ژبه

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل

ژبه د يو لړ تړوني غږيزو او اوريزو پيلامو( قراردادي صوتي او سمعي علايمو، نه سېمبولونو) سېستم دی چې وگړي يې تر پېنځه- شپږکلنۍ په ټولنه (کورني او اړوند چاپېريال) کې زده کوي او بيا يې د خپلمنځي پوهاوي لپاره د خپلو ويندو غړيو(ژبې، ژبۍ، تالو،کومي، ستوني، چنغړک، سږو، شونډو، غاښو، اووريو، ژامو او هوا) په مرسته اداکوي او يوبل ته سره اوروي. په بله وينا:

ژبه د يادشويو نښو يوه ټولگه ده چې هره يوه يوه يې زموږ ديوه ذهني انځور (تصوير) ښکارندويي کوي. دا انځورونه د انساني مهال و چاپېريال څيزونه، ځانگړتياوې، پېښې، پديدې، کړه وړه او د اړوند ويونکي خپل اندونه، خيالونه ، هيلې، غوښتنې، موخې، ارمانونه، احساسات، غبرگونونه او نور هر هغه څه رانغاړي چې په زړه او ذهن کې يې گرځي را گرځي او ويل او اورول يې غواړي.

هره نښه يا علامه لکه کاغذ پاڼه سره دوه نه بېلېدونکي مخونه لري: يو يې صورت، جوله، لفظ او يا((دال)) او بل يې مانا، محتوا او يا ((مدلول)) او د دغو(دال او مدلول) ترمنځ تړاو((دلالت)) بلل کېږي.

په رښتينه يا واقعي توگه همدغه دلالت د ژبنۍ نښې قرارداديوالی راجوتوي. د انسانانو ترمنځ د پوهاوي، ښوونې روزنې، پوهې فرهنگ... په برخه کې تر ژبې بله داسې بشپړه او هر اړخيزه وسيله يا سېستم نشته.

نو ځکه وايو، ژبه يوازې په انسانانو اړه لري. په دې ډول د ژبې پېژند(تعريف) داسې رارالنډولای شو:

ژبه د انسانانو تر منځ د پوهاوي او خبراوي يوه تړوني(اتفاقي)، ټولنيزه او بيا کسبي پديده ده، نه فطري او طبيعي.

د کڼو، گونگيانو او يا د عادي وگړو داشارو، نښو، خوځښتونو يا Body language او همداراز د مرغانو او ژويو غږونه يا خوځښتونه، له لږو ډېر پو هاوي سره سره د يادشويو ژبنيو نښو يا علاموڅو اړخيز شرطونه او ځانگړ تياوې نه لري.

لومړنيو انسانانو هم سره د خپلمنځي پوهاوي او خبراوي لپاره له ورته چمونو کار اخېست، خو د گډ ډليز او بيا ټولنيز کار په بهيرکې ورو ورو دېته اړوتل، ديوه ناببره تړون((اتفاق)) له مخې خپل جړ پړغږونه اوازونه سره د بېلا بېلوڅيزونو، پېښو، پديدو... د نومونې او نوميرنې(تشخيص) لپاره وويشي او ځانگړي کاندې، په دې توگه له اوسني علمي تعريف سره سم د(( ژبې)) پيلامه را ونښلوي او د پېړيو په پوړيو کې پرله پسې بشپړتيا ور وبښي.

د وسمهالو ژبپوهنيزو څېړنو پلټونو له مخې په ورته ډول د نړۍ په بېلابېلو برخو کې بېلابېلو انسانانو څو بېلابېلې ژبې منځته راوړې او بيا هغو بېلا بېلو ژبو بېلابېلې ژبنۍ کورنۍ رارغولې دي.

د اړوندو کورنيو شمېر تر سلو اټکل شوی، خو نن سبايې مټې د شل دېرشو څرک لگېدای شي او د ژبو شمېر کم زيات شپږ زرو ته رسېږي او ښايي ډېرې يې له منځه تللې وي، خو پر وړاندې يې ډېرو هم.له اړوند گړدودو څخه ژبو ته لوړتيا او پرمختيا موندلې ده.

