غټ ژوي

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا


د وچو سیمو ژویو په ژوپوهنه کې، غټ یا تنه‌ور ژوي (په انګلیسي: Megafauna؛ چې په یوناني کې: μέγας یا مېګاس د «غټ» او په نوي لاتین کې: Fauna یا فونا «د ژوي ژوند» معنی لري) د یوې سیمې، مېشت‌ځای یا ځمکپوهنې دورې، شته یا منقرض شویو ټولو لویو یا غټه تنه لرونکو ژویو ته ویل کېږي. د کارونې وړ تر ټولو عامې اندازې یې دا دي: له 46kg (یا 100lb) څخه زیات وزن (یعنې، له انسان سره د پرتلې وړ یا لا زیاته کتله) او له یو ټُن، 1,000kg (یا 2,205lb) څخه زیات وزن (یعنې له یوه غویي سره د پرتلې وړ یا لا زیاته کتله). د لومړنۍ اندازې اړوند نوعو وزن، په ټولیزه توګه، له حده زیات ګڼل کېږي او په یوې ټاکلې سیمه کې یواځې څو پاتې شوي غټ ژوي دي؛ لکه: سپین‌لکۍ غرڅه، د ټامسن هوسۍ او سور کانګرو. په عمل کې، په اکاډمیکو او عامو لیکنو کې داسې ویل کېږي چې، د وچې اوسېدونکي تي‌لرونکي لږ څه له انسان څخه غټ دي او (یوازې) اېلېدلي نه‌دي. دغه ګړنه له «پلیستوسېن غټ ژوي» سره په ځانګړې توګه اړوند ګڼل کېږي او دا د وچې هغه ژوي دي چې د وروستي کنګلیز پېر د لرغونو بېلګو په پرتله لا غټ وو؛ لکه: ماموتان، چې لویه برخه یې په شمالي اوراسیا، امریکا او اسټرالیا کې په تېرو څلوېښت زرو کلونو کې منقرض شوې ده. د ژوندیو ژیو په منځ کې، د «غټ ژوي» ګړنه تر ډېره د وچې تر ټولو لویو پاتې شویو تي‌لرونکو لپاره کارول کېږي، چې په هغه کې پیل، زرافه، ګوره‌خر، د اوبو آس، کرګدن او لوی غویان شاملېږي (خو په همدو ژویو سره نه‌محدودېږي). د واښه‌خوړونکو دغو پنځو ډلو له جملې څخه، اوس‌مهال یوازې د غویانو نوعه (bovines) له سویلي آسیا او افریقا څخه بهر د موندلو وړ ده، پاتې نور ژوي پخوا په هرځای کې موندل کېدل، خو ورځ په ورځ یې شمېر لا کمېږي او د اوسېدنې سیمې یې لا محدودېږي. د اوبو ځناور آس د «غټو ژویو» یوه بله بېلګه ده، خو اوسنۍ محدودې یې تر ډېر پخوانۍ نړۍ (آسیا، اروپا او افریقا)، په ځانګړې توګه آسیا او افریقا پورې تړل کېږي. د غټو ژویو نوعې کېدای شي د خوراکي رژیم له‌مخې ډلبندي کړل شي: غټ واښه خوړونکي (لکه: فیل)، غټ غوښه خوړونکي (لکه: زمری)، او په ندرت سره، هرڅه خوړونکي (لکه: ایږ). د دې ترڅنګ، غټ ژوي د اړوندو ژویو د ټولګیو (کلاسونو) پر بنسټ هم ډلبندي کېږي؛ دغه ټولګي عبارت دی له: تي‌لرونکي، الوتونکي، څښېدونکي، ذوحیاتین، کبان او بې‌شمزې ژوي.[۱][۲][۳][۴][۵][۶]

د دې ترڅنګ، د «غټ ژوي» ګړنه د اوبو اوسېدونکو نوعو، په تېره بیا نهنګانو، او همدا راز د وچې لویو ځناورو یا اېل شویو ژویو (لکه: ښکرورې هوسۍ، غرڅه، آس، غویی او همدا راز ډانګسران او نور منقرض شوي لوی څښېدونکي) لپاره کارول کېږي.

