نفتي ککړتیا

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
Oil-spill.jpg

نفتي ککړتیا د انسان د فعالیت په پایله کې چاپېریال په ځانګړي ډول سمندري ایکوسیستم ته د یوه مایع نفتي هایدرو کاربن خپرېدو ته ویل کېږي چې دا د ککړتیا یو ډول دی. دا اصطلاح معمولاً د تېلو سمندري ککړتیا ته ویل کېږي او دا هغه ځای دی چې تېل په سمندر یا ساحلي اوبو کې خوشي کېږي، خو ښايي د تېلو دغه ډول خوشي کېدنه په ځمکه کې هم رامنځته شي. د نفتو یا تېلو د ککړتیا لامل ښايي له ټانکرونو، په ساحل کې له پېټرول موندونکو ماشینونو، د برمه کولو له تجهیزاتو او د تېلو له څاګانو څخه د تېلو خوشي کېدل وي؛ همداراز د تېلو په تصفیه ځایونو کې د خامو تېلو (پېټرولو او ډيزلو) تولیدات او دغه راز د هغو جانبي تولیدات، هغه ټینګ تېل چې سترې بېړۍ يې کاروي او یا هم د نورو تېلو ضایعات یې هم لاملونه کېدای شي.

نفتي ککړتیا د مرغانو د بڼکو جوړښت او د تي لرونکو حیواناتو څرمنو ته نفوذ کوي او د عایق‌والي وړتیا یې را ټيټوي، د تودوخې د نوساناتو په مقابل کې یې کمزوري کوي او په اوبو کې لږه لامبو وهلی شي. د نفتي ککړتیا پاکول ستونزمن دي او په ډېرو عواملو پورې اړه لري چې د تویې شوو تېلو ډول، د اوبو د تودوخې درجه (چې پر بړاس او د ژوندیو موجوداتو پر تخریب اغېز کوي) او د ساحلي څنډو ډولونه او سواحل په کې شامل دي. د نفتي ککړتیاوو پاکول ښايي اونۍ، میاشتې او ان کلونه وخت ونیسي.[۱][۲]

نفتي ککړتیا ټولنې ته له اقتصادي، چاپېریالي او ټولنیز پلوه ناوړه پایلې لرلای شي. د نفتي ککړتیا پېښې د رسنیو د ډېر پام او سیاسي غوغا لامل شوې دي او له همدې امله ډېر خلک نفتي ککړتیا ته د حکومت د غبرګون او د دغې ککړتیا د مخنیوي لپاره د اقداماتو په اړه په یوه سیاسي مبارزه کې سره راټول شوي دي.[۳]

لویې نفتي ککړتیاوې[سمول]

د خامو نفتو او تصفیه شویو سون‌توکو د وړونکو بېړیو د پېښو یا ټکرونو له امله په الاسکا، مکسیکو خلیج، ګالاپاګوس ټاپوګانو، فرانسه، سونډاربانس، اوګونیلنډ او ډېرو نورو ځایونو کې زیانمنېدونکو یا نازکو ایکوسیستمونو ته زیانونه اړولي دي. د ټکرونو یا پېښو پر مهال تویې شوي تېل له څو سوو ټنو نیولې ان تر څو لکه ټنو پورې بېلابېل دي. کوچنیو نفتي ککړتیاوو مخکې له مخکې ثابته کړې ده چې پر ایکوسیسمتونو زیات اغېز لري، د بېلګې په توګه د اېکسون والډېز (Exxon Valdez) نفتي ککړتیا چې لامل یې هم د ساحې لرې‌والی یا هم د چاپېریال ساتنې د بېړني غبرګون ستونزې وې.[۴][۵]

