Jump to content

قبرس

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا

قبرس ( په انګلیسي:cyprus, ترکي:Kıbrıs, یوناني:Κύπρος, په رسمي توګه: (د قبرس جمهوريت) په ختيځه مديترانه کې يو ټاپو ډوله هيواد دی. ددی هېواد پلازمينه د نیکوزیا ښار دی.قبرس چې د مدیترانې سمندرګی کې پروت یو ټاپو ییز هیواد دی ۱۶۶’۱۴۱’۱ وګړې لري. ددی هیواد شمال ته ترکیه ختیځ ته سوریه او لبنان پراته دي. دا هیواد هیڅ بل هیواد سره په وچه کې نه دی تړلی.قبرس په ټوله کې د سمندر په منځ کې پروت یو ټاپو دی. رسمې ژبي یې يوناني ژبه او ترکي ژبه دي.


  
قبرس
قبرس
قبرس
بیرغ
قبرس
قبرس
نښان

قبرس
قبرس

شعار
ملي ترانه:
ځمکه او استوګنه
کوارډينېټ ۳۵°شمال ۳۳°ختیځ / 35°شمال 33°ختيځ / 35; 33   د (P625) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ[۱]
کښتنۍ سيمه مدیترانې سمندرګی (0 متر )  د (P1589) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
پراخوالی
پلازمېنه نیکوزیا
رسمي ژبې ترکي ژبه [۲]،  يوناني ژبه   د (P37) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
مشرتابه
د حکومت ډول ولسمشريزه   د (P122) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
بنسټ اېښودنه او واکمنۍ
د خپلواکۍ نېټه ۱۶ اگسټ ۱۹۶۰  د (P571) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
د عمر محدودیتونه
د واده عمر 18 کلن   د (P3000) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
بې کارۍ کچه 16 سلنه (۲۰۱۴)[۳]  د (P1198) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
نورې عددونه او شمېرې
پیسې ېورو   د (P38) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
بیړنۍ ټليفون
شمېره
ترافيکي لورۍ کيڼ [۴]  د (P1622) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
رسمي وېب‌پاڼه د تاييدولو سرچينه  د (P856) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ‌‌‌‌‌‌‌‌
د هيواد کوډ CY  د (P297) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
د زنګ وهنې نړیوال کوډ +357  د (P474) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ
Map

قبرس (په انګلیسي کې Cyprus : / ˈsaɪprəs/) چې په رسمي توګه د قبرس جمهوریت ګڼل کېږي، د مدیترانې په سمندرکۍ یوه ټاپووزمه هېواد دی. په مدیترانه کې دا ټاپو درېیمه تر ټولو لویه او درېیمه تر ټولو نفوس لرونکی ټاپو ده چې د ترکیې په سویل کې، د سوریې په لوېدیځ کې او د غزې، اسرائیلو او لبنان په شمال ختیځ کې، د مصر په شمال او د یونان په سوېل ختیځ کې ځای لري. [۵][۶]

په دې ټاپو کې، د انسانانو لومړی ثبت شوی فعالیت له میلاد نه د مخه نږدې په ۱۰۰۰۰ پورې اړه لري. له دې دورې نه په پاتې لرغونو آثارو کې نیولیتیک دورې نه د خیروکتیا کلی دی او قبرس په نړۍ کې د اوبو د ځینو پخوانیو څاه ګانو ټاټوبی دی. له میلاد نه مخکې په دویمه زریزه کې، په قبرس کې د میسینی یونانیانو دوه طایفې مېشت شوې دي. په ختیځ مدیترانې کې د یوه ستراتیژیک موقعیت په توګه، وروسته دا هېواد د ډېرو لویو ځواکونو له خوا، لکه: اسوریانو، مصریانو او پارسیانو، چې له دې ډلې په ۳۳۳ کال مخکې له میلاد نه دا ټاپو د لوی سکندر له خوا ونیول شو. وروسته د د بطلیموسي مصر، د کلاسیک او ختیځ روم سترواکۍ، د لنډې مودې لپاره د عربو خلافت، د فرانسوي لوزینان کورنۍ او د وینتیانو، چې ورپسې د ۱۵۷۱ نه تر ۱۸۷۸ پورې د درېیو پېړیو لپاره د عثماني سترواکۍ (مجازاً تر ۱۹۱۴ ز کار پورې ) تر واک لاندې و. [۷][۸]

