د ګلخانه يي ګازونو سوداګري

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا

د ګلخانه یي ګازونو سوداګري د هوا د ککړتیا د کنټرول په موخه د اقتصادي انګېزو په وړاندې کولو سره د هوا ککړونکو ګازونو له خپرېدو څخه د مخنیوي په لار کې د بازار پر بنسټ کړنلارې ته ویل کېږي. دغه مفهوم همدارنګه د سرپوښ او سوداګرۍ (cap and trade) او د ګازونو د خپرېدو د سوداګرۍ د طرحې (emissions trading scheme) په توګه پېژندل کېږي. د کاربن ډای اکساید او نورو ګلخانه يي ګازونو د خپرېدو څخه د مخنیوي په موخه د کاربن د خپرېدو سوداګري په چین، اروپايي اتحادیې او نورو هېوادونو کې د اقلیمي بدلونونو څخه د مخنیوي په برخه کې د کلیدي حل لارې په توګه معرفي شوې. په نورو طرحو کې یې سلفر ډای اکسایډ او نور ککړونکي شاملېږي. [۱]

د ګلخانه یي ګازونو د سوداګرۍ د طرحې له مخې یو مرکزی چارواکی یا هم یوه دولتي اداره په یوه ځانګړې مهالیزه دوره کې په ټاکل شوې کچه د ککړونکو ګازونو د خپرولو اجازه یو بنسټ ته ورکوي او یا یې هم پر هغو پلوري. دغه بنسټونه موظف دي چې د خپل جواز سره برابر ګازونه په هوا کې خپاره کړي. هغه شرکتونه چې غواړي په هوا کې د ګلخانه یي ګازونو د خپرولو کچه زیاته کړي باید له هغو شرکتونو څخه چې د خپل دغه ډول جواز د پلور لیوالتیا لري جواز وپېري. [۲][۳][۴][۵][۶][۷]

د ګلخانه یي ګازونو سوداګري د انعطاف منونکو چاپېریالي مقرراتو ډول دی چې سازمانونو او بازارونو ته د دې اجازه ورکوي څو پرېکړه وکړي چې څه ډول په تر ټولو غوره توګه د اقلیمي بدلونونو څخه د مخنیوي د پالیسۍ موخو ته ورسېږي. دغه چاره د قوماندې او کنټرول په بڼه د چاپېریالي قواعدو لکه د غورې لاسرسي وړ ټکنالوژۍ (BAT) د معیارونو او دولتي مالي همکاریو پر خلاف ده. [۸]

معرفي[سمول]

ککړتیا د بازار د جانبي اغېزو څرګنده نمونه ده. یو جانبي اغېز پر یو سوداګریز واحد (لکه یو کس) باندې د یو شمېر فعالیتونو هغه اغېز دی چې د اړوند فعالیت د بازار د معاملې اړخ ته اړوند نه دی او له مالي پلوه د هغو پر تولید کوونکي نه اچول کېږي او یا یې هم نه دی ترلاسه کړی. ککړتیا د یو منفي جانبي اغېز څرګندويي کوي، په دې معنی چې دغه اغېز د ژوندانه د چاپېریال لپاره مضر دی. له همدې امله د هوا د ککړتیا د کمښت په موخه یو سیسټم رامنځته شوی چې په بریالۍ توګه د انسانانو د روغتیا او د چاپېریال د ساتنې په برخه کې ترې ګټنه شوې ده. د ګلخانه يي ګازونو د خپرېدو سوداګري د بازار پر بنسټ له ککړتیا سره د مبارزې کړنلار ده. د ګلخانه یي ګازونو د سوداګرۍ د طرحې ټولیزه موخه دا ده چې د دغه ډول ګازونو د خپرولو لپاره د ټاکل شوې موخې لګښت تر ټولو ټیټې کچې ته را ورسوي. [۹][۱۰]

