اپارتايد

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا
و اصلی برخی ته ورشی د پلټنې ځای ته ورټوپ کړی

اپارتاید چې ژباړه یی "جلاوالی" دی، د نژادي جلاتوب یو بنسټیر سیستم و چې له ۱۸۴۸ ز کال نه تر ۱۹۹۰ز کال پوری يې په سویلي افریقا او سویل لوېدیځه افریقا  کې (اوس نامیبیا ده) شتون درلود. اپارتاید د باسسکاپ (ملکتوب یا مشرتوب) د ځانګړتیا پر بنسټ، د زورواکي سیاسي دود په توګه پېژندل کېده چې موخه یې په سویلي افریقا کې د لږه کیو سپین پوستو سیاسي، ټولنیزه او اقتصادي برلاسي وه. د دې ټولنیز نظام پر بنسټ، سپین پوستو وګړو تر ټولو لوړ حیثیت درلود، له دوی وروسته اسیایانو او نورو نژادي ډلو ځای درلود او تورپوستې افریقایان په وروستي ځای کې راتلل. د اپارتاید اقتصادي میراث او ټولنیزې اغېزې تر نن ورځې پورې دوام لري.[۱][۲][۳][۴]

اپارتاید په دوو برخو وېشل شوی و. یوه یې د اپارتاید کوچنۍ بڼه وه چې پر بنست يې د عامه بنسټونو او ټولنیزو پیښو جلا کول وو. بله یې د اپارتاید لویه بڼه وه، د اوسېدو د ځای درلودل او کاري فرصتونه یې د نژاد پر بنسټ وړاندې کول. د اپارتاید لومړی قانون، د ۱۹۴۹ ز کال ګډو ودونو د منعې قانون و، چې له دې ورسته د ۱۹۵۰ ز کال د غیر اخلاقي کړنو د تعدیل قانون وضع شو، چې د سویلي افریقا دېری وګړي يې له نورو نژادونو سره د واده یا جنسي اړیکو نه منع کول. د ۱۹۵۰ ز کال د نفوسو د ثبت قانون، ټول سویلي افریقایان د ظاهر، پېژندل شوي نسب، ټولنیز اقتصادي حالت او د دودیز ژوند بڼې پر بنسټ په څلورو نژادي ډلو وېشلي وواو هغه دا وو: "تور"، "سپین"، " نور رنګونه" او "هندي". دوه وروستۍ ډلې يې په نورو وړو برخو هم وېشل شوې وې. د اوسېدو ځایونه، د نژادي طبقې پر بنسټ ټاکل کېدل. د ۱۹۶۰ او ۱۹۸۳ ز کلونو تر منځ، د اپارتاید قانون پر بنسټ ۳.۵  میلیونه تور پوستي افریقایان له خپلو کورونو نه وشړل شول او جلا شوو ګاونډیو سیمو ته و لېږدول شول، چې په عصري تاریخ کې د لویو ډله ییزو شړلو نه ګڼل کېږي. دې هدفي شړلو ډېری موخې دا وې چې تور پوستي په لسو ټاکل شویو "قبایلي سیمو" کې را ټول کړي، چې د بنتوستان په نوم یادېدې او له ډلې یې څلور د خپلواکو هېوادنو په توګه را څرګند شول. حکومت اعلان وکړ چې، بې ځایه شوي کسان چې په بنتوستان کې جذب شوي، د سویلي افریقا خپل تابعیت له لاسه ورکوي. [۵][۶][۷][۸]