د ۱۸۷۸ ز کال د قبرس کنوانسیون پر بنسټ، قبرس د انګلستان تر ادارې لاندې راغی او په ۱۹۱۴ ز کال کې په رسمي توګه د انګلستان له خاروې سره ضمیمه شو. د دې هېواد راتلونکی د دوه قومي ټولنو له خوا، یوناني قبرسیانو چې په ۱۹۶۰ ز کال کې د نفوسو ۷۷ سلنه یې جوړوله او د ترکي قبرسیانو چې د نفوسو ۱۸ سلنه یې جوړوله، د یوې اختلافي ستونزي په توګه راپورته شو. د ۱۹ مې پېړۍ راهیسې، د قبرس یوناني نفوس له یونان سره د یووالي (enosis) تګلاره چې په  ۱۹۵۰ز لسیزه کې د یونان ولسي سیاست شو، تعقیب کړه. په لومړيو کې د قبرس ترکي اوسېدونکو د بریتانوي واکمنۍ له دوام نه ملاتړ کاوه، خو وروسته يې له ترکيې سره د نوموړې ټاپو د یوځای کېدو غوښتنه کوله او له ترکيې سره يې په ګډه سره په ۱۹۵۰ ز لسيزه کې د وېش سیاست غوره کړ، چې پر بنسټ یې قبرس تجزیه او په شمالي برخه کې ترکي سیاست پلی کړي. د ۱۹۵۰ ز کلونو په ترڅ کې د ولسي تاوتریخوالی نه وروسته، قبرس ته په ۱۹۶۰ کال کې خپلواکي ورکړل شوه. د ۱۹۶۳ او ۱۹۶۴ کلونو تر منځ د دواړو ټولنو تر منځ نور ټولنیز تاوتریخوالی را پورته شو، چې د ۲۵۰۰۰ نه ډېر قبرسي ترکان یې په کلابندۍ کې بې ځایه کړل او په جمهوریت کې یې د ترکیې قبرسانو ګډون پای ته ورساوه. د ۱۹۷۴ ز کال د جولای په ۱۵ مه نېټه د یوناني قبرسي ملتپالو او د یونان د پوځي ډلي د غړو له خوا د کودتا هڅه په لاره واچول شوه. دې کار د جولای په ۲۰ مه نېټه په قبرس باندې د ترکیې یرغل ته لاره هواره کړه چې د شمالي قبرس د نیولو لامل شو او په پایله کې ۱۵۰۰۰ یوناني قبرسیان او ۵۰۰۰۰ ترکي قبرسیان بې ځایه شول. په ۱۹۸۳ ز کال کې د یوې یواړخیزې اعلامیې پر بنسټ، په شمال کې د ترکي قبرسیانو یو جلا دولت را منځ ته شو. د نړیوالې ټولنې له خوا دا ګام په پراخه کچه وغندل شو او یوازې ترکیې نوموړی نوی دولت په رسمیت وپېژاند. دا پېښې او په پایله کې یې سیاسي کړکېچ، د پرله پسې شخړو موضوعات ګڼل کېږي.  [۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱]

