له مارکسیزم وړاندې کمونیزم

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا

په داسې حال کې چې کارل مارکس او فریدریک انګلس کمونیزم د یو سیاسي خوځښت په توګه تعریف کړ، له هغه وړاندې داسې ورته نظریاتو شتون درلود چې کولای شو هغه کمونیستي تجربیات وبولو. خپله مارکس بدوي کمونېزم د بشریت د لومړۍ ښکار ټولونکې ډلې حالت باله. مارکس دغه نظریه مطرح کړه چې یوازې هغه مهال چې انسانانو اضافي ارزښت تولید کړ خصوصي مالکیت وده وکړه. [۱][۲][۳]

له تاریخ وړاندې[سمول]

کارل مارکس او نورو لومړنیو کمونیستي نظریه ورکوونکو باور درلود چې ښکار ټولوونکې ټولنې چې له پالوئتیک دورې څخه یې د کالکولیتیک دورې د کرنیزو ټولنو تر مهاله ژوند کاوه په اساسي ډول برابري غوښتونکې وې.  او له همدې امله هغه د هغوی آیدیالوژي بدوي/لومړنی کمونېزم باله. له مارکس را وروسته سوسیالیستانو او لرغون پوهانو دغې نظریې ته وده ورکړه او د لومړني کمونېزم په اړه یې څېړنه ترسره کړه. د هري ډبلیو.لیدلر په خبره؛ یو له هغو لیکوالانو څخه چې په لومړني کمونېزم یې باور درلود د رومي رواقي فلسفې لرونکی سنکا و چې څرګنده کړې یې وه: «لومړنۍ/بدوي دوره څومره خوشاله دوره وه ځکه د طبیعت ټول نعمتونه مشترک و... دوی طبیعت ټولو ته اړوند باله او دغه لیدلوري عامه شتمني د دوی لپاره په خوندي مالکیت اړولې وه». له همدې امله هغه باور درلود چې دغه ډول لومړنۍ ټولنې تر ټولو بډایه ټولنې وې ځکه بې وزلۍ شتون نه درلود. [۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰]

د مسو دوره[سمول]

دا استدلال شوی چې په سند دره کې د شخړو او ټولنیزو سلسله مراتبو د نشتوالي له امله د سند درې تمدن د یوې لومړۍ کمونیستي ټولنې بېلګه ده. یو شمېر نور بیا استدلال کوي چې د سند درې د تمدن دغه ډول ارزونه ناسمه ده. [۱۱][۱۲][۱۳]

له کلاسیکې دورې وروسته تاریخ[سمول]

پیتر کروپوتکین استدلال کوي چې د ګډې مرستې او ګډې دفاع عناصر چې د منځنیو پېړیو د منځني کمون پر مهال څرګند شوي او همدارنګه د هغو صنفي نظام په معاصر انارشېزم، کمونېزم او سوسیالیزم کې له ځان څخه د دفاع ټولیزو احساساتو ته ورته دي. په اروپا کې د دویمو منځنیو پېړیو وروسته، د مسیحي کمونیستي او کمونالیستي نظریاتو ملاتړ کوونکې بېلابېلې ډلې ځینې مهال د اصلاح غوښتونکو عیسویانو له خوا منل کېدلې. د ۱۲ مې پېړۍ په لومړیو کې یوه پروتستانت ډله چې له لیون څخه یې سرچینه اخیستله او د والدنسي یانو په نوم پېژندل کېدله د خپلې شتمنۍ مالکیت یې د خپل قانون د کتاب له مخې برابروه، خو د کاتولیک کلیسا له خوا له ځورونې سره مخ وه او اړ شوه څو پیمونت ته په شاه شي. [۱۴][۱۵][۱۶][۱۷]

سویلي امریکا[سمول]

د چاچاپویا کلتور د لرغون پېژندنې او د واک څرګندونکې معمارۍ د شواهدو نه لرلو له امله، هغه شواهد چې د ټولنې د مشرانو لکه پاچایانو او یا هم اشرافو څخه یې تمه کېده؛ د یوې مساوات غوښتونکې او د سلسله مراتبو د نه لرونکې ټولنې په توګه ښوول شوی.[۱۸]

