ميانمار

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
و اصلی برخی ته ورشی د پلټنې ځای ته ورټوپ کړی
د ميانمار متحده جموريت
ျပည္ေထာင္စုသမၼတျမန္မာနိဳင္ငံေတာ္
Pyidaunzu Thanmăda Myăma Nainngandaw
Flag of ميانمار
بيرغ
State seal of ميانمار
State seal
سرود: 
  • Kaba Ma Kyei
  • تر د نړۍ د ختمېدلو
Location of  ميانمار  (green) in ASEAN  (dark grey)  —  [Legend]
Location of  ميانمار  (green)

in ASEAN  (dark grey)  —  [Legend]

Location of ميانمار
پلازمېنهنېپېدو
Largest cityينګون(رنگون)
رسمي ژبېبرمي
Recognised regional languages
قومي ډلې (0.45em)
  • 68% برميان خلک
  • 9% شان خلک
  • 7% کارين خلک
  • 4% راخيني خلک
  • 3% چينيان خلک
  • 2% برمي هنديان
  • 2% مون خلک
  • 5% نور توکمونه
دينTheravāda Buddhism
پيژندګلويBurmese / Myanma
حکومتيونظامي ولسمشريز جمهوريت
• ولسمشر
تهين سين
• نايب ولسمشر
  • [سايي موک خام
  • نيان تون
ريپريزينټاټو هاوس
جوړښت
• پېګن کورنۍ
23 ډيسمبر 849
• ټونګو کورنۍ
16 اکتوبر 1510
• کونګبونګ کورنۍ
29 February 1752
• خپلواکي
(له برطانيه څخه)
4 January 1948
• پوځ قبضه
2 March 1962
سیمه
• اوبه (٪)
3.06
ټولټال سيمه676,578
د کثافاتو نړيوال ريکاډ125th
• 2014 سرشمېرنه
51,486,253[۱] (25th)
کثافت76
پيسېکيات (MMK)
وخت زونميانمار معياري وخت (يو ټي سي+06:30)
د موټر چلولو لورېrightb
د ټیلیفون کوډ+95
آي اس او ٣١۶۶ کوډMM
انټرنېټ کوډ.mm
  1. Some governments recognise Yangon (Rangoon) as the
    national capital.[۲]
  2. Road infrastructure is still for driving on the left.

ميانمار يا برما چې په رسمي توګه د ميانمار د جمهوري اتحاديه په نوم یاديږي په سوېل ختيځه آسيا کې پروت یو هېواد دی. د برنا پلازمینه د نایپیداو ښار دی او رسمی ژبه یې برمایي ژبه ده، یاد هیواد ۵۷۸'۶۷۶ کیلومتره مربع او ۸۵۵'۵۸۲'۵۳ میلیونه وګړي لري.

میانمار، په رسمي توګه د میانمار د اتحادیې جمهوریت چې برما هم ورته ویل کېږي، د سویل ختیځې اسیا یو هېواد دی. دا په اصلي سویل ختیځه اسیا کې تر ټولو لوی هېواد دی او تر 2017ز کال پورې یې شاوخوا 54 میلیونه نفوس درلود. میانمار په شمال لوېدیځ کې له بنګله دیش او هند، شمال ختیځ کې له چین، ختیځ او سویل ختیځ کې له لاوس او تایلینډ، او سویل او سویل لوېدیځ کې له اندامان سمندر او بنګال خلیج سره ګډه پوله لري. د هېواد پلازمېنه نیپیداو ښار دی او تر ټولو لوی ښار یې یانګون (رنګون) دی.[۳]

په دې سیمه کې په لومړیو تمدنونو کې د میانمار په پورتنۍ برخه کې د تبت - برمن ژبو پیو ښاري ایالتونه او په ټیټ میانمار کې د مون سلطنتونه شامل وو. په ۹مه پېړۍ کې، د بامر وګړي پورتنۍ ایراودي درې ته ننوتل، او په 1050 لسیزه کې د بت پرست سلطنت له تاسیس وروسته، د برما ژبه، کلتور، او تراودا بودیزم دین ورو ورو پر هېواد واکمن شول. د بت پرستو سلطنت د منگول تر یرغلونو لاندې راغی، چې له دې سره څو جنګیالي دولتونه راڅرګند شول. دغه هېواد په ۱۶مه پېړۍ کې، د تانګو د سلطنت له خوا متحد شو، چې د لنډې مودې لپاره د سویل ختیځې اسیا په تاریخ کې تر ټولو لویه سترواکي شوه.[۴][۵]