د «غټ ژوي» ګړنه په ندرت سره د بې‌شمزۍ ژویو لپاره کارول کېږي، که څه هم کله ناکله د ناریالي چنګاښ، جاپاني غڼې‌ډوله چنګاښ او همدا راز هغو منقض شویو بې‌شمزۍ ژویو لپاره کارول کېږي چې د اوسنیو ورته بې‌شمزۍ ژویو په پرتله خورا لوی وو (د بېلګې په توګه: د کاربني‌فېروس دورې 1 متري (3ft) څمڅلکي).

اېکولوجیکي ستراتېژي[سمول]

تنه‌ور غټ ژوي، تر ټولو لویو تي‌لرونکو او الوتونکو په مفهوم، په ټولیز ډول د K ستراتېژي لرونکي دي، چې عمر یې خورا اوږد، د تکثر او ودې او همدا راز د مړینې کچه یې ټیټه او (لږ تر لږه د زښته غټو ژویو لپاره) د ښکاري ژویو له‌خوا د وژلو احتمال یې خورا ټیټ او یا صفر دی. دا چې د غټو ژویو د نسل ډېرښت کچه خورا ټیټه ده، د دغو ځانګړنو له‌امله (که څه هم یوازې دغو تنه‌ورو ژویو ته نه‌ځانګړې کېږي) نوموړي ژوي د انسان خورا زیاتې استفادې وړ ګرځي.[۷][۸][۹]

د لویې تنې د اندازې تکامل[سمول]

د لویې تنې د اندازې تکامل په هکله د یوې ترسره شوې مشاهدې له‌مخې، د وخت لنډو واټنونو په اوږدو کې د تکامل لېدل شوې لوړې کچې د وخت په لا اوږدو واټنونو کې هغومره پایښت نه‌لري. د وخت په اوږدو کې د تي‌لرونکو د جسم کتلې په یوه ازمایښت کې وموندل شوه چې د وخت په یوه ټاکلي واټن کې د کتلې اعظمي ممکنه زیاتوالی، «د وخت نوموړي واټن په توان د 0.25 سره متناسب دی». داسې ګومان کېږي چې دا زیاتوالی، د تنې اعظمي اندازې ته د تکاملي بهیر په اوږدو کې، د یو لړ اناټومیکي، فزیولوجیکي، چاپېریالي، جنتیکي او نورو هغو محدودیتونو ښودونکی دی چې مخکې تر دې چې د اندازې د لا نور زیاتوالي امکان رامنځ‌ته شي، باید د تکاملي فعالیت پر وړاندې واقع شي. د جسم د کتلې کمېدلو لپاره د بدلون یوه خورا چټکه کچه هم موندل شوې ده چې کېدای شي «د لنډې ونې (dwarfism) ټاپویي اختلال» له ښکارندې سره تړاو ولري. د نسل طبیعي اوږدوالي ته له راګرځېدو وروسته، وموندل شوه چې، د یوه لس برابره بدلون لپاره، د تنې (جسم) د کتلې د کمېدو اعظمي کچه، د تنې د کتلې د زیاتېدو اعظمي کچې په پرتله 30 ځلي لویه ده.[۱۰]

د غټو ژویو ډله‌ییز انقراض[سمول]

وخت‌بندي او احتمالي لاملونه[سمول]