آسیا[سمول]

څېړونکو د هغې ټولنې د کمونیستي طبیعت اړوند چې له نهمې پېړۍ څخه تر ۱۲ مې پېړۍ پورې د الاحسا په چاپېر کې د قرمطیانو له خوا رامنځته شوې وه، څرګندونې کړي دي. [۱۹][۲۰][۲۱][۲۲]

د عصري دورې پیل[سمول]

اروپا[سمول]

توماس مونتزر د آلمان د بزګرانو د پراخو شخړو پر مهال لوی اناباپتیست کمونیستي خوځښت رهبري کړ. د جرمني د بزرګرانو په پراخو شخړو کې د توماس مونتزر له کار څخه د انګلز تحلیل دې پایلې ته ورسېد چې هغه مهال چې کمونیستي انقلاب رامنځته شو، د یو ښاري پرولتاریا له خوا یې مشري کېدله، نه د یو بزګري پوځ له خوا.[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶]

په ۱۶ مه پېړۍ کې انګلیسي لیکوال توماس مور د ګډ مالکیت پر بنسټ ټولنه په خپله کتاب Utopia کې انځور کړه چې رهبرانو یې د عقل څخه په کار اخیستو اداره کوله. د انګلستان په کورنۍ جګړو کې ګڼ شمېر ډلو له دغې نظریې ملاتړ وکړ. خو یو شمېر نورو په ځانګړي ډول Diggers ډلې له کمونیستي او د زارعت پالنې د نظریې له آرمانونو ملاتړ وکړ. د دغو ډلو پر وړاندې د اولیور کراموېل او ګراندیانو چلن په سم حالت کې مخالف او تر ډېره دښمني ډوله و. انګلز د انګلیس په کورنۍ جګړې د برابرونکو (Levellers) سیاسي خوځښت د پرولتاریايي ډلې په توګه په پام کې نیولی و چې د یوې تخیلي سوسیالیستي ټولنې لپاره یې جګړه کوله. په داسې حال کې چې له هغه وروستو مفسرینو دغه ډله د یوې بورژوازي ډلې په توګه چې د سوسیالیستي ټولنې په لټه کې نه وه؛ بللې ده.[۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶]

په ۱۸ مه پېړۍ کې د روڼ آندۍ دورې پر مهال په فرانسه کې یو شمېر لیبرال لیکوالانو په مخ پر زیاتېدوني ډول د خصوصي مالکیت پر بنسټ نیوکې پیل کړې چې آن دغه نیوکې د هغو د لغو کولو تر غوښتنې ورسېدې. دغه ډول لیکنې د یو شمېر مفکرینو لکه پیاوړي دیني فیلسوف ژان ژاک روسو له خوا وشوې. روسو د ټولنیز قرارداد (The Social Contract) تر نامه لاندې  په خپل اغېزمن کتاب کې (۱۷۶۲ زکال) د پاچایانو د حکومت پر ځای د وګړیز حاکمیت پر بنسټ سیاسي نظام انځور کړ او د نابرابرۍ په اړه یې په خپلو څرګندونو کې (۱۷۵۵ زکال) د خصوصي مالکیت د زیان منوونکو اغېزو په اړه ادعا وکړه چې د خصوصي مالکیت اختراع د «جرم، جګړې، وژنو او ځورونو» لامل ګرځي او تمدن له ستونزو سره مخ کوي. روسو چې د یو کالونیست په توګه را لوی شوی و د روم کاتولیک کلیسا د یانسنیست (Jansenist) خوځښت تر اغېز لاندې و. یانسنیست خوځښت د رومن کاتولیک له ارتودوکس ترینو سقفانو سرچینه اخیسته چې په اوولسمه پېړۍ کې یې د رومن کاتولیک کلیسا د اصلاح په موخه د سکولاریزاسیون او پروتستانېزم د درولو هڅه کوله. د یانسنیزم یو له اصلي موخو څخه د کلیسا په سلسله مراتبو کې له اشرافي فساد څخه مخه نیول و.[۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱][۴۲][۴۳]

شمالي امریکا[سمول]

