د ياکوتيا جمهوريت

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
د ياکوتيا جمهوريت
(روسي: Республика Саха (Якутия)) (۲۷ ډيسمبر ۱۹۹۱–)[۱]
(ساخیه: Саха Өрөспүүбүлүкэтэ) (۲۷ ډيسمبر ۱۹۹۱–)
(روسي: Якутская-Саха Советская Социалистическая Республика) (–۲۶ ډيسمبر ۱۹۹۱)  د (P1448) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
د د ياکوتيا جمهوريت انځور
د د ياکوتيا جمهوريت انځور

د ياکوتيا جمهوريت

کورډېناټونه: ۶۶°۲۴′۰۰″شمال ۱۲۹°۱۰′۰۰″ختیځ / 66.4°شمال 129.16666666667°ختيځ / 66.4; 129.16666666667  د (P625) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ[۲]
د رامنځته کېدو نېټه ۲۷ سپټمبر ۱۹۹۰  د (P571) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
هېواد روسیه (۲۶ ډيسمبر ۱۹۹۱–)
د شوروي سوسياليستي جمهوريتونو اتحاد (–۲۶ ډيسمبر ۱۹۹۱)[۳]  د (P17) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
لوي ويش روسیه (۲۶ ډيسمبر ۱۹۹۱–)[۴]  د (P131) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
سیمه
 • سیمه 3083523 کیلومتره مربع  د (P2046) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
نفوس شمېرنه 981971 (۱ جنوري ۲۰۲۱)  د (P1082) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
آخر معلومات
رسمي ژبه روسي
ياکوتي ژبه  د (P37) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
جيو کوډ 2013162[۵]  د (P1566) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
أيزو 3166 RU-SA  د (P300) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
لوحة مركبات
14  د (P395) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
رسمي ويبپاڼه د تاييدولو سرچينه (روسي)  د (P856) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
  د (P935) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
Sakha Yakutia rep.png
د ساکا جمهوریت حیوانات: د راس ګل ، د سایبریا کرین ، قطبي ریچھ ، آس او رینډیر . د روسیې پوسټ کوچنی پاڼه، 2006.
د ساکا يا ساخا يا ياکوتيه جمهوريت نقشه.

د یاکوتیا جمهوریت (په روسي ژبه : رسپوبلیکا ساخا (یاکوتیا))Республика Саха (Якутия)) ) (نور نومونه: Yakut, Yakutia, Sakha ) د روسیې یو له جمهوریتونو څخه دی چې په لرې ختیځ فدرالي ولسوالۍ کې موقعیت لري او مرکز یې د یاکوتسک ښار دی. د یاقوتستان جمهوریت د ۱۹۲۲ کال د اپریل په ۲۷ تاسيس شوی او په روسیه کې د ترکي نژاد له لسو خپلواکو جمهوریتونو څخه یو دی، چې خلک یې ترک نژاده دي.

دغه جمهوریت چې د ۳،۰۸۳،۵۲۳ مربع کیلومتره مساحت په لرلو سره د ختیځ د فدرالي ولسوالۍ نیمه برخه په واک کې لري، د مساحت له پلوه د نړۍ د ټولو هېوادونو په منځ کې د هېواد په وېش کې تر ټولو لوی هېواد دی. یاقوتستان د خپلې سختې او سړې هوا له امله پیژندل کیږي. په شمالي نیمه کره کې تر ټولو ټیټه تودوخه په ورخویانسک او اویمیاکون کې ده، چې دواړه په یاکوتستان کې موقعیت لري. د سیمې د سختې وچې له امله، د هغې اوړي ډیر ګرم دي.

تاریخ[سمول]

انسان په پخوانیو وختونو کې د یاقوتستان په عصري ځمکه کې میشته شو. لرغونپوهان په دې باور دي چې انسانان د پیلولویتیک دورې په جریان کې په دې ځمکه کې میشت شوي. په دې سيمه کې کشف شوي لومړني لرغوني اثار له درې مليونو څخه تر درې زره کاله مخکې اټکل شوي دي.

