مڼه
 | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||
|
Data deficient
(IUCN) | ||||||||||||||
| ساينسي ډلبندۍ | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| مالوس سيلوېسټرېس (ل.) مېل. |
د مڼې مېوه د نباتاتو په بیولوژي، کرهنیز تاریخ او خوړو علومو کې ځانګړی او مهم ځای لري. دغه پېژندل شوې مېوه، چې په علمي ژبه د Malus domestica په نوم یادېږي، د روزا سیا (Rosaceae) نباتي کورنۍ پورې اړه لري. د نباتات پېژندنې له مخې، مڼه د غوښینو مېوو په ډله کې راځي چې د ودې او پراختیا پړاوونه یې نېغ په نېغه د ونې له بیولوژیکي روغتیا او چاپېریال شرایطو سره تړلي دي. که څه هم د دې کرنیز محصول اصلي بنسټ د مرکزي او لوېدیځې اسیا غرنۍ سیمې ګڼل کېږي، خو د پیړیو په اوږدو کې د انساني پوهې، اصلاحي ټکنالوژیو او تطبیقي کرکېلې له لارې نن ورځ په ټوله نړۍ کې د مڼو څه باندې ۷۵۰۰ بېلابېلې بڼې او وراېټۍ ثبت او پېژندل شوي دي. دا لوړ تنوع د دې لامل شوی چې مڼه په بېلابېلو اقلیمي شرایطو کې د موافقت او روزنې وړتیا ولري.
د خوړو او اقتصادپوهنې له زاویې، مڼه د نړۍ په کچه یو له مهمو سوداګریزو او استراتېژیکو کرنیزو محصولاتو څخه ده. د کرنې او خوړو د نړیوالو احصایو پر بنسټ، د ۲۰۰۵ کال شاوخوا کلنی نړیوال تولید شاوخوا ۵۵ میلیونه متریک ټنو ته رسېده، چې دا خپله د مڼو زیات لګښت او لوړ اقتصادي ارزښت روښانه کوي. په نړیواله کچه د چین ولسي جمهوریت د تولید او صادرولو له امله لومړی مقام لري، او له هغې وروسته د امریکا متحده ایالات، ترکیه، روسیه، ایټالیا او هند د سترو تولیدونکو په توګه پېژندل کېږي. دا ارقام ښیي چې د مڼو تولید او پروسس د پرمختللو او په پام کې نیول شویو اقتصادي هېوادونو په کرهڼیز سیاست کې بنسټیز رول لوبوي.
د مڼې د سمونتیا کولو او بشپړې تاریخچې مطالعې لپاره لرغونپوهنیز او جینټیکي شواهد خورا اړین دي. د راډیوکیمیاوي تجزیو او کاربن موندنې (Radiochemical and Carbon Dating) پر بنسټ چې په تاریخي سیمو لکه اریحا (Jericho) او اردن کې ترسره شوي، ثابته شوې ده چې د مڼو کارول او شتون تر ۶۵۰۰ کلونو له میلاد څخه وړاندې دورو ته رسېږي. د بېلابېلو تاریخي او طبیعي تحقیقاتو پر بنسټ، د معاصرو اصلاح شویو مڼو اصلي ارثي ریښې او جینټیکي بډایه زانګو د افغانستان د شمالي سیمو غرني ځنګلونه ګڼل کېږي.له همدې طبیعي مرکز څخه وحشي او پالوونکې مڼې تدریجي ډول د انساني مهاجرتونو او حیواني انتقال له لارې نورو سیمو ته خپرې شوې دي.
په زړو مدنیتونو کې د مڼې کارونه او لېږد یو تدریجي خو مهم بهیر و. له میلاد څخه ۶۰۰ کاله وړاندې په لرغوني یونان کې د مڼو پالنه او د باغونو جوړول دود وو. تر هغې دمخه اروپا ته د وحشي مڼو لېږد غالباً د سیمه ییزو حیواناتو او طبیعي لاملونو له لارې صورت موندلی و. د اېټالیا او سویس په بېلابېلو لرغونو سیمو کې د وچو مڼو ذخیره کول او مصرفول د انسانانو د لومړنیو پرمختللیو تغذیوي میتودونو استازیتوب کوي. همدارنګه د مقدوني سکندر له لوري له میلاد څخه ۳۰۰ کاله وړاندې په کوچنۍ اسیا (Asia Minor) کې د ټیټ قدو مڼو موندل او یونان ته د هغو انتقال، د ارثي بڼو د دودولو یوه څرګنده بېلګه ده.
په نوي براعظم یا امریکا کې د مڼو معرفي کېدل او ترویج د اوولسمې پېړۍ له پیل سره سم ترسره شول. هلته د لومړي ځل لپاره په ۱۶۰۰ کلونو کې اروپايي مهاجرینو او هالینډیانو د مڼو تخمونه ولېږدول. تر ټولو لومړی مستند بڼ په ۱۶۲۵ زیږدیز کال کې بویل کیدونکي پوسټن (Boston) ته نږدې جوړ شو. په هغه وخت کې کرکېله ډېره محلي وه او ونې له تخمونو راټوکېدلې، خو وروسته د وېلیم په څېر پېژندل شویو پلټونکو له لارې د واشنګټن د ځمکو مالکان دې ته وڅښل شول چې د مڼو لوی او منظم باغونه جوړ کړي. له هغې دورې راپدېخوا، په شمالي امریکا کې تکنالوژیک او ساینسي پرمختګونه د دې لامل شول چې دا سیمه نن ورځ د ټولې نړۍ شاوخوا ۲۵ سلنه مڼې تولید او بازار ته وړاندې کړي.
د مڼې مېوه د نباتات پېژندنې، مورفولوژي او کرنیز بیولوژي له مخې خورا بډایه او تر ټولو زړه پورې نباتي جوړښت لري. د نباتي طبقه بندۍ یا ټکسانومي په کچه، مڼه د پوم (Pome) مېوو تر ټولو روښانه بېلګه ګڼل کېږي. د مڼې په داخلي اناتومۍ کې بهرنۍ غوښینه برخه یا کورټکس (Cortex) د خوړلو اصلي او ارزښتناکه برخه جوړوي. که چېرې د هغې بېلګه ييز بیولوژیکي او ارګانیک جوړښت تحلیل شي، د هغې له ټوټه کېدو وروسته ۵ څرګند کارپلونه (Carpels) لیدل کېږي چې په دقیق ډول په هر کارپل کې دوه زړي ځای پر ځای شوي دي. د علمي تاریخ او پومولوژۍ (Pomology) د درک لپاره هم دا د پیل نقطه ده، ځکه پخپله د میوه پېژندنې یا پومولوژۍ اصطلاح د فرانسوي او لاتیني ریزو پر بنسټ له همدې پوم (Pome) یا مڼې له نوم څخه ریښه اخلي، چې په زاړه تاریخ کې د ډېری ورته مېوو پیژندنه په مستقیم ډول د مڼې له کرکېلې سره تړل شوې وه.
د مڼې ژینټیکي شالید
او علمي نومول تر نن ورځې پورې د ټکسانومۍ په برخو کې یوه پرېکنده او تود بحث جوړوي. لدې امله چې نوي روزل شوي محصولات د مختلفو وحشي جنسونو له هایبریډیزېشن یا یوځای والي څخه رامنځته شوي، بېلابېلو نبات پېژندونکو ورته جلا ساینسي نومونه ټاکلي دي؛ د بېلګې په توګه ځینې پوهان هغې ته Pyrus sylvestris، ځینې نور Pyrus malus، او د نن ورځې ډېر مشهور بڼه یې Malus domestica بولي. خو د زړو او بنيادي نوعو په لړ کې Malus sylvestris Mill ته د مالي او ارثي اصلي بنسټ انګېزې ورکول کېږي. په اوسنیو اهلي شویو مڼو کې د لږ تر لږه دوو لوړو وحشي نوعو ارثي ارګانیزمونه شتون لري چې په هغوی کې د Malus ioensis Britt ترڅنګ Malus baccata Borkh شامله ده. د مالس بکاتا (Siberian Crab) تر ټولو لویه ځانګړنه د هغې شدید مقاومت دی، تر دې چې له بیولوژیکي پلوه ان د سانتي ګراد تر منفي ۴۸ درجو (−48 °C) پورې سړه هوا او کج اقلیم هم د هغې فزیولوژیکي جوړښت نه شي نړولی.