له ۲۰۰۴ کال راهیسې د لویزیانا له ساحل ۱۲ مایله لرې د تېلو د تولید له ځایه هره ورځ له ۳۰۰ تر ۷۰۰ بېرله تېل لیک کېږي یا تویېږي. د تېلو ککړتیا چې د یوویشتمې پېړۍ په اوږدو کې یې د دوام وړاندوېینه کېږي، بالاخره به د «بي پي ډيپ‌واټر هاریزن» هغه غمیزه شاته پرېږدي چې په ۲۰۱۰ کال کې پېښه شوې وه، خو لا هم د ډېرو هغو څاه‌ګانو د کنترول لپاره هېڅ هڅې نشته چې لیکۍ لري.[۶]

د تېلو سمندري ککړتیا د ځمکې په پرتله ډېره زیانمنوونکې ده، ځکه چې د تېلو په یوه نازکه ښویه سطحه کې سلګونه سمندري مایلونه خپرولی شي او له دې امله ښايي ساحلونه د تېلو په یوه نازک پوښ وپوښل شي. دغه چاره ښايي هغه سمندري الوتونکي، تي لرونکي حیوانات، کلک پوست لرونکي حیوانات او نور ژوندي موجودات ووژني چې  په دغه پوښ پوښل شوي وي. په ځمکه کې د تېلو ککړتیاوې په اسانۍ سره د کنترول وړ دي، خو په دې شرط چې د نفتي ککړتیا د ځای په شاوخوا کې د بولدوزر په مرسته د خاورو لنډمهالی بند جوړ شي او د وچې حیوانات په اسانۍ سره د تېلو له ککړتیا ځانونه وژغوري.

پر انسانانو اغېز[سمول]

نفتي ککړتیا د اور لګېدنې خطر لري. د کویټ د تېلو اورلګېدنه د هوا د ککړتیا لامل شوه چې تنفسي ستونزې یې جوړې کړې. د مکسیکو په خلیج کې د تېلو په تولید ځای کې چادونې یوولس کاریګر ووژل. د لاک میګانټیک په رېل پټلۍ کې د اور لګېدنې له امله چې په پایله کې یې رېل له کرښې ووت، ۴۷ تنه ووژل او د ښار مرکز یې نیمايي ویجاړ کړ.[۷][۸]

د تېلو تويېدنه د څښاک د اوبو سرچینې هم ککړولی شي. د بېلګې په توګه په ۲۰۱۳ کال کې د تېلو دوو بېلابېلو تویېدنو د مالیزیا په میري ښار کې د ۳۰۰۰۰۰ کسانو لپاره او د اکواډور په کوکا ښار کې د ۸۰۰۰۰ کسانو لپاره د اوبو سرچینې ککړې کړې. په ۲۰۰۰ کال کې د کنټاکي په کلارک ایالت کې د تېلو د تویېدو له امله چینې ککړې شوې.[۹][۱۰][۱۱]

ککړتیا د سیاحت او سمندري سرچینو د استخراج پر صنعت اقتصادي اغېز کولی شي. د بېلګې په توګه د ډيپ‌واټر هاریزن د تېلو تویېدنې پر ساحلي سیاحت او هلته پر کب نیونه اغېز وکړ او مسؤل لوري اړ شول چې اقتصادي قربانیانو ته تاوان یا غرامت ورکړي.

چاپېریالي اغېزې[سمول]

هغه ګواښ چې مرغانو، کبانو، د اوبو ژویو او سخت پوستانو ته د تېلو د خپرېدو له امله پېښېده، په ۱۹۲۰مه لسیزه کې په انګلستان کې د هغو څېړنو په پایله کې تشخیص شو چې په یارکشایر ایالت کې وشوې. دا موضوع په ۱۹۷۴ کال کې د متحدو ایالتونو د علومو اکاډمۍ له‌خوا په خپره شوې علمي مقاله کې هم وڅېړل شوه چې پر کبانو، سخت پوستانو او نرم پوستانو د دغې ککړتیا پر اغېزو يې تمرکز درلود. دا مقاله یوازې سل کاپۍ چاپ شوې وه او نابشپړه یا ډرفټ لیکنه بلل شوې وه چې د استناد وړ نه وه.[۱۲][۱۳]