دې سیمې ته د سخا د ترکانو راتګ د نهمې پېړۍ او د شپاړسمې پېړۍ تر منځ ګڼل کېږي. سخا د بوریت مغول د فشار له امله دغو شمالي سیمو ته کډه شوي وو. [۶] سخا د بایکال جهيل له شمال څخه د لینا سیند منځنیو سیمو ته مهاجرت وکړ. د منځني لینا سیند په اوږدو کې له خپل نوي مرکز څخه، دوی په تدریجي ډول شمال ختیځ او لویدیز د لینا بیسن هاخوا د ارکټیک بحر ته خپریږي.

دغو سیمو ته له ننوتلو وروسته سخا د سیمې پخواني اوسیدونکي چې شمیر یې کم وو او د ریندو د څارویو او ښکار کولو له لارې یې ژوند کاوه او د منځنۍ اسیا د ایلیریا او څړځایونو اقتصاد یې له ځانه سره دې سیمو ته یووړل. د سایبریا د پخوانیو اوسیدونکو ډیری نفوس چې د تونګسیک نسل څخه وو، تر 17 پیړۍ پورې په سخا کې بدل شوي. [۷]

د سخا نوم ترکي دی او معنی یې لرګی او کلب دی. د یاقوت یا یاقوت کلمه هغه نوم دی چې ایونکي خلک سخا ته اشاره کوي. روسانو هم دا نوم له اونکیانو څخه اخیستی او د سخا لپاره یې کارولی دی. [۸]

د یاکوتیا جمهوریت سیاست[سمول]

ولسمشر[سمول]

د یاکوتیا د ولسمشرۍ دنده د ولسمشر په غاړه ده، چې د پنځو کلونو لپاره د اجرائیوي څانګې د مشر په توګه هم ټاکل کیږي.

پارلمان[سمول]

د یاکوتیا جمهوریت لوړ استازي، څارونکي او مقننه ارګانونه د دولتي شورا یا د جمهوریت د پارلمان لخوا اداره کیږي. د دې شورا سیمه ایز نوم د ال تومین په نوم یادیږي. د سخا جمهوریت پارلمان ۷۰ استازي لري او د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي. اوس مهال، د یاکوتیا جمهوریت د پارلمان رییس ښاغلی باسی ګیسوف دی (د مارچ له 20، 2008 راهیسې).

د یاقوتستان جمهوریت په دغه جمهوریت کې حکومت اجرایوي ځواک ګڼل کېږي. د دولت ودانۍ او برخې د ولسمشر او دولتي بورډ لخوا ټاکل کیږي. اوس مهال، د یاکوتیا جمهوریت حکومت یو لومړی وزیر، دوه مرستیالان، پنځه مرستیالان، اوولس وزیران او د دولتي کمیټې درې استازي لري. ښاغلی بوریسوف د ۲۰۰۳ کال د فبرورۍ له میاشتې راهیسې د دغه جمهوریت لومړی وزیر دی او د ۲۰۰۷ کال د فبرورۍ په ۱۴ نېټه بیا دغه مقام ته وټاکل شو.

جغرافيه[سمول]

د یاکوتیا جمهوریت د سایبریا په شمال ختیځ کې موقعیت لري. یاکوتیا د روسیې فدراسیون لاندې ترټولو لویه سیمه ده او همدارنګه په نړۍ کې ترټولو لوی سیمه ایز واحد دی.

د دې جمهوریت دننه د بوستخ او لابینکیر لوی جهيلونه موقعیت لري.