اپارتاید په پراخه کچه نړیوال او کورني مخالفتونه را وپارول چې په پایله کې د شلمې پیړۍ ځینې اغیزمن نړیوال ټولنیز خوځښتونه رامینځته شول. دا کړنې په پر له پسې توګه په ملګرو ملتونو کې په پرله پسې ډول و غندل شوې او د وسلو او سوداګرۍ پراخ بندیزونه یې په سویلي افریقا باندې ولګول. د ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ ز لسیزو په ترڅ کې، داخلي مقاومت د اپارتایډ په وړاندې په تدریجي توګه وسله واله بڼه خپله کړه ،چې د نېشنل ګوند د حکومت له خوا په وحشیانه ډول و ځپل شو او په پایله کې یې اوږدمهاله فرقه ییز تاوتریخوالی رامنځ ته شو، چې د زرګونو کسانو د مړینې  او زندان لامل شو. ځینې سمونونه، لکه: په پارلمان کې هندي او نورو نژادونو سیاسي استازو ته ځای ورکول، د اپارتاید په نظام کې را منځ ته شول، خو دا ګامونه د ډېرو فعالو ډلو په خوښه نه وو.  [۹][۱۰][۱۱][۱۲]

د ۱۹۸۷ او ۱۹۹۳ ز کلونو تر منځ، نېشنل ګوند د افریقا له کانګرس سره چې د اپارتاید مخکښ سیاسي ضد غورځنګ و، د دوو اړخیزو خبرو مېز ته کېناست، ترڅو جلاتوب ته د پای ټکې کېږدي او ټول ګډونه واکمني را منځ ته کړي. په ۱۹۹۰ز کال کې، د کانګرس مشهور غړي، لکه: نیلسن ماندیلا له بند نه خوشي شول. د ۱۹۹۱ ز کال د جون په ۱۷مه نېټه د اپارتاید قانون لغوه شو، چې د ۱۹۹۴ ز کال په اپریل کې يې ټول ګډونه ټاکنو ته لاره هواره شوه.  [۱۳][۱۴][۱۵]

رېښه

اپارتاید یوه افریقایي کلیمه ده چې د "جلاتوب"، یا "د جلا حالت" په معنا ده. په تحت الفظي ډول "دجلا کولو" معنا ورکوي چې د apart او د افریقایي وروستاړي heid نه جوړه شوې ده. د دې کلیمې لومړۍ ثبت شوې کارونه، په ۱۹۲۹ ز کال کې ښودل شوې ده.  [۱۶][۱۷][۱۸][۱۹]

پخوانی حالت

د ۱۸۰۶ ز کال د کېپ د تسلیمېدو د هوکړې د مادو پر بنسټ، بریتانوي استعمارګر واکمن اړ وو چې د رومي هالنډي قانون پر بنسټ نافذ شوو پخوانیو قوانینو ته درناوی وکړي او دا د دې لامل شو چې په سویلي افریقا کې قانون د انګلیسي کامن قانون نه جلا شي او په پراخه کچه د تقنین خپلواکي را منځ ته شي. هغو والیانو او جرګو چې د سویلي افریقا په بېلابېلو مستعمرو کې یې د تقنین بهیر اداره کاوه، د بریتانوي سترواکۍ له نورو برخو نه یې جلا او خپلواکه مقننه تګلاره پیل کړه. [۲۰]

د غلامۍ په دوران کې، غلامان اړ وو چې د تګ راتګ لپاره له خپلو بادارانو نه اجازه ولري. په ۱۷۹۷ ز کال کې د سویلندم او ګراف-رینیت سیمه ییزو مقننه چارواکو په غلامانو سربېره د تګ راتګ د اجازې قوانین پراخ کړل او امر یې وکړ چې، د سویلي افریقا ټول افریقایې کوچي وګړي (د غیر متمدنو وګړو په توګه ګڼل کېدل) اړ دي، چې په هېواد د تګ را تګ لپاره د هرې موخې لپاره اجازه (پاسپورت) ولري. په ۱۸۰۹ز کې دا تګلاره د بریتانوي استعماري حکومت له خوا د هوتین ټوت حکم پر بنسټ تایید شوه او داسې  پریکړه وشوه چې، هر افریقایي وګړی د خپل تګ را تګ لپاره اړ دی چې د خپل بادار یا سیمه ییز چارواکي نه اجازه یا پاسپورت ترلاسه کړي. د ۱۸۲۸ ز کال ۴۹ شمېرې فرمان حکم وکړ چې، احتمالي تور پوستو کډوالو ته باید یوازې د کارموندلو د موخې لپاره اجازه لیک ورکړل شي. دا اجازه لیکونه باید د نورو نژادنو او د کوچي وګړو لپاره صادر شي، نه د نورو افریقايي وګړو لپاره، چې لا تر دې وخت پورې اړ وو چې نور اجازه لیکونه له ځانه سره ولري.  [۲۱]