د قبرس جمهوریت د اکروتیري او دیکیلیا له سیمو پرته چې د لندن او زوریخ د تړونونو له مخې د انګلستان تر واک لاندې پاتې دي، د خپلې خاورې په اوبو او د ځانګړي اقتصادي زون په ګډون په ټول ټاپو کې قانوني واکمني لري، خو په حقیقت کې د قبرس جمهوریت په دوو لویو برخو وېشل شوی دی: د جمهوریت تر واک لاندې سیمه، چې په سویل او لویدیځ کې موقعیت لري او د ټاپو نږدې ۵۹ سلنه مساحت تر پوښښ لاندې راولي. بله د شمال سیمه، چې د شمالي قبرس د ترکي وګړو د ځان اعلان شوی جمهوریت له خوا اداره کېږي او د ټاپو نږدې ۳۶ سلنه مساحت تر پوښښ لاندې راولي. د ټاپو نږدې ۴ سلنه نوره برخه د ملګرو ملتونو د خوندي سیمې په توګه ګڼل کېږي. نړیواله ټولنه د ټاپو شمالي برخه د قبرس جمهوریت خاوره ګڼي، چې د ترکي ځواکونو له خوا تر پښو لاندې شوې ده. د نړیوالو قوانینو پر بنسټ، دا نیواک غیرقانوني ګڼل کېږي او له هغه وخت نه چې قبرس د اروپایي اتحادیې غړیتوب ترلاسه کړ، د اروپایي اتحادیې د خاورې غیرقانوني اشغال په سترګه لیدل کېږي.[۲۲][۲۳]

د مدیترانې سمندرګي کې، قبرس د سیلانیانو یوه لویه موخه ګڼل کېږي. د پرمختللي، لوړ عاید لرونکي اقتصاد او د بشري پراختیا د لوړ شاخص په درلودلو سره، د قبرس جمهوریت له ۱۹۶۱ ز کال راهیسې د ټولګټو هېوادونو غړی دی او د ۲۰۰۴ ز کال د مې په لومړۍ نېټه، د اروپا تر غړیتوب پورې، د ناپېیلي غورځنګ بنسټ ایښودونکی غړی و. د ۲۰۰۸ ز کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه د قبرس جمهوریت له یورو زون سره یوځای شو. [۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱]

رېښه[سمول]

قبرس ته تر ټولو پخوانی منسبوب شوی نوم، په ۱۵مه پېړۍ کې له میلاد نه مخکې د میسیني یونایانو له دورې سره سمون لري. ku-pi-ri-jo چې د Cypriot (یوناني: Κύπριος) په منعنی دی، د ب خط په هجایي بڼه کې لیکل شوی دی. د دې نوم کلاسیک لاتیني بڼه Kýpros ده. [۳۲][۳۳]

د دې نوم رېښه نا څرګنده ده، خو وړاندیزونه په لاندې توګه دي:

  • د دې نوم د یویاني کلیمې رېښه، د مدیترانې له سایپرس (سروه) ونې (Cupressus sempervirens), κυπάρισσος (kypárissos) نه اخیستل شوې ده.
  • د دې هېواد یوناني نوم، د نکریزو د وني (Lawsonia alba), κύπρος (kýpros) نه اخیستل شوی دی.
  • مسو ته د ایتوکایپریوت له ژبې نه اخستل شوې کلیمه ده. د بېلګې په توګه: ویل کېږي چې دا کلیمه د سومري ژبې د مسو له کلیمې (zubar) سره یا د برونزو لپاره د (kubar) له کلیمې سره رېښه لري، چې لامل یې د مسو لویې زېرمې دي، چې په دې ټاپو کې موندل شوې دي. [۳۴]

د بهرنۍ سوداګرۍ له لارې، دې ټاپو د مسو له عبارت نه خپل نوم کلاسیکې لاتیني ژبې ته ورکړی، یعني aes Cyprium (metal of Cyprus یا د قبرس اوسپنه) چې وروسته Cuprum ته لنډ شوی دی. [۳۵][۳۶]

د قبرس یا د هغو خلکو یا کلتور لپاره اړوند معیاري عبارت Cypriot (قبرسي) دی. د Cypriote او Cyprian اصطلاحات (چې وروسته د شخص نوم شوی) هم کارول کېږي، خو ډېرلږ.

د دې هېواد رسمي نوم، په تحت الفظي توګه له یوناني نه انګلیسي ته ژباړل شوی دی(Cypriot Republic)، خو دا ژباړه په رسمي توګه نه کارول کېږي، پر ځای يې د (Republic of Cyprus) یا د قبرس جمهوریت کارول کېږي.  