د مڼې د بوتانیکي ځانګړنو، ونه، او پاڼو د جوړښت مطالعي ته په کتو؛ دا بوټی د روزاسی (Rosaceae) په ستره کورنۍ پورې اړه لري او ونه یې د پاڼریژو (Deciduous) درخټونو په لړۍ کې راځي. د مڼې ونه په معیاري او طبعي شرایطو کې له ۵ تر ۱۲ مترو پورې جګوالی مومي او پراخ، ډبل او منظم نښتي ښاخونه تولیدوي. د دغې ونې پاڼې بې پیچلي، ساده او هګۍ ډوله (Ovals) بڼه لري چې په متناوب یا متبادل ډول د ښاخونو پر سر ترتیبیږي. د پاڼو اوږدوالی د ۵ او ۱۲ سانتي مترو ترمنځ او سیند یا سور یې له ۳ تر ۶ سانتي مترو پورې رسېږي، په داسې حال کې چې د هغوی ډنډر یا پتویل (Petiole) شاوخوا ۲ تر ۵ سانتي متره وي او د پاڼو شاوخوا څنډې اره ډوله غاښونه او تېره بڼه لري.
د تکثر او ګل نیولو پړاوونه د پسرلي فصل له حل کېدو سره سم پیلېږي. د مڼې ګلان شفاف سپین رنګ لري چې د پاڼو په شاوخوا او خپله برخه کې رڼا ګلابي داغونه او ژورې پردې نندارې ته وړاندې کوي. دا بډایه ګلان د پسرلي پیل کې له لومړنیو پاڼیزو غوټیو سره په یو وخت غوړېږي، چې د مېوې له بڼه نیولو وروسته د نباتي دورې په بشپړېدو سره تدریجي ډول مړاوي کېږي او له درخټ څخه تویېږي.
دمڼي په ميوه کې د کارپلونو شمير گلان يې پنځه گلپاڼې (Petals) لري چې د٥,٢-٥,٣سانتي متره پورې پيړوالى (قطر) لري ميوې يې په مني کې پخيږي چې د ٥-٩ سانتي مترو پوري پيړوالى لري ، ميوه يې د پنځو کارپلونو درلودونکي وي چې هر کارپل د ١-٣ پورې تخمونه لري .
د مڼو اقتصادي ارزښت
په افغانستان کې د مڼو تولید د پام وړ طبيعي وړتیا او لوړ اقتصادي پرمختګ لري، که څه هم تر اوسه پورې د انګورو پر پرتله په نسبتاً لږه تجارتي او صنعتي پیمانه روزل کېږي. د هېواد طبعي موقعیت، د بحر له کچې څخه مناسب لوړوالی، د روښانه لمر کافي وړانګې او د ژمي په موسم کې د مڼو د ونو لپاره د اړینې یخنۍ شاوخوا پوره کېدل (Chilling Requirement)، ټول هغه لاملونه دي چې د افغانستان اقلیم او خاوره د مڼو د کښت او روزنې لپاره په بشپړ ډول خورا موافق او پاموړ ګرځوي. په تاریخي لحاظ، لسيزې وړاندې د کابل په چاپېریال کې د مڼو ستر او نامتو باغونه شتون درلود چې تولیداتو یې لوړ شهرت درلود؛ خو له بدمرغه د وروستیو تېرو ناخوالو او انکشافي ستونزو له امله د کابل دغه زړه پورې باغونه تر ډېره له منځه لاړل. له دې سره سره، په اوسني وخت کې د هېواد په لوېدیځو او مرکزي سيمو په ځانګړي ډول په میدان وردګ، لوګر او یو شمېر نورو ولايتونو کې بڼوالۍ نوې بڼه اخیستې او د عامو بزګرانو او پانګه والو پاملرنه د مڼو د سوداګریزو باغونو جوړولو ته په بې ساري ډول اوښتې ده.
د افغانستان په عصري او کلاسيکه بڼوالۍ کې تر ټولو مهم پرمختګ د اصلاح شوو اېلیت او پېژندل شوو ورایټیو ترويج او کرکېله ده. اوس مهال په اغېزمنو سیمو کې د نړیوالو مشهورو نوعو لکه ریډ ډلیشس (Red Delicious) او ګولډن یا یلو ډلیشس (Golden or Yellow Delicious) پلي کول او ډېرښت عام شوی دی، چې د سوداګریز لګښت، غوره خوند او په سړخونو کې د ساتنې لوړ وړتیا له امله يې خورا مثبتې پایلې ورکړي دي. له دې سره جوخت، د مڼو د بوټو د روزنې په ساینسي میتودونو کې د نويو او معیاري نېله بوټو یا روټ سټاکونو (Rootstocks) د کارولو فرهنگ هم دود شوی دی. د ايسټ مالينګ ۹ (East Malling 9 / M.9) چې د ټیټ قدو یا ډوارف ونو لپاره کارول کېږي، او د مالينګ مرټن ۱۰٦ (Malling-Merton 106 / MM.106) چې د متوسط قد لرونکو ونو بیولوژیکي روغتیا او د ناروغیو په وړاندې مقاومت باوري کوي، پلي کېدل د دې لامل شوي چې په قوریو او باغونو کې د کثیف یا لوړ تراکم کښت (High-Density Planting) لارې چارې خپرې شي او د حاصلاتو مقدار او کیفیت په د پام وړ توګه لوړ شي.
په افغانستان کې د مڼو ټولېدنه او د هغوی پروسس تر ډېره پورې په انحصاري او دوديز ډول تر سره کېږي؛ په دې مانا چې هېوادوال مڼې يوازې په تازه بڼه مصرفوي. دا په داسې حال کې ده چې د نړۍ په پلي شوو او مدرنو بڼوالیو او خوراکي انډسټرۍ کې د مڼو ارزښت یوازې په تازه مصرف پورې محدود نه دی، بلکې له هغې څخه راز راز لاسته راوړنې او فرعي فرعي محصولات تولیدېږي؛ لکه د قوطي شوو مڼو پروسس (Canned Apples)، د مڼو مربا، طبيعي شربت او جوسونه، مڼيزه سيډر او سرکه، د پاى (Apple Pie) شیریني او وچې شوې مڼې. دا ډول پروسس نه يوازې د مڼو ژر تخريبېدل کموي او ساتنه یې زیاتوي، بلکې په فارم کې د حاصلاتو اقتصادي ارزش یا زیات شوی ارزښت (Value Addition) هم څو برابره پورته وړي.
له تخنيکي او احصائيوي پلوه، په هېواد کې د مڼو د کښت د ټولې ځمکې، د موجودو ونو د کره شمیرې او په بېلابېلو ولایتونو کې په اوسط ډول د فی جریب حاصلاتو د څرنګوالي په هکله باوري، انسجام شوي او پرمخنګ مالومات تر ډېره په ډیټابیسونو کې لږ تر سترګو کېږي. له دې سره سره، د میدان وردګ او لوګر له تجربه کارو بڼوالو سره د ساحوي مرکو او څېړنو پر بنسټ لومړني او مقایسوي ارقام ترلاسه کېدای شي. د بیلګې په توګه، د ځینو تحلیلي اټکلونو پر بنسټ، په مروجه او کلاسيکه بڼوالۍ کې په یوه جریب ځمکه کې تر ۵۵ پورې د مڼو ونې کرل کېږي. کله چې یوه ونه د ودې او شمیر شپږم کال ته ورسېږي، کولای شي په کلني ډول کابو ۱۰۰ کیلوګرامه معیاري حاصل ورکړي.
که چیرې په سیمه ییز او ملي بازار کې د مڼو لږ تر لږه یا اوسط اټکل شوې بیه فی کیلوګرام ۲۰ افغانۍ واخیستل شي، نو د یوه منظم شلغمي یا ۶ کلن بوټي د ژوندي تولید اقتصادي محاسبه په لاندې ساده ډول ترسره کېدای شي:
$$100\text{ kg} \times 20\text{ AFN/kg} = 2{,}000\text{ AFN (د یوې ونې کلنی عاید)}$$ له دې محاسبې سره سم، کله چې پر یو جریب ځمکه ولاړې ټولې ۵۵ ونې تولیدي پړاو ته ورسېږي، د یوه جريب مڼو د کلاسيک باغ ټول کلنی ناخالص عاید بيا په لاندې توګه لاسته راځي:
$$55\text{ ونې} \times 2{,}000\text{ AFN} = 110{,}000\text{ AFN (د یوه جریب کلنی عاید)}$$ دا ارقام څرګندوي چې د بڼوالۍ سکتور تر کومه حده لوړ اقتصادي او تسلیټي ظرفیت لري. که چېرې پر دغو پروسو علمي مېتودونه، اصلاح شوي او نوي تخمونه، د سړخونو پراختیا او د خوراکي پروسس پرمختللې سرچینې او فابریکې زیاتې شي، د افغانستان بڼوال او اقتصادي سیستم کولای شي خپله ګټه له دغې اوسنۍ بڼې څخه څو برابره پورته یوسي.
د ٢٠٠٤ کال داحصائـې په اساس افغانستان دمڼو کلنۍ توليد ٦٣٠٠٠ ټنه وء چې په بين الملي مارکيټ کې يې ديو ټن نرخ ٢٩٠ ډالره وء .
دمڼو ورايټي گاني
١. - : Annaد حمل په مياشت کې گلان کوي، غټه سلندري شکله، سره خوږه ميوه لري او په سنبله کي يي ميوه پخيږي.