د انګلستان د غلامۍ د پای د ۱۸۳۳ز کال قانون په ټوله بریتانوي سترواکۍ کې غلامي ختمه کړه او کیپ د تسلیمېدو مادې یې رد کړې. له دې قانون سره سم د سویلي افریقا مقننه برخه پراخه شوه او د ۱۸۳۵ ز کال ۱ ګنه فرمان هم په دې کې ګډ کړچې په اغېزمنه توګه یې د غلامانو حالت قرادادي کارګرانو ته بدل کړ. په دې پسې د ۱۸۴۸ ز کال ۳ ګڼه فرمان صادر شو چې د خوسه وګړو لپاره یې د داسې قرادادي سیستم وړاندې کړ، چې له غلامۍ نه یې لږ توپیر درلود. د نولسمې پیړۍ په اوږدو کې د سویلي افریقا بېلابېلو مستعمرو د غیر مسلکي کارګرانو آزادي محدود کولو او په د قراردادي کارګرانو د محدودیتونه د لوړولو او د نژادونو ترمنځ د اړیکو د تنظیم لپاره قوانین تصویب کړل. [۲۲][۲۳]

د کیپ په مستعمره کې چې له وړاندې یې یو آزاد او نژاد-ګډ اساسي قانون او د ټولو نژادونو د نارینه وو لپاره یې د رایې ورکولو آزاد نظام درلود، د ۱۸۹۲ز کال د رایې ورکولو قانون یې د رایې ورکولو لپاره د ملکیت د درلودلو شرط او د زده کړې کچه اړینه وګڼله، چې د کیپ یو لوی شمېر غیر سپین پوستي وګړي یې د رایې ورکولو له حق نه بې برخې کړل.  ۱۸۹۴ز کال د ګلین ګری قانون، چې د لومړي وزیر سیسل جان روډز د حکومت له خوا وړاندې شو، د افریقایانو د ځمکې د ملکیت کچه یې محدوده کړه.

په ناتال کې د ۱۸۹۴ ز  کال د ناتال د تقنیني مجلس لایحې، هنديان د رایې ورکولو له حق نه بې برخې کړل.[۲۴]

په ۱۸۹۶ ز کال کې د سویلي افریقا جمهوریت د تګ را تګ  دوه قوانین وړاندې کړل چې پر بنسټ یې افریقایان اړ وو چې له ځان سره پېژند کارت ولري. یوازې هغه کسان چې د مشر له خوا ګمارل شوي وو اجازه درلوده چې په پوله کې پاتې شي او هغه کسان چې "یوې کارګري ساحې" ته یې د ننوتلو غوښتنه کوله، ځانګړي اجازه لیک ته اړتیا درلوده.

د اجازه لیک د عمومي مقرراتو قانون، په ۱۹۰۵ ز کال تورپوستي له رایې ورکولو نه محروم او هغوی یې په ټاکلو سیمو کې محدود کړل. په ۱۹۰۶ز کال کې د ټرانسوال مستعمرې د آسیایی وګړو د ثبت قانون ټول هنديان دې ته اړ کړل، چې ځانونه ثبت کړي او له ځان سره اجازه لیګ و لېږدوي. د دې دواړو وروستی قانون د بریتانوي حکومت له لوري لغوه شو، خو په ۱۸۰۸ ز کال کې بېرته نافذ شو.  [۲۵][۲۶]

