دلیل

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
و اصلی برخی ته ورشی د پلټنې ځای ته ورټوپ کړی

دلیل په ارادي توګه د منطق د کارولو هغه وړتیا ده چې د نوو یا شته معلوماتو پر مټ د حقیقت د موندلو لپاره کارول کېږي.  دا اصطلاح د انسان د ځانګړو کړنو، لکه: فلسفې، ساینس، ژبې، ریاضیاتو او هنر سره نږدې تړاو لري او په عادي ډول د انسانانو دبېلا بېلو ځانګړتیاوو په توګه شمېرل کېږي. دلیل ته کله ناکله عقلانیت هم ویل کېږي. [۱][۲][۳][۴]

استدلال د فکر او معرفت له بهیر سره اړیکه لري او د هوش کارول په کې شامل دي. د منطق برخه هغه تګلارې تر مطالعې لاندې نیسي چې پر مټ یې انسانان کولای شي، له رسمي استدلال نه کار واخلي، ترڅو د اعتبار وړ منطقي شخړې (ادعاوې) منځ ته راوړي. استدلال کېدای شي، په نورو برخو ووېشل شي، لکه: منطقي استدلال: چې په کې له کُل نه جز ته استدلال، له جز نه کُل ته استدلال او برمته کوونکی استدلال تر بحث لاندې نیول کېږي. ارستو د منطقي مرحلوي استدلال (مناسب استدلال) او د مستقیم درک (ادراکي) استدلال تر منځ توپیر رامنځ ته کوي. ادراکي استدلال چې په کې د استدلال بهیر د درک له لارې ترسره کېږي، که څه هم معتبر وی، خو ممکن له شخصي او موضوعي اړخه ګونګ او پېچلي لور ته ولاړ شي. په ځینو ټولنیزو او سیاسي برخو کې د استدلال منطقي او ادراکي تګلارې له یو بل سره په ټکر کې کېدای شی، په داسې حال کې چې په نورو حالاتو کې دواړه د یو بل د بشپړوونکو په توګه انګېرل کېږي. د بېلګې په توګه: په ریاضیاتو کې، درک د نوښتګر بهیر لپاره چې رسمي ثبوت ته له رسېدو سره تړاو ولري، اړین ګڼل کېږي، چې په حقیقت کې د رسمي استدلال ترټولو ستونزمن کار دی. [۵][۶]

استدلال، د عادت یا درک په څېر، یو له هغو لارو نه دی چې پر مټ یې فکر، له یوې مفکورې نه بلې اړونده مفکورې ته درومي. د نمونې په توګه: استدلال هغه تګلاره ده چې پر بنسټ یې عقلاني اشخاص له خپل چاپېریال نه حسي معلومات درک کوي، یا د فکري دوه ګونو حالاتو، لکه: علت او معلول، حقیقت او دروغ، یا د ښه یا بد لپاره نظري چوکاټ را منځ ته کوي. استدلال، د اجرائیوي تصمیم نیولو د بهیر د یوې برخې په توګه، د هدفونو، باورونو، درېځ، دودونو او بنسټونو په شرایطو کې د ارادي بدلون له وړتیا سره نږدې اړیکه لري او له همدې امله له آزادۍ او سرنوشت ټاکلو سره تړاو لري. [۷]

د معنا د سیستم په توګه، د  "دلیل" د کارولو برعکس، دلیل هغه انګېرنه ده چې پېښې، ښکارندې یا چلند تشرېح کوي. دلایل پریکړې توجیه کوي، د طبیعي پدیدو د توضیحاتو ملاتړ کوي او د افرادو د کړنو (چلند) تشرېح کولو لپاره دلایل وړاندې کوي.  [۸]

د دلیل او استدلال کارول،  په روښانه توګه د ښه یا غوره دلیلونو د راوړلو په توګه هم انګېرل کېږي. د بېلګې په توګه: کله چې د یوې اخلاقي پریکړې ارزونه کېږي، "لږ تر لږه اخلاق هغه هڅه ګڼل کېږي چې، د یوه کس چلند ته د دلیل پر مټ لارښوونه کوي . یا د یوه کار د ترسره کولو لپاره غوره دلیلونه شته دي، په داسې حال کې چې اغېزمنې شوې علاقې ته هم د هغه کار په کولو سره یو مساوي [او ناپېیلی] ارزښت ورکول کېږي.  [۹]

ارواپوهانو او د معرفت ساینس پوهانو د خلکو د استدلال د څرنګوالي د تشرېح هڅه او مطالعه کړې ده. د مثال په توګه: کوم ادراکي او عصبي بهیر ښکېل دي او کلتوري لاملونه څه ډول د خلکو په استنباط اغېزکوي. د اتوماتیک استدلال برخه مطالعه کوي، چې څنګه کولای شو، استدلال په محاسبوي ماډلونو کې را منځ ته کړو یا نه کړو. د څارویو ارواپوهنه د دې پوښتنې په اړه غور کوي چې، ایا له انسانانو پرته نور څاروي هم استدلال کولای شي او کنه.  

د لغاتو رېښه پېژندنه او نورې اړونده کلیمې[سمول]

په انګلیسي ژبه او نورو عصري اروپایی ژبو کې، "دلیل" او اړونده کلیمې، د هغو کلیمو استازیتوب کوي چې تل د لاتیني او کلاسیک یوناني اصطلاحاتو د فلسفي کارونې په مفهوم کې ژباړل شوې دي.  

