رومي برتانیا

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
و اصلی برخی ته ورشی د پلټنې ځای ته ورټوپ کړی

رومي برتانیا په لرغونې کلاسیکه دورې پورې اړوندېږي، چې دغه مهال د لویې برتانیا د ټاپو لویې برخې د روم سترواکۍ تر ولکې لاندې وې. دغه اشغال له میلاد مخکې له ۴۳ کال نه تر ۴۱۰ کال پورې دوام درلود. هغه مهال فتح شوی قلمرو د رومي ولایت په توګه رامنځته شو. [۱][۲]

ژولیوس سزار په ۵۴ او ۵۵ مخکې له میلاد کلونو کې د خپلو ګالیک جګړو د یوې برخې په توګه پر برتانیا یرغل وکړ. د سزار په وینا، برتانیایان د برتانیا د وسپنې دورې پرمهال د زیاتره سلتي قبایلو له خوا تسخیر شوي وو یا له کلتوري نظره جذب شوي وو او د سزار له دښمنانو سره یې مرسته کوله. په ۲۵، ۲۷ او ۳۴ مخکې له میلاد کلونو کې د اګستوس له خوا پلان شوي یرغلونه لغوه شول. په ۴۰ وروسته له میلاد کال کې کالیګولا ۲۰۰۰۰۰ نارینه د وچې په کانال کې راټول کړل، یوازې د دې لپاره چې سوتونیوس ویلي، ترڅو سمندري صدفونه (musculi) راټول کړي، دا ښایي د یو سمبولیک حرکت په توګه په سمندر کې د کالیګولا د بریا اعلان وي. درې کاله وروسته، کلودیوس څلورو لښکرو ته امر وکړ، چې پر برتانیا یرغل وکړي او تبعیدي پاچا وریکا بېرته اټریبتس ته راولي. رومیانو کاتولونيانو ته ماتې ورکړه او خپلې سوبې یې د برتانیا د ولایتونو په توګه (لاتین: (Provincia Britannia تنظیمې کړې. په ۴۷ وروسته له میلاد کال کې د سویل ختیځو سیمو رومیانو د فوسه لار په خپل واک کې لرله. پر ویلز کنټرول د بېرته راګرځېدو او بودیکا د پاڅون د اغېزو له امله وځنډېده، خو رومیانو په تدریجي ډول شمالي لوري ته پرمختګ وکړ. [۳][۴][۵][۶][۷]

د برتانیا سوبه د ګنایوس جولیوس اګریکولا (۷۷-۸۴) په امر، چې د روم سترواکۍ یې تر کالدونیا پورې وغځوله، دوام وکړ. د ۸۴ کال په اوړي کې اګریکولا په مونس ګروپیوس جګړه کې د کالدونیایانو له پوځ سره د کالګاکوس په مشرۍ مخامخ شو. د تاسیتوس له خوا اټکل شوی، چې په جګړه کې د تلفاتو شمېر د کالدونین له خوا ۱۰۰۰۰ کسانه او د رومیانو له خوا ۳۶۰ کسانه وو. په مونس ګروپیوس کې ټولوژنې د برتانیا څلوېښت کلنې سوبې ته د پای ټکی کېښود، دا هغه دوره وه، چې په کې په احتمالي ډول له ۱۰۰۰۰۰ نه تر ۲۵۰۰۰۰ برتانیایان ووژل شول. د پخوانۍ صنعتي جګړې پرمهال او په ټول کال کې د برتانیې له ټول نفوس نه د ۲ میلیونو شمېر خورا لوړ دی. [۸][۹]