د هولوسېن پېر اړوند انقراض د کنګلیز پېر وروستي پړاو (چې د وورم کنګلیز پېر په نامه هم یادېږي) په پای کې پېښ شو او په پایله کې یې، د وړین (وړۍ لرونکو) ماموتانو په څېر، د امریکا لویې وچې او شمالي اوراسیا د کنګلیز پېر ډېري تنه‌ور تي‌لرونکي منقرض شول. په شمالي امریکا کې د انقراض د پېښې د یوې شننې او څېړنې له‌مخې، د لویو ژویو لپاره د ټاکنې له‌اړخه د سېنوزوییک پېر د انقراضونو په منځ کې، نوموړی انقراض یوه بې‌ساري او ځانګړې پېښه ده. بېلابېلو تیوري‌ګانو بیا د انقراض څپې د انسان په لاس ښکار، اقلیمي بدلونونو، ناروغیو، د ځمکې له کُرې بهر اغېزو یا نورو لاملونو سره اړوند ګڼلې دي. سره له‌دې، د پلیستوسین پېر پای ته نږدې دغه انقراض د غټو ژویو د انقراضونو یوازې یوه څپه وه چې 50,000 کاله پخوا د ځمکې په ډېریو برخو رامنځ‌ته شوه؛ په دغه ترڅ کې، په پرتله‌ییز ډول، په افریقا او سویلي اسیا کې (چېرې چې د سیمې غټو ژویو د عصري انسانانو ترڅنګ د تکامل فرصت درلود) غټ ژوي لا لږ اغېزمن شول. د تېرو څو میلیونو کلونو په اوږدو کې، په نوموړو سیمو کې غټ ژوي، په تېره بیا کرار خوځېدونکې نوعې (د غټو زیان‌منونکو یو کلاس چې د غټو کیشپونو په توګه انګېرل کېږي) په تدریجي ډول له‌منځه تللي دي.[۱۱][۱۲][۱۳]

د افرو-اوراسیا لویې وچې بهر، د غټو ژویو دغه انقراضونه د «قاره‌یي-قاره‌یي» یوې خورا ځانګړې بېلګې ته ورته وو چې د نړۍ پخوانیو شاړو سیمو ته د انسان له تګ سره ډېر نږدې ورته‌والی لري او له اقلیمي تاریخ سره هېڅ کومه ټولیزه اړیکه نه‌ښیي (چې کېدای شي د سمندري اکسېجن اېزوتوپونو یا د اټموسفیري کاربن دای‌اکساید سطحو په څېر، د وروستیو جیولوجیکي زماني دورو په اوږدو کې د اقلیمي ښودونکي په واسطه تصور شي). شاوخوا 46,000 کاله پخوا د انقراض څپه لومړی اسټرالیا او نږدې ټاپوګانو (لکه: فلورېس) او وروسته، کابو 41,000 کاله مخکې (وروسته له هغې چې کابو 43,000 کاله پخوا اسټرالیا ته د وچې یو «پُل» رامنځ‌ته شو) دغه څپه تاسمانیا ته ورسېده. په اسټرالیا او نوې ګیانا کې د غټو ژویو په انقراضي بهیر کې د انسانانو ونډه تر بحث لاندې نیول شوې ده او څوګونو مطالعاتو، په دغې لویه وچه کې د انسان تر استوګن کېدو پخوا د غټو ژویو د نوعو شمېر ردوي او ښیې چې نوموړې سیمه کې د انسان په لاس د هېڅ ډول ښکار یا وژنې شواهد موندل شوي نه‌دي؛ داسې ویل کېږي چې په نوموړې لویه وچه کې غټ ژوي د اقلیمي بدلون له‌امله منقرض شوي دي. وار په وار، د انقراض څپه جاپان ته شاوخوا 30,000 کاله پخوا، شمالي امریکا ته 13,000 کاله پخوا، سویلي امریکا ته بیا شاوخوا 500 کاله وروسته له هغو، قبرس ته 10,000 کاله پخوا، انتیلیز ته 6,000 کاله پخوا، نوې کالېدونیا او شاوخوا ټاپوګانو ته 3,000 کاله پخوا، مادګسکر ته 2,000 کاله پخوا، نوي زیلاند ته 700 کاله پخوا، مسکرین ټاپوګانو ته 400 کاله پخوا او کوماندورسکي ټاپوګانو ته 250 کاله پخوا ورسېده. د نړۍ کابو ټولې جلا ټاپوګانې د انقراض ورته بېلګې وښیي چې د انسان له رارسېدو لږ څه وروسته پېښې شوې دي، که څه هم په ډېري دغو ټاپوګانو کې (لکه: د هاوایي ټاپوګانې) د وچې اوسېدونکي غټو ژویو شتون نه‌درلود، نو ویل کېږي چې د نوموړو ټاپوګانو منقرض شوي ژوي لا کوچني وو.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴]

