نیپټون

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل

نیپټون د لمریز غونډال (شمسي نظام) اتمه او وروستۍ سیاره ده چې له لمر څخه کابو ۴،۵ ملیارډ کیلو مټره واټن لري. د یونان له لرغوني ادبیاتو څخه یې د سمندر د خدای (god of sea) نوم پر ایښی دی. دا د ۱۸۴۶ کال د سپټمبر پر ۲۳مه د اوربان لو وریه (Urbain Le Verrier) په نامه ریاضي‌پوه او یوهان گالې (Johann Galle) په نامه ستورپوه له خوا وموندل شوه. د دې سیارې په اړه ځینې لنډ مالومات په لاندې ډول دي:

۱ــ که لمر د یوې دروازې هومره لوی وای، نو ځمکه به د کیلي د سوري او نیپټون به بېسبال (baseball) هومره وای. نیپټون په لمریز غونډال کې تر اورانوس وروسته څلورمه لویه سیاره ده؛ او تر ځمکې کابو ۶۰ واره لویه ده--- یانې ۶۰ دانې ځمکې د نیپټون په نس کې ځایېدای شي.

۲ــ د خپل هگۍ‌ډوله چورلېځ (مدار) له کبله، پلوټو (Pluto) کله نا کله تر نیپټون لا لمر ته نږدې وي. نو ځکه موږ وایو چې په لمریز نظام کې نیپټون له لمر څخه د واټن له مخې زیاتره وخت اتمه سیاره وي--- او دا خبره په یاد لرئ چې د راتلونکو ۲۳۰ کلونو لپاره به نیپټون اتمه سیاره وي.

۳ــ نیپټون هم د نورو سیارو په شان زموږ پر لمر را څرخي. د لمر شاوخوا د نیپټون د چورلښت سرعت په یوه ثانیه کې ۵،۴۳ کیلو مټرو ته رسېږي.

۴ــ د نیپټون یو کال د ځمکې ۱۶۵ کلونه [یا د ځمکې ۶۰۱۹۰ ورځې] کېږي.

۵ــ د نیپټون یوه ورځ د ځمکې ۱۶ ساعته او ۶ دقیقې کېږي.

۶ــ نیپټون هم د اورانوس په شان کنگلنۍ بلا (ice giant) ده، او له همدې کبله یې د اورانوس خور بولي. نیپټون کلکه سطح نه لري چې څوک پر ودرېږي. د جوړښت له مخې، نیپټون له ډېرو پنډو او گرمو اوبو، امونیا (ammonia) او میتان (methane) څخه جوړه شوې ده؛ او په خپل دننه کې د ځمکې هومره یو جامد زړی (core) هم لري.

۷ــ نیپټون له ځمکې څخه په لغړو سترگو نه شي لیدل کېدای. هغه په دې خاطر چې دا له ځمکې څخه ډېره لیرې ده.

۸ــ نیپټون هم هواوېجه (اټموسفیر) لري چې له هایډروجن (hydrogen)، هیلیم (helium) او میتان (methane) څخه جوړه شوې ده. نیپټون په لمریز غونډال (شمسي نظام) کې د نورو سیارو په پرتله تر ټولو ډېر بادونه لري. نیپټون د خپلې هواوېجې (اټموسفیر) په پاسنۍ برخه کې دومره تېز بادونه لري چې سرعت یې ۲۰۰۰ کیلو مټره/ساعت ته رسېږي، په داسې حال کې چې په ځمکه کې د توپانونو اعظمي سرعت په یوه ثانیه کې ۱۱۰ مترو ته رسېږي.

۹ــ د دې سیارې پر مخ لوی تور داغ همدې بادونو جوړ کړی دی--- یانې دا دومره لوی توپان وو لکه زموږ ځمکه. د دې توپان سرعت ۱۱۰۰ کیلو مټره/ساعت وو. دا داغ بیا وروسته ورک شو او اوس د سیارې پر بلې برخې ښکاره شوی دی. یانې د نیپټون بادونه د مشتري تر هغې ۳ واره او د ځمکې تر هغې ۹ واره زورور دي.

۱۰ــ نیپټون د خپلې هواوېجې (اټموسفیر) په پاسنۍ برخه کې د میتان (methane) غاز د شتون له کبله شین رنگ لري.

۱۱ــ نیپټون ۱۴ سپوږمیانې لري. پر دې سپوږمیانو یې د یونان له لرغوني ادبیاتو څخه د سمندر د خدایانو نومونه ایښي دي. د دې تر ټولو لویه سپوږمۍ ټرایټون (Triton) نومېږي چې تر پلوټو لا زیاته یخه ده؛ او دا سپوږمۍ د نیپټون له موندنې څخه ۱۷ ورځې وروسته وموندل شوه. د ټرایټون تودوښه منفي ۲۳۵ درجو ته رسېږي، او یوه عجیبه خبره خو دا ده چې د ټرایټون نری اټموسفیر هم لکه د ځمکې هغې د وخت په تېرېدا گرمېږي او ساینسپوهان نه پوهېږي چې ولې.

۱۲ــ نیپټون ۶ کړیانې لري.

۱۳ــ له نیپټون څخه یوازې د وایجر ۲ (Voyager 2) په نامه تشیالبېړۍ (spacecraft) لیدنه کړې ده.

۱۴ــ په نیپټون کې د انسانانو لپاره ژوند کول ناشونی دی.

۱۵ــ نیپټون یوازینۍ سیاره ده چې د کتنو (observations) پر ځای د ریاضیکي اټکلونو (mathematical predictions) له لارې موندل شوې ده.

تړلې لیکنې[سمول]

سرچینې[سمول]