په ټولیز ډول نفتي ککړتیا په دوو ډولونو پر حیواناتو او نباتاتو اغېز کوي: په مستقیم ډول له تېلو څخه او د نفتي ککړتیا ته د غبرګون یا هم د پاکولو د پروسې له لارې. په اوبلن چاپېریال کې د تېلو د اندازې او پر بېلابېلو ژوندیو موجوداتو یې د احتمالي اغېز تر منځ هېڅ روښانه اړیکه نشته. په نامناسب وخت یا نامناسب موسم او حساس چاپېریال کې کوچنۍ ککړتیا ښايي په هماغه یا بل چاپېریال کې د کال په یوه بل وخت کې تر لویې ککړتیا ډېره مضره وي. نفتي ککړتیا د الوتونکو مرغانو بڼکو او د تي لرونکو حیواناتو څرمنو ته نفوذ کوي او د عایق‌والي وړتیا یې را ټيټوي، د تودوخې د نوساناتو په مقابل کې یې کمزوري کوي او په اوبو کې یې د لامبو وهلو وړتیا کموي.[۱۴][۱۵][۱۶]

هغه حیوانات چې خپل بچیان یا میندې د بوی په مرسته پیدا کوي، هغوی د تېلو د ډېر بوی له امله دا کار نه شي کولی. دا ستونزه د دې لامل کېږي چې بچیان یې ورک شي او د لوږې له امله مړه شي. تېل ښايي د مرغانو پر الوتنو اغېز وکړي او د خوړو له موندلو او یا له ښکاریانو څخه د تښتېدو مخنیوی یې وکړي. الوتونکي ښايي د خپل ځان د پاکولو پر مهال هغه تېل وخوري چې د دوی په بڼکو کې دي، د هاضمې جریان خرابوي، د ځیګر فعالیت بدلوي او پښتورګو ته زیان رسوي. کله چې د خوړو د پلټلو لپاره د دوی ظرفیت کم شي، دغه چاره یې په وجود کې د اوبو د کموالي او میتابولیک توازن د نشتون لامل کېږي. هغه الوتونکي چې د تېلو له ککړتیا سره مخ کېږي، په هورمونونو کې یې بدلونونه پېښېږي، مثلاً په لوتینایزنګ پروتین کې یې بدلونونه راځي. ډېری هغه الوتونکي چې نفتي ککړتیا یې اغېزمنوي، د انسانانو له مداخلې پرته د تېلو د جانبي عوارضو له امله مړه کېږي. کوم الوتونکي چې په تېلو لړلي وي، څېړنو ښودلې چې حتا تر پاکولو وروسته هم څه کم یو سلنه ایله ژوندي پاتې کېږي، که څه هم د ژوندي پاتې کېدو کچه له نوي سلنې هم لوړېدای شي. د نفتي ککړتیا پېښو لږ تر لږه له ۱۹۲۰مې لسیزې راهیسې پر سمندري الوتونکو اغېز کړی او په ۱۹۳۰مه لسیزه کې د یوې نړیوالې ستونزې په توګه پېژندل شوې ده.[۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵]

هغه سمندري تي لرونکي حیوانات چې کلکې څرمنې لري او د تېلو له ککړتیا سره مخ دي، هم په ورته ډولونو اغېزمنېږي. تېل د سمندري سګ لاووګانو یا سمندري پيشوګانو او سمندري سپیو پوست پوښي او عایق‌والی یې کموي چې په پایله کې یې د بدن په تودوخه کې بدلونونه راځي او د هایپوترمیا یا یخ وهلو لامل کېږي. تېل حیوانات ړندولی شي او د خپل ځان له دفاع څخه یې بې برخې کوي. د تېلو خوړل په بدن کې د اوبو د کمښت او د هاضمې سیستم د ګډوډۍ لامل کېږي. حیوانات ښايي مسموم شي او ځيګر او پښتورګو ته د تېلو ننوتل یې د مړینې لامل کېږي.