٢. Beverly Hills: - دحمل په اخره کې گلان کوي او منځني ډول همواره ميوه او زيړ رنگ لري.
٣. Breadburn: - په حمل کې گلان کوي، منځني غټه ميوه لري سورته مايل رنگ لري او په زړه پوري جنسيت لري. په نيوزلينډ کي دلومړي ځل له پاره توليد شوې ده.
٤. Dorsett Golden: - په حمل کې گلان کوي چې د Golden Delicious سره ورته والي لري.
٥. Fuji: - نوموړي ورايټي دحمل په اخره کې گلان سپړي منځنۍ غټه او لږه همواره زيړ، رنگ لرونکي ميوه، خوږ شربت او دشاتو په څير خوږ خوند لري. په اکتوبر کې پخيږي او په ښه ډول دذخيره کيدو توان لري او دجاپان دډيرومشهورو مڼو له جملي څخه دي.
٦. Gala: - په حمل يا April کې گلان کوي منځنۍ وړه زيړ رنگ لرونکي ميوه لري او د Fire Blight په مقابل کې ډيره حساسه ده. په نيوزلينډکي ډيره مشهوره ده.
٧. Gordon: - په حمل کي گلان کوي، غټه ميوه کوي چې شين پوستکى لري.
په همدي ډول د GTZ, DFID او Canadian international Development Agency دنشريو څخه لاندي ورايټي گاني دافغانستان له پاره سفارش شويدي :
Discovery : - چې روښانه سور رنگ لري، Red Devil زيړ ته مايله سور رنگ لري، Scrumptious قرمزي رنگ لري او دوني څخه تر اخره پوري نه لويږي، Red Windsor چې سور قرمزي رنگ لري، Jester جستر په زيړ {
د مڼو لپاره اقليم او خاوره
د جغرافیایي عرض البلد موقعیت او په ځانګړي ډول د هوا د سختې یخنۍ اندازه هغه اساسي فکتورونه دي چې په نړۍ کې د مڼو د کښت ساحې ټاکي. که چیرې د مڼو باغونه خورا شمالي قطبي عرض البلدونو ته ولېږدول شي، د سختې یخنۍ او منفي درجو له امله ونې زیانمنېږي او له منځه ځي. له همدې امله د هاس (Hass)، هیبرنال (Hibernal) او انټینوکا (Antinovka) غوندې مقاوې ورایټۍ معمولاً د نیله بوټو یا روټ سټاکونو (Rootstocks) په توګه کارول کېږي، ترڅو د مڼو ونې د زښتې سړې هوا له ناڅاپي تاوانونو او کنګل کېدو څخه خوندي پاتې شي.
په مقابل کې، هغه مڼې چې په ۳۳ درجو سویلې عرض البلد او نږدې ټیټو پستو سیمو کې کرل کېږي، د مېوې کیفیت، خوند او بافت یې زیانمنېږي؛ دغه ډول مڼې له شکولو وروسته ډېر ژر خرابېږي او د اوږدې مودې لپاره په سړخونو کې د ساتلو وړتیا له لاسه ورکوي. همدارنګه هغې مڼې چې په طبعي توګه سور رنګ لري، د خپل اصلي رنګ، مناسب خوند او حسي کیفیت د پراختیا لپاره په اوړي کې سړو شپو ته اشد ضرورت لري. له همدې کبله، د ۳۵ تر ۳۸ درجو عرض البلد څخه د استوا کرښې خوا ته په نزدي اقلیمونو کې مڼې نه شي کولای سمه طبیعي وده وکړي.
د خاورې او تغذیې له پلوه، څرنګه چې د مڼو د ونو ریښې په ځمکه کې تر ډېره پورې ژورې خپرېږي، نو ځکه یې سمه روزنه ژورو، نرمو او مناسبو خاورو ته اړتیا لري. په کښتو شرایطو کې د مڼو ځوانې ونې د نورو ډېری مېوه لرونکو درختو په پرتله دا وړتیا لري چې له خاورې څخه نایتروجن په اسانۍ جذب کړي. برسېره پر دې، د مڼو بوټي د خاورې د القليت او اسیدیت یا ایچ (pH) په پراخه کچه، یعنی له ۵.۵ څخه تر ۸.۵ پورې په بریالیتوب سره وده او تطبیق کولای شي.
د مڼود مهمو نيله بوټوخصوصيات
Rootstocke) (Characteristic of Important Apple
دډيرپخواوخت څخه د (M.9 Rootstock) په ټوله نړي کي د) (High density planting په خاطر ډير مشهور شو ي خو دلته د يو څو نيله بوټو څخه يادونه کوو چي ممکن په مختلفو اقليمونو او خاوروکي له دي هم مناسب وي :
(M.2): دانيله بوټى د M.7 په شان په آسانۍ سره تکثيريږي اود (MMs) په رطوبت لرونکو خاورو کي ښه وده کوي خو په (Heavy Clay) خاوروکي ښه وده کوي ، او د (Delicious) Spy, Jonathan, McIntosh سره مطابقت لري ، د Crown rot په مقابل کي په مناسب ډول مقاوم دى خو نيماتود ورته ممکن يو مشکل وي او د M.111 څخه کوچنۍ ونه توليدوي.
(M.4): دمنځني ټيټ قدي (Semi dwarf) څخه تر منځني معياري (Semi standard) پوري قد توليدوي ، وختي په حاصل راځي ، او ډير حاصل ورکوي ، دCrown rot په مقابل کي مقاوم دى اوپه ډنمارک ، هالينډ او جرمني کي ډير استعماليږي.
M.26) (: نوموړى نيله بوټى په شمالي امريکا کي يو معياري ټيټ قدى نيله بوټى دى چي د M.9 او M16 دکراس په نتيجه کي رامنځ ته شوي ، دM.9 EMLA څخه ٥٠% لوړ قدې اود M.7 څخه ٢٥% ټيټ قدې ونه توليدوي ، (Yield capacity) يې د M.9 EMLA څخه کم خو د M.7 څخه ډير ښه دى ، تکيې ته ضرورت لري، د يخې هوا په مقابل کې نسبت M.9 ته ډير مقاوم دى ، د Collar rot په مقابل کي په متوسط ډول حساس اود (Fire blight) او (Wooly Apple Aphid) په مقابل کې ډير حساس دى ، او په نيله بوټي باندي يې غوټي ادامه لري .
(M.7): دهغه وخت څخه راهيسې چې (U.S.A) ته دغه نيله بوټى معرفي شوى د (U.S.A) دملاد تير حيثيت لري ، تر اوسه پورې ډيرد استعمال وړ نيله بوټۍ دي او دډيرو امراضو په مقابل کي مقاوم دى ، د ډول ، ډول خاورو او مختلفو اقليمونو سره توافق لري ، په آسانه توگه د کرونکو اوروزونکو پواسطه په قوريه کې تکثيريږي ، په ښه خاوروکې معياري اندازې ته رسيږي دکال په اوايلو کي دري فټه پوري تکيې ته ضرورت لري.
(M.27): - داد M.13 او M.9 دکراس څخه په ١٩٢٧م کال کي منځ ته راغلى دا ډير ټيټ قدى دى او د M.9 څخه هم ټيټ قدى دى ، Support يا (تکيه) ته ضرورت لري ، د (Interstem) په حيث په قوي کلونونو استعماليږي ، په ژورو او ښه ذهکشي شوو خاورو کي ښه نتيجه ورکوي ، او د (Fire blight) په مقابل کي لږ حساس دي او نسبت 9 M ته په اسانۍ سره تکثيريږي.
(MARK (MAC9): د M.9 (Open pollinated) نيالگى دى چې د M.9 EMLA ٧٠% جسامت جوړوي ، Support ته ضرورت لري ، د Collar rot او وچکالۍ په مقابل کي مقاوم ، خود Fire blight او Wooly Apple Aphid په مقابل کي حساس دى ، پړسيدلي تومور شکله غوټي په نيله بوټي Root stock او سکرونو Suckers باندي راختلي وي ، او په (Heavy Soil) کي ښه وده کوي.
(Bud.9): دانيله بوټى د M.9 او دRed Standard دکراس په نتيجه کي رامنځ ته شوى ، د M.9 EMLA څخه زيات لوړيږي ، خود حاصل اندازه يې د M. EMLA په شان ده ، Support (تکيې) ته ضرورت لري ، ديخنۍ او Collar rot په مقابل کي ښه مقاومت لري ، خود (Fire blight) او (Wooly apple aphid) په مقابل کي حساس دي .
(MM.106): (N.Spy x M.1) نوموړى نيله بوټى د پاڼي دقاعدي په برخه کي دلويو (Stipules) په لرلو سره په قوريه کي په آسانۍ پيژندل کيږي ، ډير حاصل ورکوونکې ده ، د M.7 څخه لويه ونه توليدوي ، په لمدو خاورو کي (Collar rot) ته ډير ميلان لري ، او کله چي پري حساس (Scion) پيوند شي نود (Fire blight) او يخنۍ په مقابل کي ډير حساس دى.