د ګلخانه يي ګازونو د سوداګرۍ په یوه سیسټم کې دولت د دغه ډول ګازونو خپرېدو ته یو ټولیز محدودیت ټاکي او هغو ته اړوند جوازونه (چې هغو ته مالي مرستې هم ویل کېږي) یا د ګازونو د خپرولو محدود جوازونه ورکوي څو د ګازونو د خپرېدو ټولیزه کچه وټاکي. دولت کېدای شي دغه ډول جوازونه وپلوري، خو په ډېری موجودو طرحو کې ګډونوالو (تنظیم شوو ککړونکو) ته د هر ګډون کوونکي د لږ کچې خپرواي سره برابر د ګازونو د خپرولو جواز ورکوي. د انطباق د څرګندولو په موخه، یو ګډون کوونکي باید لږ تر لږه د دومره کچې هوا د ککړولو جواز لري چې په یوه ټاکل شوې مهالیزه دوره کې ورته اجازه ورکړل شوې وي. که چېرې هر ګډون کوونکی دا رعایت کړي، ټوله خپره شوې ککړتیا به د فردي حدودو له اکثریت کچې سره برابره وي. له دې امله چې دغه ډول جوازونه د پلور او پېر وړ دي، ګډون کوونکي کولای شي (د خپراوي د کچې په کمښت) له خپل جواز سره مطابق ککړونکي ګازونه په هوا کې خپاره کړي او یا هم له هغو کم خپاره کړي او د پاتې اجازه وپلوري. یا هم دا چې له خپلې کچې زیات هوا ککړونکي ګازونه خپاره کړي او له نورو ګډون کوونکو څخه جوازونه وپېري. په دې توګه پېرودونکی د ککړتیا لګښت ورکوي، په داسې حال کې چې پلورونکی د لږ ګلخانه یي ګازونو د تولید له امله ګټه ترلاسه کوي. [۱۱][۱۲][۱۳]

اوس مهال د هوا د څو ډوله ککړونکو اړوند فعاله سوداګریز پروګرامونه شتون لري. له دغې چارې څخه یو له لومړنیو ګټنو د متحده ایالاتو په ملي بازار کې د اسیدي باران د کمښت په برخه کې وه. (دا د سرپوښ او سوداګرۍ د سیسټم لومړنۍ بریالۍ نمونه وه چې په شمالي امریکا کې یې د متحده ایالاتو د اسیدي باران د پروګرام په اډانه کې د سلفر ډای اکساید خپراوی په نښه کړ). متحده ایالات اوس مهال د نایتروجن اوکساید په برخه کې یو شمېر سیمه ییز مارکېټونه لري. د ګلخانه یي ګازونو په برخه کې چې د اقلیمي بدلونونو لامل ګرځي، په اروپايي اتحادیه، چین، بریتانیا، اسټرالیا، نیوزلنډ د کالیفورنیا او د شمال ختیځو ایالتونو د ټولګې په ګډون د متحده ایالاتو په یو شمېر ایالتونو او همدارنګه نورو هېوادونو کې د کاربن د خپراوي سوداګري معرفي شوې ده.[۱۴][۱۵][۱۶]

تاریخچه[سمول]

هغه موثریت چې وروسته د هوا د ککړتیا د کمښت په موخه د «سرپوښ او سوداګرۍ» د کړنلارې په نوم ونومول شو، د لومړي ځل لپاره له ۱۹۶۷ زکال څخه تر ۱۹۷۰ زکال پورې د هوا د ککړتیا د کنټرول کوونکې ملي ادارې (د متحده ایالاتو د چاپېریال ساتنې په اداره کې د هوا او تشعشعاتو د ادارې مخکښ دفتر) لپاره د مایکرو اقتصادي کمپیوټري ورته والي توب د څېړنو پر مهال د ایلیسون برټون او ویلیام سنجور له خوا وړاندې شو. په دغو څېړنو کې د ګڼ شمېر ښارونو او د هغوی د هوا ککړونکو منابعو له ریاضیکي موډلونو ګټنه وشوه څو د بېلابېلو کنټرول کوونکو ستراتیژیو موثریت او لګښت پرتله کړي. [۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱]