له دې سره سره، د تېلو ککړتیا ښايي د هوا کیفیت ته زیان ورسوي. په خامو تېلو کې موجود کیمیاوي مواد تر ډېره هایدرو کاربنونه دي چې د بینزین، تولیون، پولي-اروماتیک هایدروکاربن او اکسیجن شويو پولي سایکلیک اروماتیک هایدروکاربونونو په څېر زهرجن کیمیاوي توکي لري. دا کیمیاوي توکي انسانانو ته د تنفس پر مهال ناوړه روغتیایي اغېزې لرلی شي. پر دې سربېره، دا کیمیاوي توکي په اتوموسفیر کې د اکسیډانټ په مرسته اکسیډایز کېدای شي تر څو په اتوموسفیر کې تر بړاس کولو وروسته کوچني ذرات جوړ کړي. دا ذرات سږو ته ننوتلی شي او زهرجن کیمیاوي توکي د انسان بدن ته رسوي. د سطحي تېلو سوځول هم د دود د ذراتو په څېر ککړتیا رامنځته کولی شي.[۲۶][۲۷][۲۸][۲۹]

سرچينې[سمول]

  1. "Lingering Lessons of the Exxon Valdez Oil Spill". Commondreams.org. 2004-03-22. د اصلي آرشيف څخه پر June 13, 2010 باندې. د لاسرسي‌نېټه ۲۷ اگسټ ۲۰۱۲. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. NOAA Ocean Media Center (2010-03-16). "Hindsight and Foresight, 20 Years After the Exxon Valdez Spill". NOAA. د لاسرسي‌نېټه ۳۰ اپرېل ۲۰۱۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  3. Wout Broekema (April 2015). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Crisis-induced learning and issue politicization in the EU"]. Public Administration 94 (2): 381–398. doi:10.1111/padm.12170. 
  4. www.scientificamerican.com 20150-04-20 How BP's Blowout Ranks among Top 5 Oil Spills in 1 Graphic
  5. "oil spill | Definition, Causes, Effects, List, & Facts | Britannica". www.britannica.com (په انګلیسي ژبه کي). د لاسرسي‌نېټه ۰۹ جون ۲۰۲۲. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  6. Washington Post, October 21, 2018
  7. (په May 25, 2010 باندې). Memorial service honors 11 dead oil rig workers. USA Today.
  8. "Lac-Megantic devastation". Fire Fighting in Canada (په انګلیسي ژبه کي). 2013-09-09. د لاسرسي‌نېټه ۰۹ جون ۲۰۲۲. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  9. "Oil spill disrupts water supply – Nation – The Star Online". د اصلي آرشيف څخه پر ۰۴ اکتوبر ۲۰۱۳ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۲۰ اپرېل ۲۰۱۵. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  10. "Ecuador oil spill threatens Brazilian water supply". 2013-06-12. د لاسرسي‌نېټه ۲۰ اپرېل ۲۰۱۵. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  11. "Kentucky Crude Oil Spill may reach river, contaminate drinking water". د لاسرسي‌نېټه ۲۰ اپرېل ۲۰۱۵. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  12. (په 1923-03-23 باندې). OIL FOR FUEL.. Cairns Post (Qld. : 1909 - 1954).
  13. (په 1974-06-01 باندې). The Seven Seas are an Open Sewer (oil spill impacts 1974). The Tribune.
  14. Bautista, H.; Rahman, K. M. M. (2016). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Review On the Sundarbans Delta Oil Spill: Effects On Wildlife and Habitats"]. International Research Journal 1 (43): 93–96. doi:10.18454/IRJ.2016.43.143. 
  15. Sarbatly R.; Kamin, Z.; Krishnaiah D. (2016). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "A review of polymer nanofibres by electrospinning and their application in oil-water separation for cleaning up marine oil spills"]. Marine Pollution Bulletin 106 (1–2): 8–16. doi:10.1016/j.marpolbul.2016.03.037. PMID 27016959. 