(MM.111): دوچکالۍ په مقابل کي مقاوم دى (وچکالي ښه تحمل کولاى شي) او هم دسپږيو سره ډير مقاوم دى ، يو قوي کلټيوار دى چې نيغ والي ته ميلان لري ، او Rootstock يې د (Interstem) په حيث استعماليږي.
دمڼودتخم راټولول او دهغې ساتل
د تخمونو بریالی ټوکېدنه تر ډېره پورې په اړین وخت او طریقه له مېوو او ونو څخه د هغو پر راټولولو پورې اړه لري. د راټولولو پر مهال باید پام وشي چې تخمونه نه باید چاودېدلي وي او نه هم تر پخېدو وړاندې په خام حالت کې لیرې شي. له بله پلوه، د بېلابېلو مېوو فزیولوژیکي جوړښت توپیر لري؛ د ځینو مېوو تخمونه په اسانۍ له غوښینې برخې جلا کېږي، خو د ځینو نورو بیا خورا کلک پرې نښتي وي.
د تخمونو د راټولولو دقیق وخت د مېوې نوعې او بيولوژیکي کټګورۍ ته په کتلو ټاکل کېږي. هغه مېوې چې تخمونه یې تر پخېدو وروسته سمدستي د زرغونېدو وړتیا لري—لکه نارنج، مالټه او د ستروسو کورنۍ نور غړي—کولای شي په هماغه وخت کې راټول شي کله چې د کښت پروسه پیلېږي. خو د مڼو او نورو پاڼرېژو مېوو تخمونه سمدستي تر پخېدو وروسته راټولېږي. د استخراج پر مهال مېوه د چاقو په واسطه څېرې کېږي او تخم ورڅخه بهر کېږي؛ که پر تخم د غوښینې برخې پاتې شوني نښتي وي، په لوښي کې د اوبو په ذریعه پریمنځل کېږي او پاکېږي.
د مڼو او نورو پاڼرېژو مېوو تخمونه تر مینځلو وروسته باید په ښه توګه لمر ته وچ شي او بیا په ټوکرینو یا کاغذي کڅوړو کې خوندي وساتل شي. برعکس، د ستروسو او الوکاټو تخمونه تر پاکولو وروسته وچولو ته اړتیا نه لري او باید سمدستي وکرل شي، ځکه وچېدل د هغوی د ټوکېدو او تیغ وهلو وړتیا له منځه وړي.
د مڼو او تر ډېره د پاڼو لرونکو مېوو تخمونه تر راټولېدو سمدستي وروسته نه شنه کېږي، بلکې تر کښت وړاندې باید له لندې او سړې هوا (Moist Chilling) سره مخ شي ترڅو له طبعي خوب (Dormancy) څخه راووځي او د ټوکېدو وړتیا ترلاسه کړي. د هغې د پروسس لپاره، د مڼې تخمونه د ۸۵ تر ۹۰ ورځو پورې د ۱ تر ۳ سانتي ګراد درجو پورې لندې او سړې هوا ته اړتیا لري ترڅو چمتو او ټوکېدنې ته چمتو شي.
د بوزغلي لپاره د اړتيا وړ تخمونو مقدار معلومول
ديوې واحدې ټوټې ځمکې لپاره د تخمونو اندازه په يو شمير عواملو پورې اړه لري.
• دميوې ډول
• د کرلو مسافه
• په سلو برخوکې د تخمونو ټوکيدنه يا دتيغ وهني فيصدي
• خالص والي يا سوچه والي
• په يو کيلو گرام کې د تخمونو شمير
د بوزغلي د نيالگيو د تخم اندازه د لاندې فارمول پواسطه معلوميږي.
W= A. S / D. P. G. L
W: د تخمونو هغه اندازه چې بايد په يوه واحده ټوټه ځمکه کې وکرل شي. S: دمتر مربع په اساس هغه واحد ټوټه ځمکه چې بايد وکرل شي لکه يو جريب ۲۰۰۰ متره مربع کيږي
A: د کرلو د مسافې پر اساس د هغه تخمونو شمير دي چې په يو متر مربع کې کرل کيږي. D: په يوکيلو گرام کې په اوسط ډول د تخمونو تعداد. P: په سلوبرخوکې د تخمونو د خالصوالي يا سوچه والي برخې دي. G: په سلو برخو کې د هغه تخمونو شمير دي چې له ټوکيدنې وروسته د موسم په اخر کې ژوندي پاتې شويدي. L: په سلو برخو کې د لابراتواري ټوکيدنې اوسط (د عشارئې له مخې). او دځمکې د مساحت ۶/۱ برخه د سړک،لارو او ۵/۶ برخه ئې بايد د تخم لپاره جداشي.
دلازياتو معلومات لپاره لاندي ارقاموته پاملرنه وکړۍ خو زمونږ داصلي موضوع پوري يې يواځي دمڼې ارقام اړه لري.
د ډول ډول ميوو د تخمونو تعداد په اوسط ډول په يو کيلو گرام کې:
ميوې په يو کيلو گرام کې د تخمونو تعداد ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ مڼې ۳۰۰۰- ۳۲۰۰
ناک ۳۰۰۰- ۳۲۰۰
شفتالو ۲۵۰- ۳۵۰
زردالو ۵۰۰- ۶۰۰
بادام ۳۵۰- ۴۰۰
چهار مغز ۱۵۰
که چيرې څوک نه غواړي چه په وزن د ميوو د تخونو مقدار معلوم کړي اوياله پورتني فارمول څخه گټه اخستلي نشي نو کولاي شي چې د شمير پر اساس د پورتني جدول له مخې د خپل ضرورت وړ تخمونه معلوم کړي او بيا هغه په بوزغلي کې وکري . لومړي د خوښې وړ مسافه او بيا دهغې له مخې په متر مربع کې د تخمونو شمير معلوم کړي او بيا دټولې کرونکې ساحې لپاره د تخمونو شمير معلوم کړي.
د کرلو طريقه
د تخمونو د کرلو مناسب ژوروالی په نیغ په نیغه توګه د هغوی د بڼې او اندازه پورې تړلی دی. که چیرې تخمونه په ناستندرد ژوروالي وکرل شي، د زرغونېدو پروسه یې زیانمنېږي؛ ځکه په سرسري یا ډېر لږ ژوروالي کې د خاورې ناڅاپي وچېدل او د رطوبت تبخیر د تخم د نه ټوکېدو لامل ګرځي. له بلې خوا، که تخمونه له حده زیات ژور وکرل شي، ممکن د پاتې ذخیروي غذایي موادو له ختمېدو وروسته هم د ځمکې سطحې ته راپورته نه شي او له منځه لاړ شي.
د مڼو د تخمونو د کرلو پر مهال د هغوی د وضعيت خوندیتوب خورا مهم دی. د مڼې د تخم تېره یا نرۍ څوکه باید په خاوره کې ښکته لوري ته واچول شي؛ ځکه له همدې برخې څخه لومړنۍ ریښه غوړېږي او ښکته خوا ته وده کوي، په داسې حال کې چې له غټې څوکې څخه د بوټي تنه راوځي او پورته د ځمکې په لور عمودي وده پیلوي.
د خاورې جوړښت ته په کتلو د کرلو اندازه توپیر کوي؛ په نرمو او پستو خاورو کې د مڼو تخمونه له ۳ تر ۶ سانتي مترو او په سختو یا کلکو خاورو کې له ۲ تر ۳ سانتي مترو په ژوروالي کې کرل کېږي. دغه راز د کلکزړو مېوو (Stone Fruits) لکه زردالو، شفتالو او الو تخمونه په نرمو او پستو خاورو کې تر زياتې کچې، یعنی له ۵ تر ۸ سانتي مترو په ژوروالي کې کرل کېږي.
په بوزغلي کې د مېوو د تخمونو کرل د پولو (کتارونو) په دواړو خواوو کې خورا ګټور پرمختګونه لري، لکه:
۱. د پیوند کولو (Budding & Grafting) پروسه خورا اسانوي. ۲. د للون او بېکاره بوټو د پاکولو (Weeding) کار خورا ساده کوي.
د دغو بسترونو په تنظیم کې د دوو قطارونو ترمنځ فاصله له ۶۰ تر ۷۵ سانتي مترو او د هر تخم ترمنځ فاصله له ۱۰ تر ۱۵ سانتي مترو پورې ترجیح ورکول کېږي.
د مڼود تخم سټراټيفيکيشن
Stratification: - د هغه عمليي څخه عبارت دى چي د تخمونو د استراحت د مودي د مينځه وړلو او ودي ته د هڅولو لپاره ضروري دي چي هغوي د اوږدې مودي لپاره د ټيټو مثبتو درجود حرارت او لوند چاپيريال سره چي کافي هوا ولري معامله کيږي ، په ساړه او لوند ځاى کي د تخمونو اچولو مقصد دادى چي تخمونه ژر او يو شانته وټوکيږي.