په دویمه پېړۍ کې د هادریانو او انتونیونوس پیوس سترواکانو په وخت کې د کالدونیایانو پر وړاندې د روم د ساتنې لپاره دوه دیوالونه جوړ شول، چې قلمرو یې د سکاټلنډ په ارتفاعوو کې هېڅکله هم کنټرول نه شو. په ۱۹۷ وروسته له میلاد کال کې د سیورین سمونونو برتانیا په دوو برخو ووېشله: لوړه برتانیا او ټیته برتانیا. د دیوکلتیان د سمونونو په لړ کې، د درېیمې پېړۍ په پای کې د ویکاریوس په لارښوونې سره برتانیا پر څلورو ولایتونو ووېشل شوه، چې د برتانیا د اسقف اداره یې پر غاړه درلوده. پینځم ولایت یې د والنتیا په نامه د څلورمې پېړۍ په پای کې تایید شوی دی. د رومیانو د اشغال په وروستیو دورو کې، برتانیا د بربریانو د یرغل له ګواښ سره مخ وه او ډېری وخت د سترواکۍ د غاصبینو او د سترواکۍ د مدعیانو تر کنټرول لاندې راتله. له برتانیا نه د روم وروستۍ وتنه په ۴۱۰ کال کې پېښه شوه. ویل کېږي، چې تر هغه وروسته بومي سلطنتونو فرعي رومي برتانیا جوړه کړه. [۱۰][۱۱]

د برتانیایانو تر تسخیر کېدا وروسته، کله چې رومیانو کرنې، ښاري پلانونه، صنعتي تولید او معمارۍ راوپېژندلې؛ نو د روماني- برتانیایي جلا کلتور راڅرګند شو. د برتانیا رومي الهه د برتانیا پر ښځینه شخصیت بدله شوه. تر لومړیو یرغلونو وروسته، رومي تاریخ لیکونکو په عمومي ډول یوازې د برتانیا یادونه کوله؛ نو اوسنی علم د لرغون پېژندنې له څېړنو او د کتیبه لیکلو له شواهدو، چې د یوه سترواک د برتانیایي لاسته راوړنو ستاینه کوي، سرچینه اخلي. [۱۲]

تاریخچه[سمول]

برتانیا د کلاسیکې نړۍ لپاره پېژندل شوې وه. یونانیانو، فنیقیانو او کارتاژیانو په څلورمې پېړۍ کې له کورنیش ډلې سره سوداګرۍ کولې. یونانیانو کاسیتیریدیانو ته مراجعه کوله او هغوی یې د اروپا په لوېدیځو ساحلونو کې ځای پر ځای کړل. ویل کېږي، چې کارتاژني بېړۍ چلوونکي هیمیلکو له میلاده مخکې په پینځمه یا شپږمه پېړۍ کې او یوناني کشفوونکي پیتهاس په څلورمه پېړۍ کې دا ټاپو لیدلې ده. دغه ځای د یوه راز درلودونکي ځای په توګه پېژندل شوی و او ځینو لیکوالانو یې آن له شتونه انکار کاوه.[۱۳][۱۴][۱۵]

د رومیانو لومړی مستقیم تماس هغه مهال و، چې ژولیوس سزار په ۵۵ او ۵۴ مخکې له میلاد کلونو کې د ګال د سوبې لپاره دوه سفرونه وکړل او په دې بارو وو، چې برتانیایان د ګالي له مقاومت سره مرسته کوي. لومړی سفر یې تر ډېره یو یرغل و او په کینټ ساحل کې یې خوندي ځای ترلاسه کړ، خو توپان کښتیو ته زیان ورساوه او د سپرو ځواکونو د کمښت له امله یې ونه شو کولای، چې ډېر پرمختګ وکړي. پر پوځي ماتې سربېره، دا یوه سیاسي بریا وه. د روم سنا مجلس د ۲۰ ورځو رخصتي اعلان کړه، ترڅو له برتانیا نه د یرغملو د نیولو او وچې ته په بېرته ګرځېدو کې د بلژیک قبایلو د ماتې درناوی وشي.  [۱۶]

سوداګري[سمول]

د رومي دورې په لړ کې، د برتانیا قاره یي سوداګري د شمالي او ختیځ سمندر له سویلي کانال نه، پر ډور تنګي تمرکز او د اطلس د سمندري لارو له لارې له ډېرو لږو اړیکو سره رهبري کېده. د برتانیا تر ټولو مهم بندرونه لندن او ریچبورو وو، په داسې حال کې، چې قاره یي بندرونو چې له برتانیا سره یې ډېره سوداګري درلوده، هغه بولوني او په شلدت سیند کې د ډمبورګ او کولینسپلات سیمې وې. د وروستي روم د دورې په لړ کې، په احتمالي ډول ساحلي کلاوو په قاره یې سوداګرۍ کې مهمه ونډه لرلې ده.[۱۷][۱۸][۱۹][۲۰]