د ذهني انځور(مدلول) له پلوه سره د نړۍ گردې ژبې کوم بنسټيز توپير نه لري او د چا خبره يکې يوه ژبه بلل کېږي، بلکې د جولې يالفظ(دال) او اړوند تړاو (دلالت) له پلوه سره توپيرېږي، دساري په توگه ((ونه)) له بېلابېلو ډولونو سره سره له ذهني يا فکري پلوه هاغه يو((مدلول)) دی، مگر د جولې يا لفظ((دال)) او اړوند((دلالت)) له مخې شپږزرو ته رسي،

لکه: ونه، درخت، شجر، تري، باوم... .

همدا خبره ده چې تر يوه منلي بريده د خپلې ژبې د نږه ساتنې او د پوهې او فرهنگ له پلوه دودې وش او بډايېنې لپاره دهرې ليک والا دوديالې او فرهنگيالې ژبنۍ ټولنې هاند و هڅې ، له اَره(اصلاً) پرهمدغه جوله يا لفظ راڅرخي او همدايې د ژبني اکر وکر (پېژند و هويت) ساتنې مانا لري.

داد هرې ټولنې، ولس يا ملت يو منلی حق يا رښته گڼل کېږي، چې د ټا کلې ژبپوهنيزې کچې(څلورگونې وييپانگېvocabulary) په کاراچونې سره خپله ژبه له گډوله کېدنې او بيا يومخيزې پردي کېدنې څخه خوندې وساتي.

ژبې څنگه منځته راغلې؟[سمول]

پدې اړه چې ژبې څنگه منځته راغلې اوانسان په لومړي ځل څنگه خبرې پيل کړې، څونظرونه موجود دي. خولاتراوسه يو هم په کره توگه دمنلووړندی.دژبوځينې زده کوونکي پر دې اند دي، چې په لومړيو کې انسان دچوغکو او حيواناتو په څېر غږونه وېستل.خو دژبو ځينې نورپوهان بيا پردې باوري دي، چې په لومړيو کې انسان دهغو غږونو، چې خپل چاپېريال کې يې اورېدل پيروي کوله. د پيروۍ په نتيجه کې له غږونو نه کلمې جوړې شوې.غالبآ د Buzzکلمه چې دمچ دبنگهاري ماناوركوي، به له همدې لارې رامنځته شوي وي.(4) خودډېرونوروکلموجوړښت له دې نظرسره، سرنه خوري.

پدې اړه نوروپوهانوهم ډېرنظرونه وړاندې كړي، خو يوهم سل په سلو کې دډاډ وړ نه ښکاري.البته په هرنظركښې دڅه ناڅه ريښتينولۍ څرك لگېږي. په غالب گومان ژبه د تړون او پلان له مخې رامنځته شوې نه ده. بلکې دانسان له اړتيا سره جوخته منځته راغلې ده. او اوس هم همداسې پرمختگ کوي...دنن زمان ژوندۍ ژبې له هراړخه پوره ندي.ځينې خيالات پکښې په سختۍاو ځينې پکښې په اسانۍ ويل كېداى شي او ځينې پكښې داظهار اوبيان څو،څولارې او گودرې لري...

ژبه څنگه وده کوي؟[سمول]

دژبې پرپرمختگ اوودې ډېر څيزونه اثر کولای شي.جگړې، سوداگري او دوگړيوله يوځاى نه بل ځاى ته لېږدېدنه ژبې ته وده ورکوي اويايې دمرگ کندې ته غورځوي.يو مهال لاتين ژبه دجنوبي اولويديځې اروپا پر يوې غټې برخې واكمنه وه.رومي پوځ له ځان سره هغو سيموته چې دروم امپراتورۍ لپاره يې نيولې وې ، وړې وه.خو کله چې رومي امپراتورۍ دشمال ختيځ له لوري ديرغلگروپرلاسوکښېوته او واکمني يې پای ته ورسېده، نوتقريبالاتين هم ورسره مړه شوه. اواوس يواځې په رومن کاتوليکوکليساوو، ددرملولپاره دنسخو په ليکنې، د بوټواوحيواناتو په نومونې کښې استعمالېږي.