د تودوخي لوړه درجه د بې وخته ټوکيدو سبب گرځي او د تودوخي ټيټه درجه د ساتني وخت اوږدوي او د بې وخته ټوکيدو مخه نيسي. تقريباً هر هغه مواد چي لنده بل او هوا ساتي او د زهرناکو موادو څخه خالي وي د تخمونو د وچولو په مقصد مناسب بريښي مطلوب او مروج مواد عبارت دي له (پاکي شگي) ، Peat Mass ، Sphagnum Mass ، Vermiculite ، د اري بور څخه چي د حجم له مخي دري برخي مواد او يوه برخه تخم گډه وي يا به تخمونه د حجم له مخي په لنده بل ساتونکي موادو کي اچوي چي يوه طبقه لنده بل ساتونکي مواد او بله طبقه تخم چي د هري طبقي پنډوالي 1 – 7.5 cm پوري وي نوموړي تخمونه به د ځمکي په 30 cm ژوروالي کي چي سوړ او لوند وي ساتل کيږي. خو په يخو منطقو کي په مستقيم ډول Direct Sowing تخمونه هم کرل کيږي چي د قوس (ليندي) په مياشت کي کرل کيږي په دي توگه د لمدي سړي هوا اړتيا پوره کيږي. د مڼې تخمونه لمدې سړې هوا ته ضرورت لري چي زړي بايد ٨٥-٩٠ ورځولپاره د سانتي گراد د ١-٣ درجو په سړه هوا او لمدو شگو کي وساتل شي.
د تخم د کرلو لپاره د ځمکې تيارول
مخکې له دې چې د تخم د کرلو وخت راورسيږي غوره شوي پټي بايد په لاندې ډول تيار شي. • خاوره ښه ژوره قلبه شي. • ډبرې او بيکاره گياوې ورځينې لرې کړل شي. • د پټي لوټې ماتې کړل شي. • ډير لوند پټي قلبه نه کړل شي ځکه چې لوټې پيدا کوي. • ډير وچ پټي هم قلبه نه کړل شي ځکه خاوره ډيره ميده کيږي او کله چې اوبه کړل شي نو خاوره يي کلکيږي. • د قوريي لپاره شگلنه خاوره يا Sandy loam ډيره غوره ده. • مټينه خاوره Clay soil که موجوده وي د حيواني سرې په واسطه دهغه ساختمان Structure اصلاح کړل شي. هغه تخمونه چې په پلاستيکي کڅوړو کې کرل کيږي لکه ددې ډول تخمونو لپاره د کروندې فارمول پر اساس خاوره تياريږي.
1 : 2 : 3
دري (۳) برخې د پټي خاوره دوې (۲) برخې ميده پاکه شگه يوه (۱) برخه حيواني ورسته شوې وچه سره
پورتنۍ اماده شوې خاوره، شگه او حيواني سره ټول يو ځاي کيږي بيا د جالۍ پواسطه چاڼيږي،لوټې ډبرې او خځلې ترې جلاکيږي او چاڼ شوې پاکه خاوره بايد په پلاستيکي کڅوړو کې واچول شي او تخمونه پکې وکرل شي. که چيري دجالۍ په واسطه خاوره چاڼ نه شي هم کولاي شو چې په پلاستيکي کڅوړو کې ورڅخه استفاده وشي خو نوموړې خاوره بايد لوټي، تيږي او نور اضافي شيان ونه لري.
دمڼود تخمونو دکرلو وخت
د افغانستان دبيلو بيلو منطقو اقليمي شرايط سره توپير لري د مثال په ډول په يوه موسم کې د ننگرهار هوا توده وي خو د وردگو او باميانو هوا بيا سړه وي . د مڼو تخمونه بايد له لمدې سړې هوا سره په طبيعي توگه مخامخ شي او داستراحت Dormancy ئې له منځه ولاړه شي.
کيداي شي د دغو تخمونو ميوې لومړي په اوبو کې پريمنځل شي اوبيا تر ۴۸ ساعتونو پورې په اوبو کې ډوبې شي اوپه ژمي کې بيا د يوه ديوال يا پولې شمالي خواته ۳۰ سانتي متره ژوره کنده کې د لمدو شگو په طبقو کې وساتل شي په دې وسيله ئې د استراحت دوره له منځه ځي او بيا په پسرلي کې په قوريه کې وکرل شي.
کله چې د مڼو د تخمونو د استراحت دوره له منځه وړل شويوي بيا نو دهغوي د کرلو وخت د سيمې په اقليمي شرائطو پورې اړه لري د مثال په ډول د افغانستان په تودو سيمولکه ننگرهار،لغمان ،کندهاراو هلمند کې د مڼو تخمونه په بزغلي کې د حوت د مياشتې په لومړيو وختونو کې کرل کيږي او په سړو سيمو لکه کابل،لوگر او وردگو کې د حوت د مياشتې په آخره اونۍ او يا دحمل د مياشتې په لومړۍ اونۍ کې کرل کيږي. څرنگه چې د ستروسو ميوې يواځې د ننگرهار ،لغمان او کنړونوپه ځينو سيموکې په تجارتي ډول کرل کيدلي شي نو بزغلي ئې هم بايد په همغه سيمو کې جوړ شي.
د نويو زرغون شوؤ نيالگيو پالنه او روزنه
نوي زرغون شوي نيالگي ډيرې جدي او نژدې پاملرنې ته اړتيا لري .څرنگه چې نيالگي ډير کوچني وي نو دهر ډول افتونو لکه پوپنکي ناروغۍ،د اوبو کموالي، د ناوړه بوټو سره مقاومت ، د حشراتو اوداسې نورو په مقابل کې زيات حساسيت لري. له ناروغو نيالگيو څخه باغ نه شي جوړيدلاي بايد کوشش وشي چي د بزغلي نيالگي له هيڅ ډول افت سره مخامخ نه شي.
زرغون شوو نيالگيو ته بايد په خپل وخت نايتروجني سره ورکړل شي او کوښښ وشي چې ټول ناوړه بوټي Weed تر شنه کيدو يووخت وروسته ترې لرې او له منځه يوړل شي. نيالگي بايد په خپل وخت کې اوبه شي اوهر ډول افت لکه فنگسي ناروغۍ Fungal diseases او حشرات insects بايد کنترول شي.
د ځينو ميوو لکه Stone fruit (شفتالو،زردالو،الو يا لوچو، گيلاس) او مغز بابو Nut crops لکه ( چهارمغز،بادام،) نوي زرغون شوي نيالگي يوه عمده اصلي ريښه Main root توليدوي او دنوموړي ريښې په څنگونوکې ډير لږ يا هيڅ ريښې نه توليدوي د نوموړو ميوو او مغزبابو دا ډول خاصيت دوه غټ او مهم تاوانونه لري.
يو داچې له بزغلي څخه د ايستلو په وخت کې ستونزه رامنځ ته کوي ځکه چې اصلي ريښې يې ډيرې په خاورو کې ژورې تللې وي. • بل داچې ډير شمير ئې په باغونوکې له کرلو وروسته مړې کيږي او له منځه ځي ځکه چې اصلي عمده ريښه د څنگ کوچنۍ تغذيوي ريښې Feeder roots نه لري. ددې لپاره چې په نوموړو ميوؤ او مغزبابو کې پورتنۍ دوه ستونزې رامنځ ته نه شي نو کله چې کوچني نيالگي په بزغلي کې تر ۱۰ سانتي مترو پورې جگ شول ټولې عمده يا اصلي ريښې د څوکې له خوا د تيره چاکو اويا تيره لور پواسطه په خاوره کې لنډه او غوڅه شي دا ځکه چې نيالگي بايد د څنگ تغذيوي ريښې Feeder roots توليدکړي. په لنډ ډول بايد وويل شي چې د مڼو نوي زرغون شوي نيالگي د لومړني وده ئيز موسم Growth season په لومړيو څلورو يا پنځو مياشتوکې بايد داسې اصلاح شي چې د هغوي د راتلونکې ژوند ستونزي حل شي او په اسانۍ د لومړي وده ئيز موسم د سنبلې په مياشت کې پيوندولو ته تيار شي.
اوبه ورکول
دتخمونو دکرلو څخه وروسته بايد بسترد اوبو پواسطه آبياري شي چې دغه اوبه په نوموړي بسترونو کې دوه يا درې ورځې وروسته يو ځل خوشې کيږي خودا په لمړيو وختونو کې چې ورسته بيا په هفته او يا تردې زياتې ورځې وروسته اوبه ورکول کيږي .