په «ژواندانه کې له کمونیزم» څخه د لئویس هنري مورګان توصیف، چې د شمالي امریکا د ایرکوا وګړو له خوا عملي کړای شو د یو شمېر څېړنو له مخې چې د Ely S. Parker او د هغوی په همکاری ترسره شو له مارکسیزم څخه د وړاندې کمونېزم د ډول په توګه په پام کې ونیول شو. د مورګان آثار د لومړني(بدوي) کمونېزم په اړه د مارکس او انګلز توصیف ته الهام بخښونکي و آن د دې لامل وګرځېدل چې دا باور رامنځته کړي چې کمونېستانو ته ورته لومړۍ ټولنې له اروپا بهر په لویدیځې نیمې کرې کې د امریکايي بومي وګړو او له استعمار وړاندې ټولنو ترمنځ شتون درلود. [۴۴][۴۵][۴۶][۴۷][۴۸][۴۹][۵۰][۵۱][۵۲][۵۳][۵۴][۵۵][۵۶][۵۷][۵۸][۵۹][۶۰]

د انقلاب دوره[سمول]

د جوزف میخام تر مشرۍ لاندې د اتلسمې پېړۍ Shakers ډلې وده وکړه او د مذهبي کمونېزم د ډول په توګه یې خپل کمونالېزم پلی کړ چې  له مخې یې په هرې شېکر ټولنې کې ملکیت د "consecrated whole" (سپیڅلې ټولګې) په توګه شتون درلود. [۶۱]

د ۱۸ مې پېړۍ له وروستیو څخه د ۱۹ مې پېړۍ تر نیمايي پورې دوره کې له مارکس وړاندې ګڼ شمېر سوسیالیستانو ژوند کاوه، خپلې نظریې یې نشر کړې او هغو ته یې وده ورکړه. په دغو سوسیالیستانو کې چارلز فوریه، لوئي بلانکی، پیر جوزف پرودون، پیرلروکس، توماس هاجسکین، کلود هنری دوسن سیمون، ویلهلم وایتلینګ او آتین کابه همدارنګه یو شېر آرمان پلوي سوسیالیست لیکولان لکه رابرت اوون چې ځینې مهال د کمونیست په توګه بلل کېده؛ شاملېدل.[۶۲][۶۳][۶۴][۶۵][۶۶][۶۷][۶۸][۶۹]

د روڼ آندۍ په دوره کې د فرانسوي فلسفې فکري جریانونه له روسو او د ۱۷۸۹ زکال د فرانسې د انقلاب پر مهال له d'Hupay څخه اغېزمن و، چېرې چې د پاچاهۍ مخالفینو په ځانګړې توګه د ژان پل مارات او فرانسوا بابوف په ګډون د ژاکوبین سیاسي خوځښت د وګړو ترمنځ د شتمنۍ د بیاځلي ویش له نظریې ملاتړ وکړ.[۷۰][۷۱][۷۲]

کارل مارکس او معاصره دوره[سمول]

مارکس کمونېزم د بشریت لومړی حالت باله چې له هغو وروسته کلاسیکه ټولنه، فئوډالېزم او د کپېټلیزم اوسنی حالت رامنځته شو. هغه وړاندیز وکړ چې په ټولنیز تکامل کې بل ګام باید کمونېزم ته بېرته تګ وي. [۷۳][۷۴]

په معاصر ډول کې کمونیزم په ۱۹ مه پېړۍ کې د اروپا په کارګري خوځښتونو کې وده وکړه. د صنعتي انقلاب په پرمختګ سره سوسیالیستي منتقدینو د کارخونو د بې وزله کارګرانو د طبقې د رامنځته کولو له امله چې په سختو شرایطو کې به یې کار کاوه او همدارنګه د شتمن او بې وزله ترمنځ د فاصلې د زیاتوالي له امله په کپېټلیزم نیوکې کولې.[۷۵][۷۶][۷۷]

سرچينې[سمول]