د کمښت هره ستراتیژي د کمپیوټري پروګرام پر مټ د تولید شوې «کم لګښته حل لارې» سره پرتله شوه څو د کمښت موخې ته د رسېدو په لار کې تر ټولو لږ لګښتمنه لار وموندل شي. په هر مورد کې وموندل شوه چې دغه حل لارې په پام وړ توګه د کمښت د هرې دود ستراتیژۍ پر مټ د ککړکتیا د کمښت له کچې ارزانه پرېوزي. برټون او وروسته بیا سنجور له اډوارډ اچ پچان سره په ګډه دغو کمپیوټري موډلونو ته د ودې ورکولو په موخه د متحده ایالاتو د چاپېریال ساتنې په نوې رامنځته شوې اداره کې کار ته دوام ورکړ. دغې ادارې د لږ لګښت لرونکو ستراتیژیو (لکه د ګلخانه يي ګازونو سوداګري) اړوند د کمپیوټري ماډلونو مفهوم د پاکې هوا د لګښت په برخه کې په ۱۹۷۲ زکال کې کانګرس ته د خپل کلني راپور په ترڅ کې وړاندې کړ. دغه چاره د «سرپوښ او سوداګرۍ» د مفهوم د رامنځته کېدو لامل وګرځېده چې د ککړتیا د کمښت ټاکلې کچې ته د رسېدو په موخه «لږ لګښت لرونکې حل لار» وبلل شوه.  [۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶]

سرچينې[سمول]