اقتصاد[سمول]

د معدني موادو د استخراج ځایونه؛ لکه د دولاکوتي طلا کان په ډېر احتمال سره د لومړي ځل لپاره له میلاد مخکې د رومي پوځ له خوا جوړ شو او وروسته ملکي اپرېټرانو ته ولېږدول شو. دغه کان د خلاصو عملیاتو د ټولګې په توګه د هایدرولیک د استخراج د روش په کارولو سره پراختیا وکړه. هغوی د لوی پلیني له خوا په خپل طبیعي تاریخ کې له جزییاتو سره تشرېح شوي دي. د ناوو په واسطه تامین شوې اوبه د کان د ډبرو د موندلو او دا چې ډبرې ښکاره شي؛ نو د خاورو د لرې کولو لپاره یې ترې کار اخیسته. که د ډبرو رګونه وای؛ نو د اتشفشان له لارې پرې حمله کېده او د کانونو ډبرې یې له مینځه وړلې. ګردونه د اوبو په یوه کوچني جریان کې ومینځل شول او د طلا او د طلا د قطعاتو دروند ګرد په ټوپکونو کې راټولېده. کله چې په ازاده فضا کې نور کار نه کېده؛ نو تونلونه د ډبرو رګونو ته رهي شول. په دغې برخه کې ځینې شواهد شته او دا ښکاروي، چې پرمختللې ټکنالوژي په احتمالي ډول د پوځ د انجینیرانو په کنټرول کې ده. [۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸][۲۹][۳۰]

دین[سمول]

ډروایډز، سلتي مذهبه پادري چې ګومان کېده اصلیت یې د بریتانیا و، د کلودیوس له خوا ناقانونه وبلل شو او په ۶۱ کال کې یې په مونا ټاپو (Anglesey) کې د رومیانو د تخریب پر وړاندې له خپلو سپېڅلو دیني چارو نه بې ځایه دفاع وکړه. د روم تر واکمنۍ لاندې، برتانیایانو د سلتیک بومي خدایانو عبادت؛ لکه د انکستا عبادت ته دوام ورکړ، خو له روميانو سره یې یو څه ورته والی درلود؛ لکه په نیتلهام کې چې له مارس ریګونیمیتوس سره ترکیب کېده. [۳۱][۳۲][۳۳]

سرچينې[سمول]