  • د دې عصري انګلیسي اصطلاح، اصلي یوناني اصطلاح " λόγος " ده چې د عقل یا (logos) په معنا ده. کلیمه د "وینا" یا "تشرېح" یا یو "مقدار" پیسو د راکړې ورکړې په معنا هم ده. [۱۰]
  • Logos د یوې فلسفې اصطلاح په توګه، په لاتیني کې د یو ناژبنیز مفهوم په توګه ratio (نسبت) ژباړل شوې ده. دا په اصل کې داسې ژباړه نه وه، چې یوازې د فلسفې لپاره کارول کېده، بلکې د پیسو د حساب په معنا د logos لپاره هم عامه ژباړه وه. [۱۱]
  • فرانسوي اصطلاح raison په مستقیمه توګه له لاتین نه اخیستل شوې ده، چې دا د انګلیسي اصطلاح "reason" مستقیمه رېښه ګڼل کېږي.

په انګلیسي ژبه کې د لویو لومړنیو فیلسوفانو د آثارو خپرېدل، لکه:  فرانسیس بیکن، توماس هابس او جان لاک هم په پرله پسې توګه د لاتیني او فرانسوي ژبو اصطلاحات کارولي او د logos، raison او reason اصطلاحات د یو بل پر ځای کارولي دي. د reason د اصطلاح د human reason یا د انسان د استدلال په مفهوم کې د rationality یا عقلانیت سره یو ډول مفهوم لري او په فلسفي مفهوم کې د reason د کلیمي صفت په عمومي توګه  rational  یا عقلاني دی، نه reasoned یا  reasonable . ځینې فیلسوفان، د بېلګې په توګه: توماس هابس هم د ratiocination کلیمه د reasoning لپاره د مترادف په توګه کارولې. [۱۲]

فلسفي تاریخچه[سمول]

هغه وړاندیز چې استدلال انسان ته په طبیعت کې یو ځانګړی مقام ورکوي، تر شخړې لاندې دی چې د لوېدیځې فلسفې او وروسته د لوېدیځ عصري ساینس یوه مشخصه ځانګړتیا ګڼل کېږي چې پیل یې د کلاسیک یونان نه دی. فلسفه د دلیل پر مټ د ژوند د یوې تګلارې په توګه ګڼل کېږي او له بله اړخه، دلیل له پخوا راهیسې د فلسفې بحث له بنسټیزو موضوعاتو نه شمېرل کېږي. استدلال ډېری انعکاس کوونکی یا "ځان اصلاح کوونکی" ګڼل کېږي او د دلیل نیوکه په فلسفه کې یوه پر له پسې موضوع ګڼل کېږي. دا په بېلابېلو بڼو، بېلابېلو وختونو او د بېلابېلو مفکرینو له خوا د انسان د طبعیت په اړه تعریف شوې ده. [۱۳]

سرچینې[سمول]

  1. Proudfoot, Michael (2010). The Routledge dictionary of philosophy. A. R. Lacey, A. R.. Lacey (الطبعة 4th). London: Routledge. د کتاب پاڼې 341. OCLC 503050369. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-203-42846-7. Reason: A general faculty common to all or nearly all humans...this faculty has seemed to be of two sorts, a faculty of intuition by which one 'sees' truths or abstract things ('essences' or universals, etc.), and a faculty of reasoning, i.e. passing from premises to a conclusion (discursive reason). The verb 'reason is confined to this latter sense, which is now anyway the commonest for the noun too الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. Rescher, Nicholas (2005). The Oxford companion to philosophy. Ted Honderich (الطبعة 2nd). Oxford: Oxford University Press. د کتاب پاڼې 791. OCLC 62563098. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-19-153265-8. reason. The general human 'faculty' or capacity for truth-seeking and problem solving الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  3. Mercier, Hugo; Sperber, Dan (2017). The Enigma of Reason. Cambridge, MA: Harvard University Press. د کتاب پاڼې 2. OCLC 959650235. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780674368309. Enhanced with reason, cognition can secure better knowledge in all domains and adjust action to novel and ambitious goals, or so the story goes. [...] Understanding why only a few species have echolocation is easy. Understanding why only humans have reason is much more challenging. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة) Compare: MacIntyre, Alasdair (1999). Dependent Rational Animals: Why Human Beings Need the Virtues. 20. Open Court Publishing. OCLC 40632451. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780812693973. د لاسرسي‌نېټه ۰۱ ډيسمبر ۲۰۱۴. [...] the exercise of independent practical reasoning is one essential constituent to full human flourishing. It is not—as I have already insisted—that one cannot flourish at all, if unable to reason. Nonetheless not to be able to reason soundly at the level of practice is a grave disability. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  4. See, for example:
  5. Hintikka, J. "Philosophy of logic". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc.. 
  6. "The Internet Classics Archive – Nicomachean Ethics by Aristotle, Book VI, Translated by W. D. Ross". classics.mit.edu. د لاسرسي‌نېټه ۲۵ مې ۲۰۲۰. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. Michel Foucault, "What is Enlightenment?" in The Essential Foucault, eds. Paul Rabinow and Nikolas Rose, New York: The New Press, 2003, 43–57. See also Nikolas Kompridis, "The Idea of a New Beginning: A Romantic Source of Normativity and Freedom," in Philosophical Romanticism, New York: Routledge, 2006, 32–59; "So We Need Something Else for Reason to Mean", International Journal of Philosophical Studies 8: 3, 271–295.
  8. Merriam-Webster.com Merriam-Webster Dictionary definition of reason
  9. Rachels, James. The Elements of Moral Philosophy, 4th ed. McGraw Hill, 2002
  10. Liddell, Henry George; Scott, Robert, "logos", A Greek–English Lexicon الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة). For etymology of English "logic" see any dictionary such as the Merriam Webster entry for logic.
  11. Lewis, Charlton; Short, Charles, "ratio", A Latin Dictionary الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  12. See Merriam Webster "rational" and Merriam Webster "reasonable".
  13. Habermas, Jürgen (1990). The Philosophical Discourse of Modernity. Cambridge, MA: MIT Press. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)