انځورونه[سمول]

اقتصاد[سمول]

اداری ویش[سمول]

د قبرس هیواد آیالاتونهقبرس هیواد ولایتونه) د اداري وېش لومړۍ درجه ولایتونه۔قبرس ټول 6 ولایتونه لري:

د قبرس هیواد نقشه ولایت يونانی نوم ترکي نوم
NicosiaLarnacaليماسولپافوسايکروتيري و ديکيلياګیرینهفاماګوستاايکروتيري او ديکيليا
فاماګوستا    Αμμόχωστος - Ammochostos     Gazimağusa   
ګیرینه Κερύvεια - Keryneia Girne
لارناکه Λάρνακα - Larnaka Larnaka/İskele
لیماسول Λεμεσός - Lemesos Limasol/Leymosun
نیکوزیا Λευκωσία - Lefkosia Lefkoşa
پافوس Πάφος - Pafos/Bafos Baf/Gazibaf

تاریخ[سمول]

د قبرس هیواد تاریخي نقشه.

کلتور[سمول]

ژبې او دین[سمول]

لکه څنګه جې اوسمهال قبرس په دوه برخو شمالي ترک قبرس او سویلي (یوناني قبرس) نو همدارنګه په یاد هیواد کې ترکي او یوناني ژبې رسمي دي.