  1. Simon Hornblower; Antony Spawforth, المحررون (1998). The Oxford Companion to Classical Civilization. Oxford University Press. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-19-860165-4. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. Alan Parker; Veronica Palmer (1992). The Chronology of British History. Century Ltd. د کتاب پاڼي 20–22. د کتاب نړيواله کره شمېره 0-7126-5616-2. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  3. Julius Caesar, Commentarii de Bello Gallico [Commentaries on the Gallic War] (په لاطینی ژبه کي), IV 20–38  الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة), abridged by Cassius Dio, Historia Romana (په لاطینی ژبه کي), 39.51–53 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); cf. Tacitus, Agricola (په لاطینی ژبه کي), 13 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة).
  4. Julius Caesar, Commentarii de bello Gallico (په لاطینی ژبه کي), V 1–23  الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة), abridged by Cassius Dio, Historia Romana (په لاطینی ژبه کي), 40.1–4 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة).
  5. "C. Julius Caesar, De bello Gallico, COMMENTARIUS QUINTUS, chapter 12, section 1". The Perseus Project. د لاسرسي‌نېټه ۲۴ فبروري ۲۰۱۸. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  6. Bowman, Alan K.; Champlin, Edward; Lintott, Andrew (1996). Cambridge Ancient History. 10. Cambridge University Press. د کتاب پاڼې 228. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780521264303. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. Suetonius, Claudius, 17 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة); cf. Cassius Dio, Historia Romana (په لاطینی ژبه کي), 40.19,1 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة).
  8. Mattingly, David (2007). An Imperial Possession: Britain in the Roman Empire, 54 BC – AD 409. Penguin UK. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780141903859. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  9. Nicholas, Crane (2016). The Making Of The British Landscape: From the Ice Age to the Present. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780297857358. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  10. Herodian, Τῆς μετὰ Μάρκον βασιλείας ἱστορία [History of the Empire from the Death of Marcus] (په پخوانۍ يوناني ژبه کي), III, 8, 2 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة). The precise dating is uncertain; the province does not appear to have been divided until the reign of Caracalla.
  11. The reorganisation is usually attributed to Constantine the Great; it first appears in the Verona List, of شاوخوا 314.
  12. "An Overview of Roman Britain". BBC. Retrieved 26 August 2017.
  13. George Patrick Welsh (1963). Britannia: the Roman Conquest and Occupation of Britain. د کتاب پاڼي 27–31. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  14. Herodotus, Histories, 3.115 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  15. Plutarch, Life of Caesar, 23.2 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  16. Julius Caesar, Commentarii de Bello Gallico (په لاطینی ژبه کي), IV 20–36  الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  17. Francis Morris (2010). North Sea and Channel Connectivity during the Late Iron Age and Roman Period (175/150 BC – 409 AD). Oxford: Archaeopress. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  18. Michael Fulford (2007), "Coasting Britannia: Roman trade and traffic around the shores of Britain", in Chris Gosden; Helena Hamerow; Philip de Jersey; Gary Lock (المحررون), Communities and Connections: Essays in Honour of Barry Cunliffe, Oxford University Press, د کتاب پاڼي 54–74, د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-19-923034-1 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  19. Barry Cunliffe (2002). Facing the Ocean: the Atlantic and its Peoples 8000 BC – 1500 AD. Oxford University Press. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-19-285354-7. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  20. Andrew Pearson (2002). The Roman Shore Forts: Coastal Defences of Southern Britain. The History Press. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-7524-1949-7. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  21. Francis Morris (2010). North Sea and Channel Connectivity during the Late Iron Age and Roman Period (175/150 BC – 409 AD). Oxford: Archaeopress. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  22. Michael Fulford (2007), "Coasting Britannia: Roman trade and traffic around the shores of Britain", in Chris Gosden; Helena Hamerow; Philip de Jersey; Gary Lock (المحررون), Communities and Connections: Essays in Honour of Barry Cunliffe, Oxford University Press, د کتاب پاڼي 54–74, د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-19-923034-1 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  23. Paul Tyers (1996). Roman Pottery in Britain. London: Batsford. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-7134-7412-1. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  24. Paul Tyers (1996). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Roman amphoras in Britain"]. Internet Archaeology (Council for British Archaeology) 1. doi:10.11141/ia.1.6. 
  25. D. P. S. Peacock; D. F. Williams (1986). Amphorae in the Roman Economy. London: Longman. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-582-06555-0. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  26. César Carreras Monfort and P. P. A. Funari (1998). Britannia y el Mediterráneo: Estudios Sobre el Abastecimiento de Aceite Bético y africano en Britannia [Britain and the Mediterranean: Studies on the Betic and African oil supply in Britannia] (په هسپانوي ژبه کي). Barcelona: Publicacions Universitat de Barcelona. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-84-475-1950-7. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  27. Michael Fulford (1991), "Britain and the Roman Empire: the evidence for regional and long distance trade", in R. F. J. Jones (المحرر), Roman Britain: Recent Trends, Sheffield: J. R. Collis Publications, د کتاب پاڼي 35–47, د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-906090-39-8 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  28. Michael Fulford (2004), "Economic Structures", in Malcolm Todd (المحرر), A Companion to Roman Britain, Oxford: Blackwell, د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-631-21823-4 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  29. David Mattingly (2006). An Imperial Possession: Britain in the Roman Empire. Penguin. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-14-014822-0. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  30. Michael Fulford (1984), "Demonstrating Britannia's economic dependence in the first and second centuries", in T. F. C. Blagg; Anthony King (المحررون), Military and Civilian in Roman Britain: Cultural Relationships in a Frontier Province, Oxford: British Archaeological Reports, د کتاب پاڼي 129–142, د کتاب نړيواله کره شمېره 9780860542964 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  31. Julius Caesar. Commentarii de Bello Gallico. 6.13 . الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  32. Suetonius, Claudius, 25.5 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  33. Tacitus, Annals, 14.30 الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)