سرچينې[سمول]

  1. Stuart, A. J. (November 1991). "Mammalian extinctions in the Late Pleistocene of northern Eurasia and North America". Biological Reviews. 66 (4): 453–562. doi:10.1111/j.1469-185X.1991.tb01149.x. PMID 1801948. S2CID 41295526. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. Martin, P. S. (1984). "Prehistoric overkill: The global model". In Martin, P. S.; Klein, R. G. (المحررون). Quaternary Extinctions: A Prehistoric Revolution. University of Arizona Press. د کتاب پاڼي 354–403. OCLC 258362030. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-8165-1100-6. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  3. Martin, P. S.; Steadman, D. W. (1999-06-30). "Prehistoric extinctions on islands and continents". In MacPhee, R. D. E (المحرر). Extinctions in near time: causes, contexts and consequences. 2. New York: Kluwer/Plenum. د کتاب پاڼي 17–56. OCLC 41368299. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-306-46092-0. د لاسرسي‌نېټه ۲۳ اگسټ ۲۰۱۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة) see page 17
  4. Richard A. Farina, Sergio F. Vizcaino, Gerry De Iuliis (2013). "The Great American Biotic Interchange". Megafauna: Giant Beasts of Pleistocene South America. Indiana University Press, Bloomington, Indiana. د کتاب پاڼې 150. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-253-00230-3. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)صيانة CS1: يستخدم وسيط المؤلفون (link)
  5. Bernhard A. Huber, Bradley J. Sinclair, Karl-Heinz Lampe (2005). "Historical Determinants of Mammal Species in Africa". African Biodiversity: Molecules, Organisms, Ecosystems. Springer. د کتاب پاڼې 294. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0387243153. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)صيانة CS1: يستخدم وسيط المؤلفون (link)
  6. Ice Age Animals. Illinois State Museum
  7. https://www.britannica.com/science/K-selected-species. Britannica. Retrieved 2017-4-2.
  8. Barnosky, A. D. (2004-10-01). "Assessing the Causes of Late Pleistocene Extinctions on the Continents". Science. 306 (5693): 70–75. Bibcode:2004Sci...306...70B. CiteSeerX = 10.1.1.574.332 10.1.1.574.332. doi:10.1126/science.1101476. PMID 15459379. S2CID 36156087. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  9. Brook, B. W.; Johnson, C. N. (2006). "Selective hunting of juveniles as a cause of the imperceptible overkill of the Australian Pleistocene megafauna". Alcheringa: An Australasian Journal of Palaeontology. 30 (sup1): 39–48. doi:10.1080/03115510609506854. S2CID 84205755. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  10. Evans, A. R.; Jones, D.; Boyer, A. G.; Brown, J. H.; Costa, D. P.; Ernest, S. K. M.; Fitzgerald, E. M. G.; Fortelius, M.; Gittleman, J. L.; Hamilton, M. J.; Harding, L. E.; Lintulaakso, K.; Lyons, S. K.; Okie, J. G.; Saarinen, J. J.; Sibly, R. M.; Smith, F. A.; Stephens, P. R.; Theodor, J. M.; Uhen, M. D. (2012-01-30). "The maximum rate of mammal evolution". PNAS. 109 (11): 4187–4190. Bibcode:2012PNAS..109.4187E. doi:10.1073/pnas.1120774109. PMC 3306709. PMID 22308461. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  11. Alroy, J. (1999), "Putting North America's End-Pleistocene Megafaunal Extinction in Context: Large-Scale Analyses of Spatial Patterns, Extinction Rates, and Size Distributions", in MacPhee, R. D. E. (المحرر), Extinctions in Near Time: Causes, Contexts, and Consequences, 2, New York: Plenum, د کتاب پاڼي 105–143, doi:10.1007/978-1-4757-5202-1_6, OCLC 41368299, د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-4757-5202-1 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  12. Corlett, R. T. (2006). "Megafaunal extinctions in tropical Asia" (PDF). Tropinet. 