د ۱۹مې پېړۍ په پیل کې د کونبونګ کورنۍ په یوه سیمه کې واکمني کوله، چې په کې نننی میانمار شامل و او په لنډه موده کې یې مني پور او آسام هم کنټرول کړل. د برتانیې د ختیځ هند شرکت په ۱۹مه پېړۍ کې تر دریو انګلیس-برما جنګونو وروسته د میانمار د ادارې کنټرول ترلاسه کړ او هېواد د برتانوي استعمار په توګه بدل شو. د جاپان تر لنډ اشغال وروسته، میانمار د متحدینو له خوا بېرته ونیول شو او په 1948ز کال کې یې خپلواکي ترلاسه کړه. په 1962ز کال کې تر کودتا وروسته، دا هېواد د برما تر سوسیالیست پروګرام ګوند لاندې یو پوځي دیکتاتور هېواد شو.

میانمار د خپلواکۍ په ډېرو کلونو کې په توکمیزو شخړو کې ښکیل و او بې شمېره توکمیزې ډلې یې د نړۍ په تر ټولو اوږد مهالو کورنیو جګړو کې ښکېلې دي. په دې موده کې ملګرو ملتونو او یو شمېر نورو سازمانونو په هېواد کې له بشري حقونو نه په دوامداره توګه د سرغړونو راپور ورکړی دی. په 2011ز کال کې، پوځي حکومت په رسمي توګه له 2010ز کال ټولټاکنو وروسته منحل شو او یو ملکي حکومت تاسیس شو. دا د آنګ سان سوچي او سیاسي بندیانو د خوشې کېدو او په 2015ز کال کې له بریاليو ټاکنو سره سره؛ د هېواد د بشري حقونو لرغونوالی، د بهرنیو اړیکو ښه والی او د سوداګرۍ او نورو اقتصادي بندیزونو د کمولو لامل شو. د دغه هېواد چلند د توکمیزو لږکیو، په ځانګړې توګه د روهینګیا د شخړې په تړاو، د نړیوالو سازمانونو او زیاترو هېوادونو له خوا غندل شوی دی.[۶][۷][۸]

د میانمار د 2020ز کال تر ټاکنو وروسته، چې د آنګ سان سوچي ګوند په دواړو مجلسونو کې قاطع اکثریت وګاټه، د برما پوځ یو ځل بیا د کودتا پر مټ واک ترلاسه کړ. کودتا په پراخه کچه وغندل شوه او په میانمار کې د پراخو لاریونونو لامل شوه همدارنګه د پوځ له خوا له تاوتریخجن غبرګون سره مخ شوه. پوځ هم آنګ سان سوچي ونیوله او پر هغې یې له فساده نیولې د کوویډ پروتوکولونو نه تر سرغړونې پورې د جرمونو تورونه ولګول، چې ټول یې د خپلواکو څارونکو له خوا «سیاسي انګېزه» په نښه شوي دي.[۹][۱۰][۱۱]

میانمار د ختیځې اسیا د سرمشریزې، د نامتعهد خوځښت، د ASEAN او BIMSTEC غړیتوب لري، که څه هم یو مهال د بریتانیا د سترواکۍ برخه و، خو لا هم د مشترک المنافع هېوادونو غړی نه دی. دا د جواهراتو، تیلو، طبیعي ګازو او نورو معدني زېرمو له پلوه بډایه هېواد دی. میانمار هم د تجدید وړ انرژۍ نه برخمن دی. د میکانګ د لویې سیمې په پرتله د لمریزې بریښنا تر ټولو لوړ ظرفیت لري. په 2013ز کال کې، د هغه GDP 56.7 میلیارده ډالر اوGDP (PPP)  یې 221.5 میلیارده ډالر وو. په میانمار کې د عاید تشه په نړیواله کچه پراخه ده؛ ځکه چې د اقتصاد لویه برخه د پوځي حکومت د ملاتړو له خوا کنټرول کېږي. تر 2020ز کال پورې، میانمار د بشري پراختیا د شاخص له مخې، د بشري پراختیا په برخه کې په 189 هېوادونو کې 147 ځای لري.[۱۲][۱۳][۱۴]

ریښه پېژندنه

د میانمار هېواد د نوم په اړه اختلافات شته دي، په ځانګړې توګه د 21مې پېړۍ په لومړیو کې، د هغو وګړو پر مشروعي سیاست تمرکز کوي، چې له میانماره یې د برما پر وړاندې ترې کار اخیست.