خوبسترونو ته اوبه ورکول دخاورې په ډول ، دبوټي په حالت ، اقليمي شرايطو او داسې نور عواملو پوري اړه لري چې د نوموړو عواملو په نظرکې نيولو سره بايد بسترونه په ښه ډول خړوبه شي بسترونه بايد داسې جوړشوي اوسې چې د اضافې اوبو د وتلو لپاره په آخر کې يو مخرج موجود وي چې زياتې اوبه بايد دهغې له لارې خارج شي .
کوشش وشي چې په قوريه کې اوبه ډنډ پاتې نه شي ځکه بوټي د Root rot په ناروغى اخته کيږي . په افغانستان کې په اکثرو سيمو کې په اوبوکې د مالگې او نورو منرالي يا کاني موادو موجوديت د اوبو په څرنگوالي تاثيرلري او کله کله له هغې څخه ستونزې راولاړيږي. دخړوبولو اوبه بايد دهغومنرالي موادو شتون لپاره وآزمايل شي،ترڅو نيالگيو ته د زهرجنو او مضرو اوبو له رسيدو څخه مخنيوى وشي .
خيشاوه
خيشاوه (Weeding) په حقيقت کې ټول هغه بوټي چې مونږ نه وي کرلي ، او مونږ ته کومه گټه ونه رسوي او موجوديت يې له يوې خوا د کرل شويو بوټو لپاره دځاې او ساحې په اشغالولو کې او له بلې خوا د بوټو سره د اوبو او غذايې موادو په مصرفولو کې رقابت کوي د هرزه کياوو په نامه سره ياديږي.
هرزه گياوې دقوريې د نيالگيو سره دلاندې موادو په لاسته راوړلو کې رقابت کوي .
١- اوبه ٢- غذايې مواد ٣- دلمر وړانگې
ددې لپاره چې د قوريې نيالگيو ته دمناسبې نمو لپاره زمينه مساعده شي نو بايد هرزه گياوي له منځه يوړل شي .ښه وخت د هرزه گياوو د ليرې کولو لپاره هغه وخت دى چې هرزه گياوې نازکې او نرۍ وي.په پسرلي کې ددويمې مياشتې نه بعد او يا ددريمې مياشتې په اوايلو کې بايد خيشاوه وشي خو د اوبه لگولو څخه وروسته چې ځمکه په کافې اندازه رطوبت ولري .پس د اوړي څخه يا درې مياشتې وروسته هرزه کياوې بايد ليري شي پدې طريقه چې ريښې يې په خاوره کې پاتې نه شي
د سرې استعمال
کله چې د بزغلي لپاره ځمکه تياره شوله نو له هغې وروسته بايد د حيواناتو ښه خوسا، ورسته اووچه شوې سره well composed چې د شپږو څخه تر دوولسو ۶- ۱۲ مياشتو پورې وخت پرې تير شوي وي ورکړل شي او د قلبې پواسطه له خاورې سره گډه شي. د حيوانې سرې (FYM) مقدار د خاورې دکيفيت Soil quality پورې اړه لري په هر صورت بايد ځمکې ته په يوه جريب کې پنځه ټنه حيواني سره Farm Yard Manure استعمال شي .
برسيره پر حيواني سره په يو جريب ځمکه کې يوه بوجۍ توره يا فاسفورس لرونکي کيمياوي سره هم اچول کيږي او بيا دقلبې په واسطه له خاورې سره گډه شي. د حيواناتو تازه سره بايد استعمال نه شي ځکه چې له يوې خوا د نيالگيو ريښې سوځوي او له بلې خوا ونې د نايتروجن په کمبود Nitrogen deficiency اخته کوي . وروسته د بزغلي ځمکه په پټيو وويشل شي ،لښتي،پولې او لارې پکې جوړې شي پولې يا قطارونه بايد دبادپه مقابل کې جوړې شي. که چيرې سيمه ډير باد ولري بايد د بزغلي له جوړولو څخه دوه يا دري کاله مخکې د باد ماتونکو Wind breaks ونو دوه يا دري قطارونه وکرل شي. کله چې په پسرلي کې تخمونه وټوکيدل اونوي زرغون شوي نيالگي له ۱۰ څخه تر ۱۵ سانتي مترو په لوړوالي لوړ شول نو بايد زرغون شويو نيالگيو تر څنگ په قطار ډول ۱۵ کيلو گرامه يوريا (نايتروجن لرونکې سره) په يوه جريب کې استعمال شي او سملاسي بزغلي اوبه کړل شي. او ددوهم ځل لپاره بيانو يو څه ژر خړوب شي . له لومړى نايتروجني سرې څخه ۲۰ يا ۲۵ ورځې وروسته بيا د دوهم ځل لپاره په يوه جريب کې د لومړي ځل په شکل ۱۵ کيلو گرامه يوريا استعمال شي او بيا يوه مياشت پخوا تر پيوندولو د دريم ځل لپاره ۱۵ کيلوگرامه يوريا په يوه جريب کې استعمال شي.
د مڼو پيوندول (Apple Budding)
له تخمونو نه بايد باغونه جوړ نه شي ځکه چې له تخم څخه توليدشوي ونې اصلي جنسيت نه لري ، خپل جنسيت له لاسه ورکوي او هم په ټولو خواصو کې مورني او پلرني بوټو سره ورته والي نه لري .
هغه ميوې چې د غير زوجي تکثير په نورو طريقو سره نه شي ډيريدلاي نو بايد د پيوند په طريقه تکثير شي.له هغه نيالگي يا ونې څخه چې پيوند اخستل کيږي د پيوند بوټي په نوم ياديږي او هغه نيالگي چې پيوند ورباندې لگول کيږي د نيله بوټي په نوم ياديږي . دپيوند اخستلو لپاره سالمې ونې چې ميوه ئې غوره کيفيت او ډير حاصل ورکوي انتخابيږي . پيوند ديوه وده ائيز موسم له نودوڅخه اخستل کيږي .
په پيوندولو کې بايد لاندې ټکوته ډيره پاملرنه وشي: دپيوند اخستلولپاره بايد روغې ونې اونودې Bud stick د غوره ميوې له ډله څخه انتخاب شي. زخې Buds بايد دنيله بوټي Root stock په داسې صيقل ځاي کې پيوند شي چې له ځمکې څخه تر ١۰ څخه تر ١۵ سانتي مترو پورې لوړې وي. بڼوال بايد په دي پوه وي چې کوم پيوندي بوټي په کوم نيله بوټي باندې پيونديدلاي شي.
زخې بايد د باد په مقابل کې پيوند شي ترڅو له ماتيدو وژغورل شي او ټول قطارونه همغې يوې خواته پيوند شي چې په راتلونکې کې د هغوي په نښه کول او ازمويل آسانه شي. دبزغلي دنيالگيو په کوم قطارونوکې چې دميوؤ کوم خاص ډول Variety پيونديږي هغه بايد د بزغلي خاوند له ځان سره د بوزغلي په جوړه شوې نقشه کې په نښه کړي او نومونه ئې وليکي. دميوؤ ځينې ونې گرده برابرونکي Pollinizers ته ضرورت لري . دنوموړو ميوؤ څخه کم ترکمه دوه داسې ډولونه پيوند شي چې يوه او بلې ته ئې گرده برابرولى شي او په پسرلي کې يو وخت گلان وسپړي.
دپيوند له پاره دي دقوي لښتو څخه زخه واخستل شي
دپيوندي لښتو څخه دي پاڼي پري کړل شي خو دپاڼي دډنډر څلورمه برخه دي ورسره پاتي شي
په هره لښته يا بنډل دي نوم وليکل شي او په يخ ځاي کي دي وساتل شي
کله چي زخه پري کوۍ نو تيره سامان وکاروۍ او هم هيڅکه يي لرگي مه ټوټه کوۍ او مه يي په زور سره شکوۍ
دپاڼو دزخو سره لښتي راټولي کړۍ او دگل زخې ته پاملرنه وکړۍ ځکه چي دگل زخي پلني او هموارې دي او دپاڼو زخي نرۍ دي
په هره لښته دي نوم او ليبل وليکل شي او بيا يي په داسي پلاستيکي کڅوړو کي اوچوۍ چۍ هوا نه ورداخليږي ، په يخچال کي يي کيږدي .
دپيوندولوعمليه(Budding Procedure)
پيوند دشکل له مخې زيات ډولونه لري مگردتکمې زخه پيوند چې عبارت له T پيوند يا T-Budding څخه دى او په افغانستان کې زيات مروج دي په ونو کې اجراکيږي.
د T-Budding لپاره د Bud تيارول: د نودې له منځ څخه د زخې پيوند لپاره ښې رسيدلې زخې غوره کيږي او بيا دپيوند دچاقو پواسطه پيوندي زخه تياريږي. دتکمې زخه پيوند لپاره لومړى دزخې د څوکې څخه له ٢ څخه تر٢.٥ سانتي مترو پاس پر يو چاکو د نودې پوستکى په افقي ډول غوڅيږې او بيا چاکو د زخې له بيخ څخه ١.٣ سانتې متره ټيټ په افقي ډول کيښودل کيږي او د زخې دڅوکې خواته زخه له نودې څخه داسې جلا کېږي چې نطفه ورپورې نښتې پاتې شي.