17 (3): 1–3. د لاسرسي‌نېټه ۰۴ اکتوبر ۲۰۱۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  13. Edmeades, Baz. "Megafauna — First Victims of the Human-Caused Extinction". megafauna.com. (internet-published book with Foreword by Paul S. Martin). د اصلي آرشيف څخه پر ۲۵ ډيسمبر ۲۰۱۴ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۱۳ فبروري ۲۰۲۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  14. Martin, P. S. (2005). "Chapter 6. Deadly Syncopation". Twilight of the Mammoths: Ice Age Extinctions and the Rewilding of America. University of California Press. د کتاب پاڼي 118–128. OCLC 58055404. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-520-23141-2. د لاسرسي‌نېټه ۱۱ نومبر ۲۰۱۴. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  15. Burney, D. A.; Flannery, T. F. (July 2005). "Fifty millennia of catastrophic extinctions after human contact" (PDF). Trends in Ecology & Evolution. 20 (7): 395–401. doi:10.1016/j.tree.2005.04.022. PMID 16701402. د اصلي (PDF) آرشيف څخه پر ۱۰ جون ۲۰۱۰ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۱۱ نومبر ۲۰۱۴. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); الوسيط |archiveurl= و |archive-url= تكرر أكثر من مرة (مساعدة); الوسيط |archivedate= و |archive-date= تكرر أكثر من مرة (مساعدة)
  16. Roberts, R. G.; Flannery, T. F.; Ayliffe, L. K.; Yoshida, H.; Olley, J. M.; Prideaux, G. J.; Laslett, G. M.; Baynes, A.; Smith, M. A.; Jones, R.; Smith, B. L. (2001-06-08). "New Ages for the Last Australian Megafauna: Continent-Wide Extinction About 46,000 Years Ago" (PDF). Science. 292 (5523): 1888–1892. Bibcode:2001Sci...292.1888R. doi:10.1126/science.1060264. PMID 11397939. S2CID 45643228. د لاسرسي‌نېټه ۲۶ اگسټ ۲۰۱۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  17. Callaway, E. (2016-09-21). "Human remains found in hobbit cave". Nature. doi:10.1038/nature.2016.20656. S2CID 89272546. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  18. Diamond, Jared (2008-08-13). "Palaeontology: The last giant kangaroo". Nature. 454 (7206): 835–836. Bibcode:2008Natur.454..835D. doi:10.1038/454835a. PMID 18704074. S2CID 36583693. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  19. Turney, C. S. M.; Flannery, T. F.; Roberts, R. G.; Reid, C.; Fifield, L. K.; Higham, T. F. G.; Jacobs, Z.; Kemp, N.; Colhoun, E. A.; Kalin, R. M.; Ogle, N. (2008-08-21). "Late-surviving megafauna in Tasmania, Australia, implicate human involvement in their extinction". PNAS. 105 (34): 12150–12153. Bibcode:2008PNAS..10512150T. doi:10.1073/pnas.0801360105. PMC 2527880. PMID 18719103. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  20. Roberts, R.; Jacobs, Z. (October 2008). "The Lost Giants of Tasmania" (PDF). Australasian Science. 29 (9): 14–17. د اصلي (PDF) آرشيف څخه پر ۲۷ سپټمبر ۲۰۱۱ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۲۶ اگسټ ۲۰۱۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); الوسيط |archiveurl= و |archive-url= تكرر أكثر من مرة (مساعدة); الوسيط |archivedate= و |archive-date= تكرر أكثر من مرة (مساعدة)
  21. Lua error in Module:Lang at line 48: attempt to index field 'lang_name' (a nil value).
  22. Lua error in Module:Lang at line 48: attempt to index field 'lang_name' (a nil value).