دواړه نومونه د پخوانۍ برمایي ژبې له مرانما یا مرما نه اخیستل شوي، چې د اکثریت برمن توکمیزې ډلې لپاره یو توکمیز نوم دی او له یوې ناڅرګندې ایتمولوژي نه اخیستل شوی دی. په عام ډول فکر کېږي چې دغه اصطلاحات له براهما دیشا نه اخیستل شوي دي.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]

په 1989ز کال کې، پوځي حکومت په رسمي توګه د زیاترو هغو نومونو انګلیسي ژباړې بدلې کړې، چې د برما استعماري دورې یا تر هغې دمخه دورې پورې اړوندې وې او پخپله د هېواد د نوم ژباړې یې ته یې هم بدلون ورکړ، یعنې برما پر میانمار بدله شوه. د نوم بدلول یې لاهم یوه جنجالي مسله پاتې ده. ډېری سیاسي او قومي اپوزیسیون ډلې او هېوادونه د برما نوم کاروي؛ ځکه چې دوی د واکمن پوځي حکومت مشروعیت یا د دغه هېواد د نوم بدلولو واک په رسمیت نه پېژني.[۱۹][۲۰]

تاریخ

د لرغون پېژندنې شواهد ښیي، چې هومو ایرکتوس 750,000 کلونه مخکې، په هغه سیمه کې ژوند کاوه چې اوس د میانمار په نوم پېژندل کېږي او تر 75,000 کلونو مخکې وروسته نور هېڅ ایرکتوس نه موندل کېږي. د Homo sapiens لومړني شواهد د میانمار په مرکزي برخه کې د ډبرو د وسیلو له کشف سره نږدې 25,000 کاله مخکې له میلاده پورې اړه لري. په نوي ډبر پېر کې د نباتاتو او حیواناتو د اهلي کولو ​​شواهد او د صیقل شوو ډبرو د وسیلو کارول، چې له 10,000 نه تر 6,000 پورې تاریخ لري د پاد - لین په غارونو کې د غارونو د نقاشیو په بڼه کشف شوي دي.[۲۱][۲۲][۲۳]

د برونزو دوره را ورسېده. 1500 کاله مخکې له میلاده په سیمه کې وګړو مس په برونزو بدلول، د وريجو کښت یې کاوه او چرګان او خنزیران یې اهلي کول؛ نو دوی په نړۍ کې له لومړنیو وګړو نه وو چې دا کارونه یې وکړل. د دې دورې د انسان پاتې شوني او اثار د ساګاینګ سیمې په مونیووا سیمه کې کشف شوي دي. د اوسپنې دوره 500 کاله مخکې له میلاده د اوسنۍ منډالي په سویل کې او د اوسپنې د کار کولو د استوګنځایونو له رامنځته کېدو سره پیل شوه.[۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸]

اقتصاد

د میانمار اقتصاد په 2019ز کال کې د 76.09 میلیارد امریکایي ډالرو اسمي GDP سره او د نړیوال بانک په وینا په 2017ز کال کې د متحده ایالاتو د 327.629 میلیارد ډالرو GDP اټکل شوي پیرود ځواک سره د نړۍ تر ټولو ګړندۍ وده کونکی اقتصاد دی. بهرنيان په قانوني توګه د اجاره کولو توان لري، خو ملکیت نه لري. د ۲۰۱۴ز کال په ډسمبر کې، میانمار خپل لومړي اسهام د یانګون اسهامو په نامه جوړ کړل.[۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴]