په شمالي امريکا کښې لومړني مېشت شوي استعمارچيان انگليسان ول،نو له دې امله دهغوی ژبه(انگرېزي) دمتحدوايالاتو ژبه وگرځېده.همدغسې په لاتيني امريکا کښې هسپانويان لومړني مېشتېدونكي يرغلگر ول، نو دهغوۍ ژبه(هسپانوي) هم له دې لارې دجنوبي امريکا په ډېروهېوادونو کې حاکمه شوه.

امريکايي ، برتانوي او کاناډايي سوداگران دنړيوالې سوداگرۍ ډېره برخه په لاس کښې لري ، نوهمداده چې دنړۍ په ډېرو سيمو کې انگريزي پرمختگ کوي او دډېروهېوادونودوهمه ژبه گرځېدلې ده.... همداشان دبېلابېلووگړيوترمنځ اړيكي هم ژبه شتمنولاى شي.دساري په توگه په ١٠٦٦م کال کښې، پرانگلستان د(نارمن فرانسويانو) له يرغل نه مخكې انگرېزي د(انگلوساکسون) يوه لهجه وه. (نارميان)پر فرانسوۍ ژبه غږېدل.وروپه ورو(نارمن فرانسوي) او(انگلوساکسون) سره گډې شوې او دانگرېزۍ غټه برخه ترې جوړه شوه.په ( انگلوساکسون)کې دغوايي او غوښې لپاره يوه کلمه کاو=Cow موجوده وه.خو فرانسوۍ د`غوا` او `غوښې` لپاره ځانته، ځانته کلمې درلودې. غوښې ته يې بوف= boeuf وايه، همدغه کلمه انگرېزۍ ترې واخيسته او خپله تشه يې پرې ډکه کړه. همدغسې ژبه دنويوکلمو جوړولو، دسلنگ يا ناادبي ژبې پرځای او سم استعمال له لارې هم پرمختگ او وده کولای شي...[1]

لمن ليكونه:[سمول]

(١)ځيني پوهان دمرغانو رېز ، دانسانانوله خواد ٌ هو ٌ پرځای سرښورول ، يادبې علاقه گۍ ښوولو پر ځای داوږوپورته کول هم په ژبه کي راوړي خوپه دې شرط چي دغه حرکات اونخښي تل همدايوه معنا ورکړي .

( وگ : السټريټيډ ورلډ انسايکلوپيډيا ـــ ٣٠٣٢ مخ ــ نيويارک )

(۲) دخان شهيدياد ـــ دمقالومجموعه ـــ ٧٣ مخ ـــ دسرحدونوچارووزارت ــ کابل ـــ ١٣٧٠ ش

(۳) پالوال ، ډاکټرعبدالرازق ـــ معياري پښتو ـــ دپشتۍ لومړی مخ ــ ١٣٨٤ ش

(4) په پښتوكښې هم ځينې كلمې لكه دكارغۀ كلمه د كارغه له غږ( كاغ، كاغ) نه، دچوڼ چوڼې كلمه دچوڼ چوڼې له غږ( چوڼ، چوڼ) نه، دكوړكې كلمه دچرگې له غږ( كوړت، كوړټ) نه، دغوا كلمه دغوا له غږ( باا، امبا)نه او بنگېدلو كلمه دمچ له غږ(بنگ،بنگ) نه رامنځته شوې ښكاري (عبدالودود پښتونځار)

باندنۍ تړنې:[سمول]

[1]

[2]

  1. http://www.pashtoonzar.blogfa.com/post-1.aspx