یونانی لاتین سیریلیک
Aleph الف غويی ʼ ا الف (عبراني توری) کينډۍ:په عربی آلفا (توری)α Aa آ (سیریلیک)а
Beth بیت خانه (عربي: بیت) (عبرني: בית) b ب بت (عبراني توری) کينډۍ:په عربي ڤیتا (حرف)β Bb به (سیریلیک)б, و (سیریلیک)в
Gimel گیمل شتر (عربي: جمل) (عبراني: גמל) g ج گیمل کينډۍ:به عربی گاما (حرف)γ Cc, Gg گ (سیریلیک)г
Daleth دلت در (عبراني: דלת) d د دالت (حرف عبری) کينډۍ:به عربی، کينډۍ:به عربی دلتا (حرف)δ Dd د (سیریلیک)д
He هه پنجره h ه ه کينډۍ:به عربی اپسیلونε Ee اِ (سیریلیک)е, ی اکراینیє
Waw واو چنگک (عبراني: וו) w ו واو (حرف عبری) کينډۍ:به عربی اوپسیلونυ, (واو (حرف)ϝ) Yy, Ff, Vv, Uu, Ww او (سیریلیک)у
Zayin زین اسلحه (عبراني: כלי זין) z ز زین (حرف عبری) کينډۍ:به عربی زتاζ Zz ز (سیریلیک)з
Heth خت دیوار (عربی: حیط) ح ح کينډۍ:به عربی، کينډۍ:به عربی اتا (حرف)η Hh ای (سیریلیک)и
Teth طت خوب (عبراني: טוב) ط ط کينډۍ:به عربی، کينډۍ:به عربی تتاθ تورنþ (Ѳ ѳ)
Yodh یوت دست (عربی: ید) (عبری: יד) y י ی کينډۍ:به عربی یوتا (حرف)ι Ii, Jj ای ده‌دهی (سیریلیک)і, Yi (سیریلیک)ї, ی (سیریلیک)ј
Kaph کف کف دست انسان (عربی: کفّ) (عبری: כף) k כ کاف (حرف عبری), کاف (حرف عبری) کاف (حرف عبری) کينډۍ:به عربی کاپاκ Kk کا (سیریلیک)к
Lamedh لمد سیخ l ل ل کينډۍ:به عربی لامبداλ Ll ال (سیریلیک)л
Mem میم آب (عربی: ماء) (عبری: מים) m م، ם م کينډۍ:به عربی مو (حرف)μ Mm ام (سیریلیک)м
Nun نون مار (عربی: حنش) (عبری: נחש) n ن، ן ن کينډۍ:به عربی نو (حرف)ν Nn ان (سیریلیک)н
Samekh سمچ ماهی (عربي: سمک) ستون s ش سمخ (عبراني توری) سمخ (عبراني توری) / سمخ (عبراني توری) کينډۍ:به عربی
کسیξ, poss. خیχ
poss. Xx
(Ѯ ѯ), poss. خاх
Ayin عین چشم (عربي: عین) (عبراني: עין) ʼ ع ع کينډۍ:به عربی، کينډۍ:به عربی امیکرونο Oo اُ (سیریلیک)о
Pe په خوله (عربی: فم) (عبری: פה) p پ، ف ف کينډۍ:به عربی عدد پیπ Pp پ (سیریلیک)п
Sade صاده درخت پاپیروس ص، ץ زادی (حرف عبری) کينډۍ:به عربی، کينډۍ:به عربی (سان (حرف)ϻ) CH تسه (سیریلیک)ц, چ (سیریلیک)ч
Qoph کوف سوراخ سوزن (عبری: קוף) q ق ق کينډۍ:به عربی (قوپاϙ) Qq
Res رش سر (عربی: راْس) (عبری: ראש) r ر رش (عبراني توری) رش (عبراني توری) کينډۍ:په عربي روρ Rr ار (سیریلیک)р
Sin شین خورشید (عربی: شمس)، دندان (عبری: שן) š ש ش کينډۍ:به عربی سیگماσς Ss اس (سیریلیک)с, شاш
Taw تو علامت (عبری: תו) t ت ت کينډۍ:به عربی، کينډۍ:به عربی تاوτ Tt

سرچینې

[سمول]