اتيزم

اتيزم د انګرېزۍ (atheism) يا زموږ په ژبه الحاد ته وايي. الحاد په څښتن ګروهه نه لرل، او لادينيت ته وايي.

څښتن تعالى چې كوم اسماني لارښوونه دې نړۍ ته رالېږلې هغه په بنسټيزه توګه په درې عقايدو ولاړه ده: د څښتن يووالې، نبوت و رسالت او اخرت. ددې خبرې لنډيز دا دى، چې دا كائنات يو څښتن پيدا كړي، او ددې له پيداېښت څخه وروسته هغه (څښتن تعالى) ددې كائناتو له پيداېښت څخه بې پروا نه دى، بلكه دا كائنات هغه په خپله اداره كوي. هغه انسانانو ته د ښو او بدو ترمنځ توپير ورښودلې. د پورته درې شيانو څخه له يوه هم انكار كفر دى، ځكه د يوه څخه انكار دوه نور هم فاسدوي. موږ به د الحاد په پېژندنه كې لدې سره تړلي Deism, Atheism او Agnosticism هم لږ وڅېړو.

عقلي دهریت

ددې غورځنګ پیل د لودیځ له رېنیسانس (د فکر بیا راژوندي کېدنې پیر) سره نښلي، چې د ډېر وخت په تېرېدو سره دا غورځنګ تر ډېره وخته ناپېژانده پاتې شو. د ۱۸مې پېړۍ په رارسېدو سره د روڼ اندۍ په پیر کې دې غورځنګ بیا خپل یون پیل کړ، او د یوه توپاني څپې شکل یې غوره کړ. د فرانسې ډېر داسې فیلسوفان ول، چې په ډېرې بې باکۍ سره به یې د څښتن شتون نه منلو.

د سکاټ لېنډ یو فیلسوف (ډېوېډ هیوم) د څښتن په شتون باندې شک کاوه، یو ځلې د فرانس پاریس ښار کې له خپل همخیاله ملګری (هولباخ بارونډ) ته وویل: « ملګریه! ما تراوسه له کوم رېښتوني ملحد سره د لیدو موکه نده ترلاسه کړې.»

هولباخ په ځواب کې وویل: « ښاغلیه! ددې خبرې په اورېدو به ستالېوالتیا نوره هم زیاته شي، چې تاسې نن ماښام له داسې اوولسو کسانو سره د ماښامنۍ ډوډﺉ خورﺉ.»

له دې مثال څخه د هغه وخت د اروپا فکري اندازه په ښه توګه سره کېدای شي، چې هورې د عقل پرتسۍ څپې څومره په شور او زور کې وی.

روماني دهریت (Romantic Atheism)

روماني دهریت په اخلاقي بنسټونو د څښتن پر خلاف د یوه راډیکل احتجاج په توګه په ۱۹مه پېړۍ کې منځته راغله. له څښتن څخه شکایاتو نه ددوي