هيره دې نه وي چې د زخې د پيوند لپاره چې کومې نودې Bud sticks له ونې څخه غوڅيږي په هغې پسې بايد سملاسي دپاڼو تيغې غوڅې شي ترڅو دتبخير مخنيوي وشي او نودې دي په لمده بوجۍ يا ټوکرکې ونغښتل شي چې زخې اوبه له لاسه ورنه کړي او وچې نه شي.
په نيله بوټي کې د پيوند بوټي زخه له کيښودو وروسته په پلاستيک سره تړل کيږي. زمونږ د هيواد په ځينو سيمو کې چې د وبي لمده هوالري او ياباران په کې اوريږي سرچپه ټي پيوندInverted-T-Budding اجراکيږي.
دمڼود بوټو د پيوندلو وخت
دزخې پيوند (T-budding) لپاره مناسب وخت هغه دي چې کله پوستکي دنيله بوټي او پيوندبوټي څخه په اسانۍ سره جلاکيږي. دمڼواونورو ټولو پاڼريژو ميوؤDeciduous fruit لپاره غوره پيوندي نيالگي هغه نيالگي گڼل کيږي چې په بزغلي کې کرل کيږي . د افغانستان تقريباً په هيڅ سيمه کې د جوزا په مياشت کې د پيوندولو وړ نيالگي وړاندې کولاي نه شي نو له دې امله دپاڼريژو ميوؤ دنيالگي پيوندول دسنبلې د ۱۵ او دميزان تر ۱۵ پورې پيوند چې د Fall Budding ّپه نوم ياديږي ډير عموميت لري.
دمني دزخې پيوند Fall Budding گټه لري ځکه چې: • دحرارت درجه نسبتاً معتدله وي او دپيوند دکاميابيدو چانس زيات وي. • Budder يا پيوند کوونکي لپاره وخت زيات وي. • د زخو دڅانگوBud stick ساتلو ته ضرورت نه وي.
د افغانستان په سړو سيمولکه وردگ،غزني،باميان، پروان اوداسې نورو کې مڼې او نورو پاڼريژوميوودپيوندولو لپاره ډيرښه وخت د اسد دمياشتې له نيمايي دسنبلې تر نيمائې پورې گڼل شويدي. د هيواد په تودو سيمو لکه ننگرهار، لغمان ،کندهار، هلمند، فراه ، نيمروز اوداسې نورو کې د زخې پيوند لپاره غوره وخت دسنبلې دمياشتې له نيمايي څخه د ميزان دمياشتې تر نيمايي پورې گڼل کيږي.په پورتنيو وختونوکې T-Budding يا ټي پيوند شوو نيالگيو څوکې له پيوندولو وروسته نه غوڅيږي نيالگي او پيوندې زخې تر راتلونکي پسرلي پورې پخوا تر دې چې وده پيل شي په خپل حال پريښودل کيږي. له پيوندولو دوه اونۍ وروسته په سړو سيموکې له پيوندي زخې څخه پلاستيک سستيږي خو پلاستيک بايد بيخي لرې نه شي ځکه چې پلاستيک په ژمي کې پيوند شوې زخې د سړو له تاوان څخه ژغوري. په تودو سيموکې له پيوندولو دوه اونۍ وروسته بايد پلاستيک له پيوند شويو زخوڅخه ليرې شي. نوي پيوندشوي زخې په ژمې کې ويدې پاتې کيږي او بيا په پسرلي کې پخواتر دې چې نوې وده پيل شي پيوندي نيالگي له پيوند څخه له لسو نه تر شلو سانتي مترو په اندازه لوړ پرې کيږي،کله چې بيا وده پيل ته نژدې شي نو دزخې له پيوند څخه يو يا دوه سانتي متر لوړ ټول پيويدي نيالگي غوڅيږي اوپه دې توگه پيوندي زخه وده کوي . پيوندي نيالگي ته په دويم وده ايز موسم کې ،لکه د لومړني وده ايز موسم په څيريې ډيره کلکه پاملرنه کېږي، په نوموړې پاملرنه کې پخپل وخت خړوبول، نايتروجني سره ورکول، دناوړه بوټو کنترول او دحشراتو او ناروغيو مخنيوي شامل دي .
د شنې شوى زخه پيوند نښي او مراقبت
د مڼوپه نيله بوټي کي د 8 – 10 ورځو پوري د پيوند د لگيدو نښي څرگنديږي ډير شمير څيړنو ښودلې ده چي د زخو او نيله بوټو بشپړ جوش خوړل د پيوندلو څخه د 20 – 21 ورځو څخه وروسته په ښه توگه څرگنديږي. د پيوند زخو لگيدل د زخي تازه بڼه ، د پاڼي د ډنډرو په اساس سره د جلا کيدو له مخي څرگنديږي. که د زخي پوري نښتي د پاڼي ډنډر په اسانۍ سره جدا شي علت يي دا دي چي د هغي د اساس په نقطه کي کارکي طبقه رامنځ ته شوى ده ، کومي پيوندي زخي چي ډنډريي وچ شوى وي او نيله بوټي د ساحي څخه نه بيليږي د نه لگيدو نښي ښيي.
هغه پيوندونه چي نه وي لگيدلي دا ډول نيله بوټي دي د دوهم ځل لپاره پيوند شوي .
په هغه سيمو کي چي قوي بادونه وي پيوندي څانگي ماتوي بايد چي د لرگيو پوري وتړل شي تر څو مات نه شي.
هغه وخت چي نيله بوټي د پيوند د پاسه پريکول کيږي د پيوند د زخي څخه پرته نوري زخي هم ودي کولوته مجبوريږي دا ډول پيوندي زخي ډير ژر تاثير لاندي راولي ښايي چي ډير ژر د نيله بوټو څخه لري شي. په وچو اقليمي شرايطو او په هغو سيمو کي چي په ژمي کي واوري د ورښت اندازه لږه وي د مني په پاى کي پيوندونو ته خاوره راټوليږي تر څو هغوي د سړو څخه وژغورل شي.
د پيوند کولو څخه وروسته بايد د پيوند شوي بوټي څارنه وشي وخت په وخت د پيوند د لاندنۍ برخي څخه بايد نورې شنې کيدونکي زخي پريکړل شي همدارنگه د مني پيوند شوي بوټي بايد د استراحت د مرحلي په ورستيو ياد حوت د مياشت 20 ورځو کي د پيوند برخي څخه 2cm پورته په مايله توگه غوڅ شي.
دمڼواناروغۍ اوحشرات
Powdery Mildew
دمڼو يوه لويه فنگسي ناروغي ده چې په نيمه وچو مناطقو او چيرته چې مڼې کرل کيږي. دغه ناروغي زخې ، پاڼې ، گلان ، شنې تاندې څانگې او خامې او ميوي په ناروغۍ اخته کوي . چې دناروغۍ عامل يو فنگس دې چې د Podophaera leucotricha په نامه ياديږي ، چې ناک او بهي هم په ناروغۍ اخته کوي خو په کاليفورنيا کې يواځې په مڼوکې ډيره مهمه ناروغي ده . دمڼې تقريباً ټولې ورايټي گانې د Powdery Mildew په مقابل کې حساسې دي چې پدې کې Yellow Newtown , Jonathan , Gravenstein , Rome Beauty هم شاملې دي Golden Delicious او Granny smith په متوسط ډول حساسې دي ، Red Delicious اوStayman winesap لږې حساسې دي .
علايم :- په پسرلي کې سپين فنگسي مايسليم په گلپانو ، گلملوپاڼو، دگلانوپه ساقو ، غوټيواو پانو باندې پرمختگ کوي مگرپه نتيجه کې بوټي دميوې دنيولو څخه پاتې کيږي. سپين رنگه خالونه په پاڼوباندې پيداکيږي چې معمولاً په مڼوکې لاندې خواته وي چې دغه سپين رنگه ټاپې لرونکې ساحې وروسته ټولې پاڼې ته خپريږي دلومړيو پاڼو دتشکيل په وخت کې پاڼې شديداً بې شکله کوي او نسبت عادي پاڼوته ډيرې نرۍ او باريکه کوي يې ، خو رسيدلو پاڼو باندې په نتيجه کې پيکه داغونه وي چې غاړې يې سرې چکې ښکاري .
نوموړې ناروغي د (٢١-٢٧) سانتي درجې دتودوخې کې اعظمي اخته کونه رامنځ ته کوي ممکن په ٣٤ سانتي درجوکې دغه فنگس اخته کونه ودروي .
مخنيوى :
١- داخته شوو برخوقطع کول او سوځول . ٢- د Lime sulphur استعمال .