  1. Perkins, Anne (2014). Trailblazers in Politics (په انګلیسي ژبه کي). New York: The Rosen Publishing Group, Inc. د کتاب پاڼې 88. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781477781449. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. Marx, Karl (2004). "Chapter II. Proletarians and Communists". In Blunden, Andy (المحرر). Manifesto of the Communist Party (په انګلیسي ژبه کي). الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  3. "Marxism/Analysis-of-society". Britannica. (24 March 2020). Britannica.com Inc.. 
  4. Trigger, Bruce; Washburn, Wilcomb E., المحررون (1996). The Cambridge history of the Native Peoples of the Americas (په انګلیسي ژبه کي). 1: North America, Part 1. Cambridge University Press. doi:10.1017/CHOL9780521573924. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781139055550. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  5. "The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas: Vol. 2: Mesoamerica, Part 1.; The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas: Vol. 2: Mesoamerica, Part 2." (in en). American Anthropologist 105 (2): 380. June 2003. doi:10.1525/aa.2003.105.2.380. https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1525/aa.2003.105.2.380. 
  6. Felluga, Dino (1 January 2011). "Introductory Guide to Critical Theory - Modules on Marx: On the Stages of Economic Development" (په انګلیسي ژبه کي). Purdue University. مؤرشف من الأصل في ۲۸ فبروري ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۰۳ فبروري ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. "Marxism, Prehistory, and Primitive Communism" (in en). Rethinking Marxism: A Journal of Economics, Culture & Society 1 (4): 145–168. 1988. doi:10.1080/08935698808657836. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08935698808657836. 
  8. (په 28 May 2013 باندې). Primitive communism: life before class and oppression. Socialist Worker.
  9. Laidler, Harry W. (4 July 2013). History of Socialism: An Historical Comparative Study of Socialism, Communism, Utopia (په انګلیسي ژبه کي). Routledge. د کتاب پاڼې 17. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-136-23143-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  10. Bookchin, Murray (1987). The Rise of Urbanisation and Decline of Citizenship (په انګلیسي ژبه کي). د کتاب پاڼي 18–22. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0087156067. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  11. Khan, Lal (18 February 2014). "The Essence of the Legacy of Mohenjo-daro". marxist.com (په انګلیسي ژبه کي). مؤرشف من الأصل في ۱۳ مارچ ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۰۲ فبروري ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  12. "Ideology and the Harappan Civilzation" (in en). Journal of Anthropological Archaeology 4 (4): 34–71. 1985. doi:10.1016/0278-4165(85)90013-3. http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v3922/pdfs/miller.pdf. Retrieved 2 February 2021. 
  13. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Peaceful Harappans? Reviewing the evidence for the absence of warfare in the Indus Civilisation of north-west India and Pakistan (c. 2500-1900 BC)"] (in en). Antiquity 79 (304): 411–423. 2005. doi:10.1017/S0003598X0011419X. 
  14. Kropotkin, Peter (1902). Mutual Aid: A Factor of Evolution (په انګلیسي ژبه کي). الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  15. Boer, Roland (7 March 2019). Red Theology: On the Christian Communist Tradition (په انګلیسي ژبه کي). BRILL. د کتاب پاڼي 15–16. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-90-04-39477-3. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  16. Brown, Archie (9 June 2009). The Rise and Fall of Communism (په انګلیسي ژبه کي). HarperCollins e-books. د کتاب پاڼې 12. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-06-188548-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  17. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Communism in Furs: A Dream of Prehistory in William Morris's John Ball"] (in en). The Art Bulletin 87 (1): 92–110. 2005. doi:10.1080/00043079.2005.10786230. 
  18. Dr Jago Cooper (Presenter) (2013). Lost Kingdoms of South America - People of the Clouds (video) (په انګلیسي ژبه کي). Peru: BBC. وقع ذلك في 39 minutes. مؤرشف من الأصل في ۲۰ ډيسمبر ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)کينډۍ:Cbignore
  19. کينډۍ:Cite thesis
  20. "Review: Der arabische Sozialismus und der zeitgenössische Islam: Dargestellt am Beispiel Agyptens und des Iraks by Wolfgang Ule" (in en). Middle Eastern Studies (Taylor & Francis) 10 (3): 354–357. October 1974. https://www.jstor.org/stable/4282544. Retrieved 13 September 2021. 