  1.   د (P402) برخه د ويکيډاټا له لارې سمه کړئ تشه سرچينه (لارښود)
  2. د ټولټال کار کتنه په: http://mjp.univ-perp.fr/constit/cy1960.htm
  3. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS
  4. http://chartsbin.com/view/edr
  5. . Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area. WorldAtlas.
  6. . The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea. WorldAtlas.
  7. (په 25 June 2009 باندې). Stone Age wells found in Cyprus. BBC News.
  8. "Treaty of Lausanne". خونديځ د اصلي څخه ۱۲ جنوري ۲۰۱۳. لاسرسي‌نېټه ۰۷ اکتوبر ۲۰۱۴. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  9. Faustmann, Hubert; Ker-Lindsay, James (2008). The Government and Politics of Cyprus. Peter Lang. مخونه 48. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-3-03911-096-4. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  10. Mirbagheri, Farid (2009). Historical Dictionary of Cyprus. Scarecrow Press. مخونه 25. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780810862982. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  11. Trimikliniotis, Nicos (2012). Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation. Palgrave Macmillan. مخونه 104. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-137-10080-1. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  12. Cyprus date of independence Archived 13 June 2006 at the Wayback Machine. (click on Historical review)
  13. Hoffmeister, Frank (2006). Legal aspects of the Cyprus problem: Annan Plan and EU accession. EMartinus Nijhoff Publishers. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-90-04-15223-6. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  14. "U.S. Library of Congress – Country Studies – Cyprus – Intercommunal Violence". Countrystudies.us. 21 December 1963. خونديځ د اصلي څخه ۲۳ جون ۲۰۱۱. لاسرسي‌نېټه ۲۵ اکتوبر ۲۰۰۹. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  15. Mallinson, William (2005). Cyprus: A Modern History. I. B. Tauris. مخونه 81. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-85043-580-8. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  16. (په 4 October 2002 باندې). website. BBC News.
  17. Constantine Panos Danopoulos; Dhirendra K. Vajpeyi; Amir Bar-Or (2004). Civil-military Relations, Nation Building, and National Identity: Comparative Perspectives. Greenwood Publishing Group. مخونه 260. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-275-97923-2. خونديځ د اصلي څخه ۱۵ سپټمبر ۲۰۱۵. لاسرسي‌نېټه ۲۰ جون ۲۰۱۵. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  18. Eyal Benvenisti (23 February 2012). The International Law of Occupation. Oxford University Press. مخونه 191. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-19-958889-3. خونديځ د اصلي څخه ۱۰ سپټمبر ۲۰۱۵. لاسرسي‌نېټه ۲۰ جون ۲۰۱۵. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  19. Barbara Rose Johnston, Susan Slyomovics. Waging War, Making Peace: Reparations and Human Rights (2009), American Anthropological Association Reparations Task Force, p. 211 Archived 12 April 2016 at the Wayback Machine.
  20. Morelli, Vincent. Cyprus: Reunification Proving Elusive (2011), DIANE Publishing, p. 10 Archived 13 April 2016 at the Wayback Machine.
  21. Borowiec, Andrew. Cyprus: A Troubled Island (2000), Greenwood Publishing Group, p. 125 Archived 12 April 2016 at the Wayback Machine.
  22. "According to the United Nations Security Council Resolutions 550 and 541". United Nations. خونديځ د اصلي څخه ۱۹ مارچ ۲۰۰۹. لاسرسي‌نېټه ۲۷ مارچ ۲۰۰۹. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  23. James Ker-Lindsay; Hubert Faustmann; Fiona Mullen (15 May 2011). An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus. I.B.Tauris. مخونه 15. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-84885-678-3. خونديځ د اصلي څخه ۱۸ سپټمبر ۲۰۱۵. لاسرسي‌نېټه ۲۰ جون ۲۰۱۵. Classified as illegal under international law, and now due to Cyprus' accession into the European Union is also an illegal occupation of EU territory. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  24. Lesley Pender; Richard Sharpley (2005). The Management of Tourism. SAGE. مخونه 273. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-7619-4022-7. خونديځ د اصلي څخه ۱۰ سپټمبر ۲۰۱۵. لاسرسي‌نېټه ۲۰ جون ۲۰۱۵. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  25. Richard Sharpley (16 May 2012). Tourism Development and the Environment: Beyond Sustainability?. Routledge. مخونه 296. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-136-57330-9. خونديځ د اصلي څخه ۱۸ سپټمبر ۲۰۱۵. لاسرسي‌نېټه ۲۰ جون ۲۰۱۵. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  26. Sharpley, Richard; Telfer, David John (2002). Tourism and Development: Concepts and Issues. Channel View Publications. مخونه 334. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-873150-34-4. خونديځ د اصلي څخه ۱۸ سپټمبر ۲۰۱۵. لاسرسي‌نېټه ۲۲ جولای ۲۰۱۵. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  27. "World Economic Outlook Database May 2001". International Monetary Fund. خونديځ د اصلي څخه ۲۶ جولای ۲۰۱۱. لاسرسي‌نېټه ۲۸ جون ۲۰۱۱. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  28. "Country and Lending Groups". World Bank. د اصلي آرشيف څخه پر ۱۸ مارچ ۲۰۱۱ باندې. لاسرسي‌نېټه ۱۱ مې ۲۰۱۰. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  29. "Human Development Index (HDI)–2011 Rankings". United Nations Development Programme. خونديځ د اصلي څخه ۱۲ جنوري ۲۰۱۳. لاسرسي‌نېټه ۰۴ نومبر ۲۰۱۱. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  30. "The Non-Aligned Movement: Background Information". Non-Aligned Movement. 21 September 2001. د اصلي آرشيف څخه پر ۰۹ فبروري ۲۰۱۶ باندې. لاسرسي‌نېټه ۱۹ جنوري ۲۰۱۰. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  31. "Human Development Index (HDI)–2011 Rankings". Stanford University. د اصلي آرشيف څخه پر ۰۳ اپرېل ۲۰۱۵ باندې. لاسرسي‌نېټه ۱۷ نومبر ۲۰۱۹. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  32. Strange, John (1980). Caphtor : Keftiu : a new investigation. Leiden: Brill. مخونه 167. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-90-04-06256-6. خونديځ د اصلي څخه ۱۱ سپټمبر ۲۰۱۵. لاسرسي‌نېټه ۲۰ جون ۲۰۱۵. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  33. Palaeolexicon Archived 3 February 2011 at the Wayback Machine., Word study tool of ancient languages
  34. R. S. P. Beekes, Etymological Dictionary of Greek, Brill, 2009, p. 805 (s.v. "Κύπρος").
  35. R. S. P. Beekes, Etymological Dictionary of Greek, Brill, 2009, p. 805 (s.v. "Κύπρος").
  36. Fisher, Fred H. Cyprus: Our New Colony And What We Know About It. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13–14.