د نړیوال وخت زون[سمول]

د یاقوتستان جمهوریت دننه درې وخت زونونه (میریډین) شتون لري چې دا دي:

  • لویدیز او مرکزي سیمه، چیرې چې د یاکوستیک، ناریونګري او میرني ترټولو لوی نفوس لرونکي سیمې موقعیت لري، UTC+9 او په دوبي کې UTC+10
  • د تومپونسکي ولسوالۍ او Ust-Maysky Ulus، چې پکې د ورخویانسک او خندیګا استوګنې سیمې شاملې دي، UTC+10 او په دوبي کې UTC+11
  • ختیځه برخه، چې د انډیګیرکا او کولی می سیند حوزې او د هغې د استوګنې سیمې - نیارا، اوی میکین، سریډنوکالي میسک او چیرسکي پکې شاملې دي، UTC+11 دی او په دوبي کې UTC+12

اقتصاد[سمول]

صنعت[سمول]

د دغه جمهوریت صنعتونه د خامو موادو د استخراج او بډایه کولو په لور روان دي. دا بډایه طبیعي سرچینې لري. یاقوتستان د یورانیمو د استخراج تر ټولو لوی کان لري، چې د اکتشاف څخه وروسته یې ذخیرې ۳۴۴۰۰۰ ټنه اټکل شوې دي.

  • قیمتي فلزات، ډیری الماس او سره زر (شاوخوا 90٪ الماس او شاوخوا 24٪ د روسیې سره زر په دې جمهوریت کې کان کیندل کیږي). د الروسا ګډ سټاک شرکت چې د الماس ترټولو لوی تولید کونکی او په نړۍ کې د الماس د پلور دوهم لوی شرکت دی. د دې ځمکې ډیری کانونه د ټین، سرو زرو او الماسونو څخه دي.
  • د ډبرو سکرو صنعت
  • د ساختماني موادو تولید
  • د ځنګلونو او لوګیو صنعت
  • د صنعتي ماشینونو ترمیم
  • د رڼا او خواړو صنعت

د یاکوتیا جمهوریت وګړي[سمول]

اوداچنايا سمڅه

یاکوتيا (50٪)، روسیان (37.7٪) او اوکراینيان (7٪) د دې ځمکې اصلي نفوس ګروپونه دي. په رسمي ژبو کې د یاقوت ژبه د ترکي ژبو له فرعي سیټ څخه (په سیمه کې د 60٪ خلکو لخوا ویل کیږي) او روسي ژبه شامله ده.

جشنونه[سمول]

په روسیه کې د عامه او رسمي رخصتیو سربیره، د یاکوتیا په جمهوریت کې، نورې ورځې د رخصتیو په توګه ثبت شوي، چې دا دي:

  • د اپریل 27 - د یاقوتستان جمهوریت ورځ
  • د جون 21 - د اسي اخ ملي ورځ
  • د سپتمبر 27 - د سخا (یاکوتیا) جمهوریت د حاکمیت د منلو د اعلان ورځ

سرچینې[سمول]

  1. د ټولټال کار کتنه په: http://constitution.kremlin.ru/ — دوتنه: Sergey Shakhray، Sergei Alexeyev، Anatoly Sobchak او Constitutional Conference of the Russian Federation — سرليک: Конституция Российской Федерации
  2.   د (P402) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ "د د ياکوتيا جمهوريت اړوند په اوپن‌سټرېټ‌مېپ کي". OpenStreetMap. د لاسرسي‌نېټه ۱۶ جنوري ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |تاريخ الوصول= (مساعدة)
  3.   د (P982) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ "د د ياکوتيا جمهوريت اړوند په ميوزك برينز کي". MusicBrainz area ID. د لاسرسي‌نېټه ۱۶ جنوري ۲۰۲۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); تحقق من التاريخ في: |تاريخ الوصول= (مساعدة)
  4. پیوستون : 98000000  — د نشر نېټه: ۱۳ مارچ ۲۰۱۵
  5. پیوستون : 2013162  — منښتلیک: Creative Commons Attribution 3.0 Unported
  6. Jordan, Bella Bychkova; Jordan-Bychkov, Terry G. (2000). Siberian Village: Land and Life in the Sakha Republic. University Of Minnesota Press. د کتاب پاڼې 38. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0816635696. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. "Scott Polar Research Institute — Republic of Sakha". Spri.cam.ac.uk. د لاسرسي‌نېټه February 25, 2014. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  8. Forsyth, James (1992). A History of the Peoples of Siberia: Russia’s North Asian Colony. Cambridge University Press. د کتاب پاڼې 55. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0521477710. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)