ژونپوهنه

د ويکيپېډيا لخوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
Escherichia coli Tree fern
Goliath beetle Gazelle
ژونپوهنه د ژوندانه ډول ډول اړخونه څېړي (clockwise from top-left) E. coli, tree fern, gazelle, Goliath beetle

ژونپوهنه د دوه نومونو، ژووند او پوهنې يو تړنګنوم دی. په انګريزي ژبه بيالوژي بلل کېږي او په عربي ژبه ورته علم الحيات وايي. ژونپوهنه د ژوند په اړه د زده کړې هغه ډګر دی چې د ژوند په اړه څرخي او د ژوند سره تړاو لري. د پوهې همدا ارت ډګر ژواندي (اورګانيزمونه) د زده کړې او څېړنې په بېلابېلو ډلو وېشي او د هغوي سره تړلي ټولو ژونپوهنيزو کړنو او ځليزو په اړه پنځونې يا بحثونه کوي.

ژونپوهنه چې يو پراخ ډګر دی، په بشپړ ډول د ژونديو د تېرمهال او اوسمهال د جوړښت، د ژوندانه بنسټيزې کړنې، وده او برار، آر او تدريجي تکامل د هغوي د ډلبنديو له مخې څاري. دا زده کړه بېلابېل اورګانيزمونه مونږ ته راپېژني او همدا بېلابېل ژواندي په کورنيو، ټولګيو، ډلو او ټوليو سره وېشي. دا وېشنه د اورګانيزمونو د ګډو ځانګړنو او کړنو پر بنسټ ترسره کېږي د دې تر څنګ د بېلابېلو اورګانيزمونو تر مېنځ د اړيکې او د هغوی د چاپېريال تر مېنځ د اړيکو سره سره د بېلابېلو توکمونو د شته والي په هکله شننې او څېړنې هم کوي.

ډېر ژونپوهنيز ساينسونه ځانته ځانګړې څانګې لري. په دوديز ډول دغه څانګې په جوتو ډلو او ډګرونو وېشل شوي، چې همدا وېشنې پخپله ژونپوهنه په خپل ځان کې رانغاړي. د ژونپوهنې بېلابېلې څانګې د ژوانديو د ډولونو په تړاو يو له بل نه توپير لري او په دوديز ډول په دغو درې لويو څانګو کې سره پېژندل کېږي:

په ژواکپوهنه کې لا نور ډګرونه هم شته. د ژواکپوهنې ډګرونه د بېلابېلو اورګانيزمونو په هکله د زده کړې او څېړنې سره سره د هغوی د څېړنې او پوهاوي د چلندلارو له مخې بنسټ شوي دي:

  • ژونکيميا د ژوندانه بنسټيزه کيميا سره سپړي;
  • سلولي ژونپوهنه د ژوندانه بنسټيزه خښتې، سلولونه سره سپړي او مونږ ته سلولي توکي راپېژني;
  • فيزيولوژي په ژونديو کې فيزيکي او کيميايي کړنې چې د دوی په ووبونو (نسجونو) او عضوي غونډالونو کې ترسره کېږي، د کتنې او څېړنې لاندې نيسي او مونږ ته هغه نه اټکلېدونکي کړنې راپېژني کوم چې په بېلابېلو اورګانيزمونو کې ترسره کېږي.
  • چاپېريال پوهنه يا ايکالوژي د بېلابېلو ژونديو او د هغوی د چاپېريال تر مېنځ اړيکې څېړي او دې پوښتنو ته ځواب وايي چې په يوه چاپېرپوهنيز غونډال کې بېلابېل ژوندي د کومو لارو نه يو بل پورې تړلي دي.

په ژونپوهنه کې د دې ټولو بنسټيزو ډلبنديو او ځانګړو ډګرونو سره سره، د ژونپوهنې ګڼ شمېر عملي ډګرونه لکه طبابت او ژنيټيکې څېړنې بيا د پېچلو او ګرانو زده کړو ډګرونه دي چې پخپل ځان کې په لانورو څانګو او وړو کارپوهنيزو برخو وېشل شوي.


سرچينې