دین

په میانمار کې له ډېرو مذهبونه پیروي کېږي. دیني احادیث او احکام له ډېرو کلونو راهیسې شته دي. په هر حال، عیسویان او مسلمانان له مذهبي ځورونې سره مخ دي او د غیر بودایانو لپاره په پوځ کې شاملېدل یا دولتي دندې ترلاسه کول، چې په هېواد کې د بریالیتوب اصلي لار ده؛ نو د دوی لپاره یې لاسته راوړل ستونزمن نه، بلکې ناشوني دي. د ملکي وګړو دا ډول ځورونه په ځانګړې توګه په ختیځ میانمار کې د پام وړ دي، چې په تېرو لسو کلونو کې له 3,000 نه ډېر کلي ویجاړ شوي دي. په 2007ز کال کې تر 200,000 نه زیات مسلمانان بنګله دېش ته تښتېدلي دي، ترڅو له ظلمه وژغورل شي.[۳۵][۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۴۰]

تاریخ

جغرافیه

اقتصاد

کلتور

سرچينې

  1. The 2014 Myanmar Population and Housing Census Highlights of the Main Results Census Report Volume 2 – A. Department of Population Ministry of Immigration and Population. 2015. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. "The World Factbook – Burma". cia.gov. د لاسرسي‌نېټه ۰۱ سپټمبر ۲۰۱۲. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  3. "Burma". The World Factbook. U.S. Central Intelligence Agency. 27 September 2021. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  4. O'Reilly, Dougald JW (2007). Early civilizations of Southeast Asia. United Kingdom: Altamira Press. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-7591-0279-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  5. Lieberman, p. 152
  6. "Burma". Human Rights Watch. د لاسرسي‌نېټه ۰۶ جولای ۲۰۱۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)"Myanmar Human Rights". Amnesty International USA. د لاسرسي‌نېټه ۰۶ جولای ۲۰۱۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)"World Report 2012: Burma". Human Rights Watch. 22 January 2012. د اصلي آرشيف څخه پر ۳۰ جون ۲۰۱۳ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۰۶ جولای ۲۰۱۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. Madhani, Aamer (په 16 November 2012 باندې). Obama administration eases Burma sanctions before visit. (په 23 April 2012 باندې). European Union Suspends Most Myanmar Sanctions.
  8. Greenwood, Faine (27 May 2013). "The 8 Stages of Genocide Against Burma's Rohingya [[:کينډۍ:Pipe]] UN DispatchUN Dispatch". Undispatch.com. د لاسرسي‌نېټه ۱۳ اپرېل ۲۰۱۴. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); وصلة إنترويكي مضمنة في URL العنوان (مساعدة) (په 11 June 2012 باندې). EU welcomes "measured" Myanmar response to rioting. Reuters. . Q&A: Communal violence in Burma. BBC
  9. (په 1 February 2021 باندې). Myanmar military takes control of country after detaining Aung San Suu Kyi. BBC News
  10. (په 6 December 2021 باندې). Myanmar's junta condemned over guilty verdicts in Aung San Suu Kyi trial.
  11. (په 5 December 2021 باندې). Fatalities Reported After Military Truck Rams Protesters in Myanmar.
  12. "Burma (Myanmar)". World Economic Outlook Database. International Monetary Fund. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  13. Eleven Media (په 4 September 2013 باندې). Income Gap 'world's widest'. The Nation.McCornac, Dennis (په 22 October 2013 باندې). Income inequality in Burma. Democratic Voice of Burma
  14. Vakulchuk, Roman; Kyaw Kyaw Hlaing; Edward Ziwa Naing; Indra Overland; Beni Suryadi and Sanjayan Velautham (2017). Myanmar's Attractiveness for Investment in the Energy Sector. A Comparative International Perspective. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI) and Myanmar Institute of Strategic and International Studies (MISIS) Report. p. 8.
  15. Houtman, Gustaaf (1999). Mental Culture in Burmese Crisis Politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy. ILCAA. د کتاب پاڼې 352. د کتاب نړيواله کره شمېره 9784872977486. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  16. Hall, DGE (1960). "Pre-Pagan Burma". Burma (الطبعة 3). د کتاب پاڼې 13. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  17. (په 26 September 2007 باندې). Should it be Burma or Myanmar?.