  21. "Communism: Between Philosophy, Prophecy, and Theory" (in en). Actuel Marx (Cairn.info) 48 (2): 89–104. 2010. doi:10.3917/amx.048.0089. https://www.cairn-int.info/article.php?ID_ARTICLE=E_AMX_048_0089. Retrieved 13 September 2021. 
  22. Rexroth, Kenneth (1974). Communalism: From Its Origins to the Twentieth Century (په انګلیسي ژبه کي). Seabury. د کتاب پاڼي 159–162. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0816492046. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  23. Müntzer, Thomas (1988). Matheson, Peter (المحرر). The Collected Works of Thomas Müntzer (په انګلیسي ژبه کي). Edinburgh: T&T Clark. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-567-29252-0. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  24. Blickle, Peter (1981). The Revolution of 1525: The German Peasants' War from a New Perspective (په انګلیسي ژبه کي). Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-8018-2472-2. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  25. Engels, Friedrich (1969) [1850]. The Peasant War in Germany (په انګلیسي ژبه کي). تُرجم بواسطة Schneierson, Vic. Moscow: Progress Publishers. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-85315-205-7. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  26. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "The Peasant War in Germany: Friedrich Engels as Social Historian"] (in en). Science and Society 51 (1): 82–92. 1987. 
  27. Davis, J. C. (28 July 1983). Utopia and the Ideal Society: A Study of English Utopian Writing 1516–1700 (په انګلیسي ژبه کي). Cambridge University Press. د کتاب پاڼې 58. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-521-27551-4. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  28. Empson, Martin (5 April 2017). "A common treasury for all: Gerrard Winstanley's vision of utopia". International Socialism (په انګلیسي ژبه کي). العدد 154. مؤرشف من الأصل في ۰۷ اکتوبر ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۱۲ سپټمبر ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  29. Campbell, Heather M, المحرر (2009). The Britannica Guide to Political Science and Social Movements That Changed the Modern World (په انګلیسي ژبه کي). The Rosen Publishing Group. د کتاب پاڼي 127–129. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-61530-062-4. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  30. The True Levellers Standard ADVANCED: or, The State of Community opened, and Presented to the Sons of Men (په انګلیسي ژبه کي). R.S. Bear. 2002. That we may work in righteousness, and lay the Foundation of making the Earth a Common Treasury for All, both Rich and Poor, That every one that is born in the Land, may be fed by the Earth his Mother that brought him forth, according to the Reason that rules in the Creation. Not Inclosing any part into any particular hand, but all as one man, working together, and feeding together as Sons of one Father, members of one Family; not one Lording over another, but all looking upon each other, as equals in the Creation. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  31. Stearns, Peter; Fairchilds, Cissie; Lindenmeyr, Adele; Maynes, Mary Jo; Porter, Roy; Radcliff, Pamela; Ruggiero, Guido, المحررون (2001). Encyclopedia of European Social History: From 1350 to 2000 - Volume 3 (په انګلیسي ژبه کي). Charles Scribner's Sons. د کتاب پاڼې 290. د کتاب نړيواله کره شمېره 0-684-80577-4. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  32. Johnson, Daniel (1 December 2013). "Winstanley's Ecology: The English Diggers Today". Monthly Review (په انګلیسي ژبه کي). مؤرشف من الأصل في ۰۶ اکتوبر ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۱۲ سپټمبر ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  33. Bernstein, Eduard (1930). Cromwell and Communism (په انګلیسي ژبه کي). د لاسرسي‌نېټه ۱۲ ډيسمبر ۲۰۱۹. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  34. Engels, Friedrich (1970). "I: The Development of Utopian Socialism". Socialism: Utopian and Scientific. Marxist Internet Archive (په انګلیسي ژبه کي). Progress Publishers. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  35. Brandon, David (5 June 2020). "The English Civil War and the Levellers". Socialist Appeal (په انګلیسي ژبه کي). مؤرشف من الأصل في ۱۰ اپرېل ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۱۲ سپټمبر ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  36. Simon, Ed (22 August 2019). "Remembering the Diggers". Jacobin (په انګلیسي ژبه کي). مؤرشف من الأصل في ۰۶ اکتوبر ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۱۲ سپټمبر ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  37. Fried, Albert; Sanders, Ronald (1992). Socialist Thought: A Documentary History (په انګلیسي ژبه کي). Columbia University Press. د کتاب پاڼي 14–15. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-231-08265-5. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  38. "Principle and Prudence: Rousseau on Private Property and Inequality" (in en). Polity (The University of Chicago Press) 46 (3): 381–406. July 2014. doi:10.1057/pol.2014.13. https://www.jstor.org/stable/24540217. Retrieved 4 June 2021. 