  16. Bautista, H.; Rahman, K. M. M. (2016). "Effects of Crude Oil Pollution in the Tropical Rainforest Biodiversity of Ecuadorian Amazon Region". Journal of Biodiversity and Environmental Sciences 8 (2): 249–254. https://www.academia.edu/download/43162222/JBES-Vol8No2-p249-254.pdf. [مړه لينکونه]کينډۍ:Cbignore
  17. C. Michael Hogan (2008)., Magellanic Penguin, It can take over 1 year to solve the problem of an oil spill. GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg.
  18. Dunnet, G.; Crisp, D.; Conan, G.; Bourne, W. (1982). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Oil Pollution and Seabird Populations [and Discussion]"]. Philosophical Transactions of the Royal Society of London B 297 (1087): 413–427. doi:10.1098/rstb.1982.0051. Bibcode1982RSPTB.297..413D. 
  19. Untold Seabird Mortality due to Marine Oil Pollution, Elements Online Environmental Magazine.
  20. (په May 6, 2010 باندې). Expert Recommends Killing Oil-Soaked Birds.
  21. Wolfaardt, AC; Williams, AJ; Underhill, LG; Crawford, RJM; Whittington, PA (2009). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Review of the rescue, rehabilitation and restoration of oiled seabirds in South Africa, especially African penguins Spheniscus demersus and Cape gannets Morus capegnsis, 1983–2005"]. African Journal of Marine Science 31 (1): 31–54. doi:10.2989/ajms.2009.31.1.3.774. 
  22. (په 1925-08-14 باندې). A Naturalist's Jottings. Frankston and Somerville Standard (Vic. : 1921 - 1939).
  23. (په 1954-07-03 باندې). Penguin guard stands watch. Herald (Melbourne, Vic. : 1861 - 1954).
  24. Urbina, Ian (April 5, 2019). "England: The Magic Pipe | #TheOutlawOcean". YouTube. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  25. (په 1934-08-23 باندې). Oil Menace to Sea Birds. Telegraph (Brisbane, Qld. : 1872 - 1947).
  26. Middlebrook, A. M.; Murphy, D. M.; Ahmadov, R.; Atlas, E. L.; Bahreini, R.; Blake, D. R.; Brioude, J.; de Gouw, J. A. et al. (28 December 2011). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Air quality implications of the Deepwater Horizon oil spill"]. Proceedings of the National Academy of Sciences 109 (50): 20280–20285. doi:10.1073/pnas.1110052108. PMID 22205764. 
  27. Li, R.; Palm, B. B.; Borbon, A.; Graus, M.; Warneke, C.; Ortega, A. M.; Day, D. A.; Brune, W. H. et al. (5 November 2013). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Laboratory Studies on Secondary Organic Aerosol Formation from Crude Oil Vapors"]. Environmental Science & Technology 47 (21): 12566–12574. doi:10.1021/es402265y. PMID 24088179. Bibcode2013EnST...4712566L. 
  28. Nance, Earthea; King, Denae; Wright, Beverly; Bullard, Robert D. (13 November 2015). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Ambient air concentrations exceeded health-based standards for fine particulate matter and benzene during the Deepwater Horizon oil spill"]. Journal of the Air & Waste Management Association 66 (2): 224–236. doi:10.1080/10962247.2015.1114044. PMID 26565439. 
  29. Ehrenhauser, Franz S.; Avij, Paria; Shu, Xin; Dugas, Victoria; Woodson, Isaiah; Liyana-Arachchi, Thilanga; Zhang, Zenghui; Hung, Francisco R. et al. (2014). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Bubble bursting as an aerosol generation mechanism during an oil spill in the deep-sea environment: laboratory experimental demonstration of the transport pathway"]. Environ. Sci.: Process. Impacts 16 (1): 65–73. doi:10.1039/C3EM00390F. PMID 24296745.