تانبه:د تانبو لړليک

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
و اصلی برخی ته ورشی د پلټنې ځای ته ورټوپ کړی

لاتين (Latin)


                                                     لاتين ژبې نومونه(شکل)

تاريخچه: لاتين ژبه د ايټالوي ژبو له جملی څخه ده چې په پخواني روم يا اوسنۍ ايټاليې کې د خلکو ترمنځ کاریده او هم د حکومت رسمي ژبه وه چې په هماغه وخت کې د (لاتيوم) په نوم ياديدو. په لاتين ژبه لومړنی لیکنه له میلاده شپږ پيړۍ وړاندې په بوسيلي الفبا تر سره شوې. د روم امپراتورۍ په دور کې بغير د ختيځي مديتراني چې هلته يوناني ژبه حاکمه وه نور د روم په ټول قلمرو کې خلکو له لاتين څخه استفاده کوله او هم د حکومتونو رسمي ژبه وه البته د روم تحصيل کرده وګړي په دواړو ژبو پوهيدل د لاتين پرمختګ دور له همدی ځايه پيل شوي اټکل کيږي چې که چيرته د روم امپراتوري نه وی ايجاد شوي لاتين به د يوې مخلي ژبې په دود پاتې وای او په اخير کې به له منځه تللی وه. لاتين ژبی له پيل خالت څخه په بيلابيلو وختو کې تغير کړی چې بالاخره په اوسنۍ سټنډرډ ډول اوښتې. د romance languages ژبو ریښه هم له لاتين څخه سرچينه اخلي په romance languages کې ايټالوي، فرانسوي، اسپانوي، پرتګالي، رومانيايي او کاتالان ژبی شاملې دي. د روم امپراتورۍ له راپرځیدو څخه وروسته هم لاتين په مرکزي او غربي اروپا کې استعمال کيده خو په پنځلسمه پيړۍ کې يې د زوال دور پيل شو چې په تدريجي ډول له استفادې ولويده او ځای يې نور ژبو ونيو. او په پای کې يې ساحه يوازې تر واتيکان ښاري رامحدوده شوه اوس په ټوله نړۍ کې واتيکان يوازينی ښار دی چې رسمي ژبه يې لاتين دي.


د لاتين ژبې الفبا (شکل)


په نړۍ کې د لاتين عام کيدلو لاملونه: اشغال هغه پديده ده چې د يو هېواد کلتور، مذهب، ژبه او نور ارزښتونه له منځه وړي او اشغالګر هڅه کوي چې په اشغال شوي هېواد کې خپل ارزښتونه تطبيق کړي، کله چې روم د اروپا نور هېوادونه اشغال کړل او اروپايي هېوادونه همداسې تر ډېره وخته په اشغال کې پاتې شول نو له امله يې د نورو ارزښتونو ترڅنګ ژبه هم هغه ارزښت و چې له منځه لاړې او ځای يې لاتين ونيو البته په هغه وخت کې په اروپا کې سمیزې يا (native) ژبی مروجې وې. په اروپا کې د لاتين ژبې مروج کيدو لپاره له مذهبي لارې کار واخيست ځکه مذهبونه او اديان هميش د خلکو لپاره سړی کرښې وي نو روم هم لاتين ژبه په لمړيو کې کليسا ته داخله کړه او يوه مذهبي ژبه وګرځيده لکه څرنګه چې مذهب خلکو ته زيات ارزښت لري نو د خپلو مذهبي زده کړو د تر لاسه کولو لپاره خلک مجبور شول چې لاتين زده کړي ځکه چې ټول مذهبي کتابونه او سرودونه په لاتين اوښتي و. لکه څنګه چې لاتين يوه مذهبي ژبه وه خلکو په دې وياړل چې لاتين يې زده ده او يا په لاتين خبرې کوي او که چا به نه وه زده د هغه لپاره يو ډول شرم او غيب و د لاتين ژبې پرمختګ په همدی ډول راون و چې ان ښونځيو ته يا په اصطلاح هغه ځايونو ته چې ساینس پکې تدریس کيده هم وغځیده، نيوټن او مندليف چې په ساينس کې مطرحې څيرې دي لومړني کسان و چې په خپلو ساينسي ليکنو کې يې له لاتين څخه استفاده وکړه خو په رسمي ډول هغه وخت د ساينس ژبه وګرځيده کله چې کارل لينوس د ژونديو موجوداتو د نوم ايښودنې دوه ګونۍ يا اوسنی سيستم ايجاد کړ او ژوندي موجودات يې په لاتين ژبه طبقه بندي کړل شايد لينوس هم خپل مذهب ته د احترام په خاطر او يا د لاتينې ژبی زياتې عاميدنې له امله د ژونديو موجوداتو طبقه بندي لپاره لاتين انتخاب کړي وي.