  39. Fried and Sanders 1992، ص. 31-33.
  40. Priestland, David (2010). The Red Flag: Communism and the Making of the Modern World (په انګلیسي ژبه کي). Penguin. د کتاب پاڼي 5–7. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0140295207. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  41. Roche, Daniel (1993). La France des Lumières (1715-1789) [France of the Enlightenment (1715-1789)] (په فرانسیسی ژبه کي). د کتاب نړيواله کره شمېره 978-2701133652. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  42. Billington, James H. (31 December 2011). Fire in the Minds of Men: Origins of the Revolutionary Faith (په انګلیسي ژبه کي). Transaction Publishers. د کتاب پاڼي 79–80. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-4128-1401-0. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  43. Linebaugh, Peter (1 March 2014). Stop, Thief!: The Commons, Enclosures, and Resistance (په انګلیسي ژبه کي). PM Press. د کتاب پاڼي 205–206. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-60486-747-3. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)[مړه لينکونه]
  44. Morgan, Lewis Henry (1881). Houses and House-Life of the American Aborigines (په انګلیسي ژبه کي). Chicago and London: University of Chicago Press. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  45. Engels, Friedrich (1972). The Origin of the Family, Private Property, and the State, in the Light of the Researches of Lewis H. Morgan (په انګلیسي ژبه کي). International Publishers. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-7178-0359-0. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  46. Darmangeat, Christophe (2009). Le Communisme primitif n'est plus ce qu'il était [Primitive Communism is not what it used to be] (په فرانسیسی ژبه کي). Collectif d'édition Smolny. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  47. "The Mind of Lewis H. Morgan" (in en). Current Anthropology 22 (1): 25–43. February 1981. doi:10.1086/202601. https://www.jstor.org/stable/2742415. 
  48. "Lewis Henry Morgan and the Anthropological Critique of Civilization" (in en). Dialectical Anthropology (Springer) 18 (1): 53–70. 1993. doi:10.1007/BF01301671. https://www.jstor.org/stable/29790527. 
  49. "Lewis Henry Morgan". University of California, Santa Barbara (په انګلیسي ژبه کي). 2009. مؤرشف من الأصل في ۱۳ اپرېل ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۰۳ فبروري ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  50. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Race and the Concept of Progress in Nineteenth Century American Ethnology"] (in en). American Anthropologist 73 (3): 710–724. 1971. doi:10.1525/aa.1971.73.3.02a00120. 
  51. "Evolutionisms: Lewis Henry Morgan, Time, and the Question of Sociocultural Evolutionary Theory" (in en). Histories of Anthropology Annual 7 (1): 91–126. January 2011. doi:10.1353/haa.2011.0009. https://www.researchgate.net/publication/236744114. 
  52. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Specter of the commons: Karl Marx, Lewis Henry Morgan, and nineteenth-century European stadialism"] (in en). Borderlands (Gale Academic OneFile) 11 (2). September 2012. 
  53. Arthur, Stephen (7 January 2008). "An Anarchist Study of the Iroquois" (په انګلیسي ژبه کي). مؤرشف من الأصل في ۱۳ اپرېل ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  54. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Specter of the commons: Karl Marx, Lewis Henry Morgan, and nineteenth-century European stadialism"] (in en). Borderlands (Gale Academic OneFile) 11 (2). September 2012. 