٣- دنباتي پاتې شونو له منځه وړل . ٤- دفنجي سايډ Spray کول .
دمڼې پشم لرونکې سپږۍ(Wooly apple aphid) =
دنوموړې سپږۍ علمي نوم Eriosoma lanigerum دى چې د مڼو دمهمو ناروغيو دډلې څخه شميرل کيږي چې دمڼو حاصلاتو ته په باغ کې او هم په قوريه کې زيات تاوان رسوي ، دغه حشره دمملکت په ټولو ساحوکې چې مڼې ورکې روزل کيږي ډيره زياته پيداکيږي لکه کابل ، ميدان وردگ او دکوهدامن په وادي کې پيداکېږي . دنوموړي حشرې اصلي ميزبان مڼه ده خو په بعضې ځايونو کې ناک ، بهي هم د حملې لاندې نيسي .
علايم :- ددغې حشرې مشخص علايم دادي چې سپين پنبې ته ورته چسپناک ترشحات د خپل وجود څخه ترشح کوي او ځان پکې تاووي .نوموړې حشري په نوو څانگو، نودو، تنو، لويو شاخونو او دپوستکي په چاودونوکې پيداکيږي .دغه حشره د مکنده خولې درلودونکې ده اودنبات د شيرې څخه تغذيه کوي او دهغوي دتغذيې له وجې په تنې او ساخچو باندې چاودونه او غوتې رامنځ ته کيږي . چې بلاخره د نبات دوچيدو سبب گرځي . نوي نودې ددې حشرې په مقابل کې ډيرې حساسې وي او په ډيره پيمانه متضرره کيږي.دنوموړې حشرې فعاليت په گرمه هواکې ډيرشديد وي او بعضې وخت دقوريې نوي پيوند شوي بوټي د حملې لاندې نيسي . دغه حشره د نصواري رنگ درلودونکې ده او يا هم بنفش ته مايل وي .دوه ملي متره طول لري چې پنبې ته ورته ساختمان درلودونکې ده.
ژمى دنمف او يا تخم په شکل تيروي .چې يوه حشره ١٢٥ بچي توليدوي چې د ٢-٣ هفتوپه دننه کې بچي خپله نمو پوره کوي چې په يو کال کې ١٠ ځلې دنسل توليد کوي .
مخنيوۍ :- ١- ميخانيکي طريقه ٢- کيمياوي طريقه
دپيوند شوي سالم نيالگي ظاهري خصوصيات
(External characteristics of standard sapling)
په روزنځاي کې پيوند شوي نيالگي ديوه موسم څخه وروسته بايد باغونو ته وليږدول شي ، په دې شرط چې پوره غذايې مواد او اوبه ورکړل شي ، په مناسبه تودوخه کې لوي شوي وي ، امراض ، حشرات او گياوې يې په ښه ډول باندې کنټرول شوي وي چې د استراحت په حال کې اصلي باغونو ته ليږدول کيږي .ځينې وخت په روزنځاې کې دپيوند شويو بوټو گل کول په پام کې راځي او په هغو کلک زړو ميووکې چې د گل زخه ساده وي چې دا ډول بدلون د پيوندي نيالگيو د ضايع کيدو سره اړيکې لري او هم په پاڼريژو ميوو کې د اصلي څانگو دودې د ځنډ سبب گرځي ، له دې امله غوره گڼل کيږي چې گلان د غوټيو په مرحله کې وشکول شي . هغه پيوندي نيالکي چې دوه څانگې يې تشکيل کړي وي کمزوري څانگې يې که امکان ولري ، بايد له منځه يوړل شي . هغه پيوند شوي نيالگي چې د کږې بڼې لرونکي وي او لا تراوسه سخت شوي نه وي په ميخونو پورې تړل کيږي .
په ټولو حالاتو کې نيالگي داسې غوره کيږي چې سوچه ، روغ ، پاخه او په کافي اندازه غښتلي شوي وي چې بيا دغه په سورت کې په دريو گروپونو ويشل کيږي :
په لومړي او دوهم گروپ کې معمولاً داسې نيالگي راځي چې سټنډرډ بڼه يې ترلاسه کړي وي .په دريم گروپ کې مسترد يا هغه نيالگي چې د کينولو لپاره مناسب نه وي شامليږي.
په سورت کې داسې نيالگي شامل دي چې دنيلو سيستم يې خورا پياوړى شوى وي ، دنيلو شمير يې له درې څخه کم نه وي او اوږدوالى له ٣٠-٤٠ سانتي مترو په شاوخوا کې وي .
د نيالگو تنې بايد مستقيمې اود غوڅو شويو برخو ټپونه يې له نيمايي څخه زيات روغ شوي وي ، دتنو پنډوالى يې بايد دپيوند شويو ځايونو څخه د ١٠ سانتي مترو په اندازه لوړ له دوه سانتي مترو لږ نه وي ، مگر لنډ قدو کې ٥,١ سانتي مترو په اندازه هم کافي گڼل کيږي .
په دويم سورت کې بايد نيالگي تر٣٠ سانتي مترو پورې اوږدې نيلي ولري ، امکان لري دتنو کوږوالى يې د ١٦-٢٠ درجو پورې وي .
دغوڅو شويو تنو ټپونه يې له نيمايي څخه زيات روغ شوي وي ، د مسترد نيالگيو گروپ معمولاً ښه پراختيا او تشکيل نه وي تر لاسه کړى ، ناروغ او په بشپړه توگه زيانمن شوى وي او د نيلو سيستم يې ډير لنډ وي .
له بوزغلي څخه د پيوندي نيالگيو را ايستل او باغ ته وړل
ښه او غوره پيوندي نيالگي هغه دي چې د دوو کالونو په موده کې په ښه توگه په بزغلي کې توليد شوي وي. په بزغلي کې د پيوندي نيالگيو د ايستلو په وخت کې بايد ډير احتياط وشي چې د نيالگي ډيرې اصلي او فرعي ريښې په خاوره کې پاتې نه شي بايد دايستلو په وخت کې کوښښ وشي چې ريښې ماتې نه شي او تغذيوي ريښې له نيالگي سره يو ځاي راويستل شي. له ايستلو وروسته بايد ډيره پاملرنه وشي چې د ايستل شوو نيالگيو نيلې وچې نه شي ، دلمر د مستقيمووړانگو سره مخامخ نه شي او تړلو او باغ ته دوړلو په وخت کې ئې ريښې ماتې او زخمي نشي ، دنيالگيو را ايستل بايد ديوې تيرې بيلچې يا بيل په وسيله له ښو ډېرو ريښو سره ترسره شي .
نيالگي بايد په داسې ورځ راونه ويستل شي چې ډير باد په کې لگيږي ځکه چې باد دايستل شويو نيالگيو ريښې او نيلې وچوي.
کېدلى شي دافغانستان په تودو سيمو کې نيالگي په پسرلي کې پخوا تردې چې پاڼريژي ونې په وده پيل وکړي راويستل شي او سمدستي په باغ کې وکرل شي اوياريښې يې په لنده خاوره کې سيورې ته پټې شي او بيا ديوې اوونۍ په موده کې وکرل شي.
يوه خبره بايد هيره نه شي او هغه داچې له ايستلو وروسته دهرې نوعې او ورايټۍ نيالگي په جلا جلا شکل وتړل شي چې سره گډ نه شي اوبوتي ليبل شي چې بايد په هغې کې يې د (Root stock) ډول او هم د(Scion) ډول او نور خصوصيات ليکل شوي وي.
په يو بنډل کې کېدلى شي ١٠يا ٢٠يا ٣٠ نيالگي وتړل شي او هم يې ريښې وچې نه شي لومړى دنيالگيو نيلى د ارې په لوند بور کې پټوي او بيا وروسته پلاستيک ترې تاوېږې او سرتر اخره په يوه بوجۍ کښې تړل کېږي .
مآخذونه
- نورگل حمزه خيل، نورگل ۱۳۵۹،دنباتاتودتکثيرلارې،دکابل پوهنتون خپرونې مخ ۶۵- ۶۶
- حمزه خيل ،ن ۱۹۹۲ ، دباغداری اساسات،دکابل پوهنتون خپرونې
- شيرزاد،ب ۱۳۷۸ ، په افغانستان کې دبوزغلي جوړونه اوروزنه ،داريک دگرځنده کتابتونونودخپرونولړۍ، مخ د۵ نه تر ۱۵ اود ۲۹ ځخه تر ۳۱ پورې.
- شيرزاد،ب ١٣٦٧ هـ ش ، دافقانستان پاڼرژې ميوې ، دکابل پوهنتون خپرونې
- ظاهريان،گ ۱۳۸۴ ،دنباتاتو دتکثير لابراتوار،مخ ۵۹-
- Modern Fruit Science
- Secrets of the Plant Propagation
- Integrated Pest Management of Apple and Pear,
- WWW.freevikipidia.com