                                     کارل لوس لينوس(انځور)

په اوس وخت کې په ساينس کې ولې لاتين استعماليږي؟ په ساينس کې د لاتين استعمال لپاره ګن دلائل اوجود لري چې يو څو يې په لاندې ډول دي: 1. په اوسني وخت کې لاتين يوه ساکنه او يا مړه ژبه ده چې تقريبا ويونکي يې په نيشت حساب دي هغه ژبه چې ويونکی نه لري د هغو ژبو په پرتله چې ويونکي لري ژر تغير نه کوي او ساتنه پاتې کيږي ځکه ويونکي دي چې ژبی ته تغير ورکوي او د خپلې ژبی پرمختګ او لا غني کولو لپاره کار کوي نو دساينس لپاره هم ساکنه ژبه په دې مهمه ده چې د کومې مادې لپاره يو نوم غوره شي هغه بايد تر پايه هماغسې پاتې شي او کوم تغير پکې رانه شي چې لاتين ژبه دا ځانګړنه لري. 2. لاتين يوه منځګړې ژبه ده هغه داسې چې د کوم هېواد ځانګړی ژبه نه ده او نه هم په زياته کچه ويونکي لري له همدې امله څوک نيواکه نه شي کولای چې ولې د پلاني هېواد يا پلاني ملت ژبه په ساينس يا د ژونديو موجوداتو په طبقه بندۍ کې استعماليږي او زمونږ نه که چیری بله کومه ژبه د د لاتين پر ځای استعمال شي مثلآ له انګليسي استفاده وشي نو که چين کې يو علم يو ژوندی موجود کشفوي نو نوم به يې هم په چينايي لیکي ځکه چينايی عالم ته دا د منلو نه ده چې د ده کشف شوی ژوندی موجود دې په انګليسي ثبت يا طبقه بندي شي نو دلته يوه ګډوډي رامنځته کيده چې د دې ګډوډۍ له منځه وړلو لپاره يوازينۍ ژبه لاتين دی چې منځګړيتوب کولای شئ. 3. لکه څنګه چې په ټوله نړۍ کې د ژونديو موجوداتو لپاره يو واحد نوم ته ضرورت دی نو لاتين يوازېنی ۍ ژبه ده چې د هر موجود لپاره يوازې يو نوم لري چې نوری ژبې داسې نه دی مثلآ په انګليسي کې مونږ د سپينې څيړۍ لپاره چې يو غرنۍ نباتاتو دی بيلابيل نومونه لري لکه white oak, stone Oak, stave Oak او eastern white oak خو په لاتين کې يوازې يو نوم ورته لرو چې عبارت دی له Quercus alba نو په دې اساس لاتين يوازېنی ژبه ده چې دا ځانګړنه لري او د استعمال يو علت يې هم همدا ده. نور هم زيات لاملونه اوجود لري خو لوی لاملونه يې همدا کيدای شي.







ماخذونه 1. www.virtualherbarium.org 2. www.googl.com/why we use Latin 3. Www.wikipedia.com 4. www.pediaa.com