  18. "What's in a Name: Burma or Myanmar?". United States Institute of Peace (په انګلیسي ژبه کي). د لاسرسي‌نېټه ۲۷ اپرېل ۲۰۲۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  19. Steinberg, David I. (2002). Burma: The State of Myanmar. Georgetown University Press. د کتاب پاڼې xi. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-58901-285-1. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  20. Houtman, Gustaaf (1999). Mental culture in Burmese crisis politics. Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa. د کتاب پاڼي 43–54. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-4-87297-748-6. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  21. Cooler, Richard M. (2002). "The Art and Culture of Burma (Chapter 1)". DeKalb: Northern Illinois University. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  22. Schaarschmidt, Maria; Fu, Xiao; Li, Bo; Marwick, Ben; Khaing, Kyaw; Douka, Katerina; Roberts, Richard G. (January 2018). "pIRIR and IR-RF dating of archaeological deposits at Badahlin and Gu Myaung Caves – First luminescence ages for Myanmar". Quaternary Geochronology 49: 262–270. doi:10.1016/j.quageo.2018.01.001. https://ro.uow.edu.au/smhpapers1/425. 
  23. Win Naing Tun (24 July 2015). "Prehistory to Protohistory of Myanmar: A Perspective of Historical Geography" (PDF). Myanmar Environment Institute. د کتاب پاڼې 1. د لاسرسي‌نېټه ۲۲ نومبر ۲۰۱۶. Homo erectus had lived in Myanmar 750,000 years ago الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)Bowman, John Stewart Bowman (2013). Columbia Chronologies of Asian History and Culture. Columbia University Press. د کتاب پاڼې 476. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-231-50004-3. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  24. Coupey, A. S. (2008). Infant and child burials in the Samon valley, Myanmar. In Archaeology in Southeast Asia, from Homo Erectus to the living traditions: choice of papers from the 11th International Conference of the European Association of Southeast Asian Archaeologists, 25–29 September 2006, Bougon, France
  25. Hudson, Bob (March 2005). "A Pyu Homeland in the Samon Valley: a new theory of the origins of Myanmar's early urban system". Myanmar Historical Commission Golden Jubilee International Conference: 1. http://acl.arts.usyd.edu.au/~hudson/BH2005Jan.pdf. 
  26. Myint-U, p. 45
  27. Yee Yee Aung. "Skeletal Remains of Nyaunggan, Budalin Township, Monywa District, Sagaing Division". Perspective July 2002. د اصلي آرشيف څخه پر ۲۸ ډيسمبر ۲۰۰۸ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۰۷ اکتوبر ۲۰۰۸. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  28. Myint-U, p. 37
  29. . world bank indicator. World Bank.
  30. (په 16 March 2012 باندې). Exclusive: Myanmar drafts new foreign investment rules. Reuters.
  31. (په 25 March 2016 باندې). Yangon Stock Exchange Formally Opens for Business. The New York Times.
  32. "Challenges to Democratization in Burma" (PDF). International IDEA. November 2001. د اصلي (PDF) آرشيف څخه پر ۲۳ جولای ۲۰۰۶ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۱۲ جولای ۲۰۰۶. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  33. Stokke, Kristian; Vakulchuk, Roman and Indra Overland (2018) Myanmar: A Political Economy Analysis. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI). Report commissioned by the Norwegian Ministry of Foreign Affairs.
  34. Brown, Ian (2005). A Colonial Economy in Crisis. Routledge. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-415-30580-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  35. Thailand Burma Border Consortium (2007). "Internal Displacement in Eastern Burma 2006 Survey". د اصلي آرشيف څخه پر ۱۵ مې ۲۰۰۷ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۰۴ فبروري ۲۰۰۷. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  36. (په 17 January 2006 باندې). The Outsiders. The Irrawaddy.
  37. "Ethnic and Religious Diversity: Myanmar's Unfolding Nemesis", Matthews, Bruce, Institute of South East Asian Studies, Visiting Researcher Series, Volume 2001, No. 3. 2001.
  38. Ling, Samuel Ngun (2003). "The Encounter of Missionary Christianity and Resurgent Buddhism in Post-colonial Myanmar" (PDF). Payap University. د اصلي (PDF) آرشيف څخه پر ۰۲ مارچ ۲۰۰۶ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۱۴ جولای ۲۰۰۶. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  39. Zatko, Martin (2015). The Rough Guide to Myanmar. د کتاب پاڼې 357. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  40. (په 29 September 2007 باندې). Burmese exiles in desperate conditions. BBC News