  1. Stavins, Robert N. (November 2001). "Experience with Market-Based Environmental Policy Instruments". Discussion Paper 01-58 (Washington, D.C.: Resources for the Future). Archived from the original on 2011-05-01. https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf. Retrieved 2010-05-20. "Market-based instruments are regulations that encourage behavior through market signals rather than through explicit directives regarding pollution control levels or methods". 
  2. "Cap and Trade: Key Terms Glossary" (PDF). Climate Change 101. Center for Climate and Energy Solutions. January 2011. د اصلي (PDF) آرشيف څخه پر ۰۵ اکتوبر ۲۰۱۷ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۲۷ اکتوبر ۲۰۱۴. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  3. Stavins, Robert N. (November 2001). "Experience with Market-Based Environmental Policy Instruments". Discussion Paper 01-58 (Washington, D.C.: Resources for the Future). Archived from the original on 2011-05-01. https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf. Retrieved 2010-05-20. "Market-based instruments are regulations that encourage behavior through market signals rather than through explicit directives regarding pollution control levels or methods". 
  4. "Allowance Trading". U.S. Environment Protection Agency. مؤرشف من الأصل في November 9, 2014. د لاسرسي‌نېټه Oct 21, 2014. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  5. Judson Jaffe; Matthew Ranson; Robert N. Stavins (2009). "Linking Tradable Permit Systems: A Key Element of Emerging International Climate Policy Architecture". Ecology Law Quarterly 36 (789). Archived from the original on 2010-02-02. https://web.archive.org/web/20100202193202/http://www.boalt.org/elq/documents/elq36-4-01-jaffe-2009-1209.pdf. Retrieved 2010-08-25. 
  6. Tietenberg, Tom (2003). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "The Tradable-Permits Approach to Protecting the Commons: Lessons for Climate Change"]. Oxford Review of Economic Policy 19 (3): 400–419. doi:10.1093/oxrep/19.3.400. 
  7. Stavins, Robert N. (November 2001). Experience with Market-Based Environmental Policy Instruments. Discussion Paper 01-58. Washington, D.C.: Resources for the Future. Archived from the original on 2011-05-01. https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf. Retrieved 2010-08-25. 
  8. Teeter, Preston; Sandberg, Jorgen (2016). "Constraining or Enabling Green Capability Development? How Policy Uncertainty Affects Organizational Responses to Flexible Environmental Regulations". British Journal of Management 28 (4): 649–665. doi:10.1111/1467-8551.12188. http://wrap.warwick.ac.uk/93826/1/WRAP-constraining-enabling-green-policy-flexible-Sandberg-2017.pdf. Retrieved 2020-06-06. 
  9. Cap and Trade 101 Archived 2012-04-24 at the Wayback Machine., Center for American Progress, January 16, 2008.
  10. Boswall, J. and Lee, R. (2002). Economics, ethics and the environment. London: Cavendish. pp.62–66.
  11. "Emissions trading schemes around the world" Archived 2020-01-10 at the Wayback Machine., Parliament of Australia, 2013.
  12. "Emissions trading schemes around the world" Archived 2020-01-10 at the Wayback Machine., Parliament of Australia, 2013.
  13. "Cap and Trade 101". United States Environmental Protection Agency. مؤرشف من الأصل في ۰۵ اگسټ ۲۰۱۵. د لاسرسي‌نېټه ۲۷ اکتوبر ۲۰۱۴. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  14. O'Sullivan, Arthur, and Steven M. Sheffrin. Economics: Principles in Action. Upper Saddle River, New Jersey, 2003. کينډۍ:ISBN
  15. Cap and Trade 101 Archived 2012-04-24 at the Wayback Machine., Center for American Progress, January 16, 2008.
  16. "USEPA's Clean Air Markets web site". US EPA. مؤرشف من الأصل في ۲۴ جولای ۲۰۱۰. د لاسرسي‌نېټه ۰۳ نومبر ۲۰۰۹. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  17. Burton, Ellison, and William Sanjour (1967) An Economic Analysis of the Control of Sulphur Oxides Air Pollution DHEW Program Analysis Report No. 1967-69 Washington, D.C.: Ernst and Ernst.
  18. Burton, Ellison, and William Sanjour. (1968). A Cost-Effectiveness Study of Particulate and کينډۍ:Chem Emission Control in the New York Metropolitan Area. NTIS: PB-227 121/1. Contract Number: PH-86-68-37. Washington, D.C.: Ernst and Ernst.
  19. Burton, Ellison, and William Sanjour. (1969). A Cost-Effectiveness Study of Air Pollution Abatement in the Greater Kansas City Area. NTIS: PB-227 116/1. Washington, D.C.: Ernst and Ernst.
  20. Burton, Ellison, and William Sanjour. (1969). A Cost-effectiveness Study of Air Pollution Abatement in the National Capital Area. NAPCA Contract No. PH 86-68-37, NTIS: PB227110. Washington, D.C.: Ernst and Ernst.
  21. Burton, Ellison, and William Sanjour. (1970). Applications of Cost-Effectiveness Analysis to Air Pollution Control. DHEW Contract No. CPA 22-69-17. Washington, D.C.: Ernst and Ernst.
  22. Burton, E. S.; Sanjour, William (1970). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "A Simulation Approach to Air Pollution Abatement Program Planning"]. Socio-Economic Planning Sciences 4: 147–150. doi:10.1016/0038-0121(70)90036-4. 
  23. Burton, Ellison S., Edward H. Pechan III, and William Sanjour. (1973). A Survey of Air Pollution Control Models. Rolf A. Deininger, ed. Ann Arbor: Ann Arbor Science Publishers.
  24. Burton, Ellison S.; Edward, H. Pechan III; Sanjour, William (1973). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Solving the Air Pollution Control Puzzle"]. Environmental Science and Technology 7 (5): 412–5. doi:10.1021/es60077a011. PMID 22283532. Bibcode1973EnST....7..412B. 
  25. U.S. Environmental Protection Agency. (1972). The Economics of Clean Air, Annual Report of the Environmental Protection Agency to the Congress of the United States. Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office.
  26. Voss, Jan-Peter (2007). [اصطلاحي تېروتنه: د ناپېژندلې ليکنښې لوښه "۱". "Innovation processes in governance: the development of emissions trading as a new policy instrument"]. Science and Public Policy 34 (5): 329–343. doi:10.3152/030234207x228584.