  23. Lua error in Module:Lang at line 48: attempt to index field 'lang_name' (a nil value).
  24. Lua error in Module:Lang at line 48: attempt to index field 'lang_name' (a nil value).
  25. Lua error in Module:Lang at line 48: attempt to index field 'lang_name' (a nil value).
  26. Norton, C. J.; Kondo, Y.; Ono, A.; Zhang, Y.; Diab, M. C. (2009-05-23). "The nature of megafaunal extinctions during the MIS 3–2 transition in Japan". Quaternary International. 211 (1–2): 113–122. Bibcode:2010QuInt.211..113N. doi:10.1016/j.quaint.2009.05.002. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  27. Haynes, Gary (2009). "Introduction to the Volume". In Haynes, Gary (المحرر). American Megafaunal Extinctions at the End of the Pleistocene. Springer. د کتاب پاڼي 1–20. doi:10.1007/978-1-4020-8793-6_1. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-4020-8792-9. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)[مړه لينکونه]
  28. Fiedel, Stuart (2009). "Sudden Deaths: The Chronology of Terminal Pleistocene Megafaunal Extinction". In Haynes, Gary (المحرر). American Megafaunal Extinctions at the End of the Pleistocene. Springer. د کتاب پاڼي 21–37. doi:10.1007/978-1-4020-8793-6_2. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1-4020-8792-9. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  29. Simmons, A. H. (1999). Faunal extinction in an island society: pygmy hippopotamus hunters of Cyprus. Kluwer Academic/Plenum Publishers. د کتاب پاڼې 382. doi:10.1007/b109876. OCLC 41712246. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-306-46088-3. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  30. Simmons, A. H.; Mandel, R. D. (December 2007). "Not Such a New Light: A Response to Ammerman and Noller". World Archaeology. 39 (4): 475–482. doi:10.1080/00438240701676169. JSTOR 40026143. S2CID 161791746. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  31. Steadman, D. W.; Martin, P. S.; MacPhee, R. D. E.; Jull, A. J. T.; McDonald, H. G.; Woods, C. A.; Iturralde-Vinent, M.; Hodgins, G. W. L. (2005-08-16). "Asynchronous extinction of late Quaternary sloths on continents and islands". Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 102 (33): 11763–11768. Bibcode:2005PNAS..10211763S. doi:10.1073/pnas.0502777102. PMC 1187974. PMID 16085711. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  32. Cooke, S. B.; Dávalos, L. M.; Mychajliw, A. M.; Turvey, S. T.; Upham, N. S. (2017). "Anthropogenic Extinction Dominates Holocene Declines of West Indian Mammals". Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics. 48 (1): 301–327. doi:10.1146/annurev-ecolsys-110316-022754. S2CID 90558542. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  33. Anderson, A.; Sand, C.; Petchey, F.; Worthy, T. H. (2010). "Faunal extinction and human habitation in New Caledonia: Initial results and implications of new research at the Pindai Caves". Journal of Pacific Archaeology. 1 (1): 89–109. hdl:10289/5404. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  34. White, A. W.; Worthy, T. H.; Hawkins, S.; Bedford, S.; Spriggs, M. (2010-08-16). "Megafaunal meiolaniid horned turtles survived until early human settlement in Vanuatu, Southwest Pacific". Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 107 (35): 15512–15516. Bibcode:2010PNAS..10715512W. doi:10.1073/pnas.1005780107. PMC 2932593. PMID 20713711. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)