  55. Speck, Frank G. (1945). Iroquois (په انګلیسي ژبه کي). Bloomfield Hills, Michigan: Cranbrook Press. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  56. Stites, Sara Henry (1905). Economics of the Iroquois (په انګلیسي ژبه کي). Lancaster, Pennsylvania: The New Era Printing Company. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  57. Wallace, Anthony F.C. (1972). The Death and Rebirth of the Seneca (په انګلیسي ژبه کي). الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  58. "Les fondements moraux des relations économiques. Une approche maussienne" (in fr). La Revue du MAUSS semestrielle (Paris). October 2010. doi:10.3917/rdm.036.0051. http://openanthcoop.net/press/http:/openanthcoop.net/press/wp-content/uploads/2010/11/Graeber-On-the-Moral-Grounds-of-Economic-Relations4.pdf. 
  59. Pritzker, Barry M. (October 1998). Native Americans: An Encyclopedia of History, Culture, and Peoples (په انګلیسي ژبه کي). 1. ABC-CLIO. مؤرشف من الأصل في ۲۰ اپرېل ۲۰۲۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  60. Ratner, Carl (2012). Cooperation, Community, and Co-Ops in a Global Era (په انګلیسي ژبه کي). Springer Science & Business Media. د کتاب پاڼې 40. د کتاب نړيواله کره شمېره 9781461458258. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  61. Stein, Stephen (1994). The Shaker Experience in America: A History of the United Society of Believers (په انګلیسي ژبه کي). د کتاب پاڼي 42–44. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  62. Corcoran, Paul E. (1983). Before Marx: Socialism and Communism in France, 1830-48 (په انګلیسي ژبه کي). The MacMillan Press Ltd. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  63. Weisbord, Albert (1937). The Conquest of Power: Liberalism, Anarchism, Syndicalism, Socialism, Fascism, Communism (په انګلیسي ژبه کي). الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  64. Braudel, Fernand (1979). The Wheels of Commerce: Civilization and Capitalism 15th–18th Century (په انګلیسي ژبه کي). Harper and Row. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  65. Hodgson, Geoffrey (2015). Conceptualizing Capitalism: Institutions, Evolution, Future (په انګلیسي ژبه کي). University of Chicago Press. د کتاب پاڼې 252. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-226168-00-5. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  66. "Heaven on Earth: The Rise and Fall of Socialism" (په انګلیسي ژبه کي). Public Broadcasting System. د اصلي آرشيف څخه پر ۳۰ اکتوبر ۲۰۱۴ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۱۵ ډيسمبر ۲۰۱۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  67. "Utopian socialism". Encyclopædia Britannica. د لاسرسي‌نېټه ۱۲ جولای ۲۰۲۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  68. Engels, Friedrich (1970). Socialism: Utopian and Scientific (په انګلیسي ژبه کي). Progress Publishers. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  69. Muravchik, Joshua (2003). Heaven on Earth: The Rise and Fall of Socialism. Encounter Books. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-893554-78-8. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  70. Priestland, David (2010). The red flag: communism and the making of the modern world (په انګلیسي ژبه کي). Penguin. د کتاب پاڼي 18–19. OCLC 762107381. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-14-029520-7. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  71. [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "The Socialism of Gracchus Babeuf on the Eve of the French Revolution"] (in en). Science & Society (Guilford Press) 54 (4): 427–441. Winter 1990. 
  72. "The Cult of Rousseau and the French Revolution" (in en). Journal of the History of Ideas (University of Pennsylvania Press) 6 (2): 197–212. April 1945. doi:10.2307/2707363. https://www.jstor.org/stable/2707363. Retrieved 18 October 2021. 
  73. "В.И. Ленин. О национальном вопросе и национальной политике" [VI Lenin. On the national question and national policy] (په روسي ژبه کي). مؤرشف من الأصل في ۲۳ اگسټ ۲۰۲۱. د لاسرسي‌نېټه ۲۱ اپرېل ۲۰۱۸. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  74. Marx, Karl (1848). The Communist Manifesto (په انګلیسي ژبه کي). London. د لاسرسي‌نېټه ۱۲ مارچ ۲۰۱۹. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  75. Marx, Karl (1848). The Communist Manifesto (په انګلیسي ژبه کي). London. د لاسرسي‌نېټه ۱۲ مارچ ۲۰۱۹. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  76. "Socialism, Revolution and the European Labour Movement, 1848-1918" (in en). The Historical Journal 15 (4): 794–803. 1972. doi:10.1017/S0018246X00003563. https://www.jstor.org/stable/2638044. 
  77. Eatwell, Roger; Wright, Anthony (1 March 1999). Contemporary Political Ideologies: Second Edition (په انګلیسي ژبه کي). Bloomsbury Academic. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0826451736. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)