په ۱۹۱۰ ز کال کې، د سویلي افریقا اتحادیه د بریتانیا د سترواکۍ د یوې خپل-اختیاره واکمنۍ په توګه رامنځ ته شوه، چې خپل مقننه پروګرام ته یې دوام ورکړ: د (۱۹۱۰ ز کال) د سویلي افریقا قانون، د سپین پوستو وګړو ته د رایې ورکولو حق ورکړ، چې دوی ته یې د نورو ټولو نژادي ډلو په پرتله بشپړ سیاسي واک ورکړ، په داسې حال کې چې تورپوستو ته یې په پارلمان کې د چوکی حق ورنه کړ، د (۱۹۱۳ ز کال) د بومي وګړو د ځمکې قانون، د کیپ له تورپوستو اوسېدونکو نه پرته، نور تورپوستي "د ځمکو بانک" نه بهر، د ځمکې له پیرودلو نه منع کړل، د (۱۹۱۸ ز کال) په ښاري سیمو کې د بومي وګړو لایحه د دې لپاره وړاندې شوه، چې تورپوستې ټاکل شوو ځانویو ته په زور اړ کړي.د (۱۹۲۳ ز کال) د ښاري سیمو قانون، د استوګنې جلاتوب وړاندې کړاو د سپین پوستو مالیکینو د فابریکو لپاره یې ارزانه کاري ځواک چمتو کړ، د (۱۹۲۶ز کال) د رنګ مدافع قانون، د  کانونو تورپوستي کارګران له کسبي کارونو نه منع کړل، د (۱۹۲۷ ز کال) بومي ادارې قانون، د سیمه ییز مشر پر ځای بریتانوي تاج (ملکه) د افریقا په ټولو چارو کې د مشر په توګه وټاکله، د (۱۹۳۶ زکال) د بومي ځمکې او انحصار قانون ،  د ۱۹۱۳ زکال د بومي ځمکې قانون بشپړ کړ او په همدې کال کې یې، د بومي وګړو د استازیتوب پخواني تورپوستي رایه ورکوونکي د کیپ د رایې ورکوونکو له ډلې نه بې برخې کړل او هغوی ته یې اجازه ورکړه چې، پارلمان ته دری سپین پوستي استازي وټاکي. د ژان سمټس د متحد ګوند حکومت له خوا، د جلاتوب له لومړیو قوانینو نه یو د (۱۹۴۶ ز کال) د آسیایي وګړو د ځمکې د درلودلو قانون و، چې د هندیانو او د هندي نسل سویلي افریقایانو ته د ځمکې پلورل منع کړل. [۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱]

د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې د متحده ګوند حکومت، د جلاتوب د قوانینو له سخت درېځه پلي کولو نه لاس واخست. د دې وېرې له امله، چې ایا ځای والی ایوالي بلاخره د نژادې یوشانتوب لامل کېدای شي او کنه، ملي ګوند د ساور کمیسیون رامنځ ته کړ، ترڅو د متحده ګوند د پالیسیو اغېزې تر ارزونې لاندې ونیسي. کمیسیون دې پایلې ته ورسید چې، یوځای والی ښایي د ټولو نژادي ډلو "د شخصیت د له منځه تللو" لامل شي. [۳۲]

سرچینې

  1. Mayne, Alan (1999). From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms. Westport, Connecticut: Praeger. د کتاب پاڼې 52. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-275-96151-0. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  2. (په 15 June 2015 باندې). Despite the 1994 political victory against apartheid, its economic legacy persists by Haydn Cornish-Jenkins. South African History Online.
  3. "'Apartheid legacy haunts SA economy' – SABC News – Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader". www.sabcnews.com (په انګلیسي ژبه کي). د لاسرسي‌نېټه ۰۲ مې ۲۰۱۸. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  4. "Ramaphosa's tough job on fixing Apartheid legacy". 6 April 2018. د اصلي آرشيف څخه پر ۲۳ جون ۲۰۱۸ باندې. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  5. Crompton, Samuel Willard (2007). Desmond Tutu: Fighting Apartheid. New York: Chelsea House, Publishers. د کتاب پاڼي 34–35. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0791092217. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  6. Walton, F. Carl; Udayakumar, S.P.; Muck, William; McIlwain, Charlton; Kramer, Eric; Jensen, Robert; Ibrahim, Vivian; Caliendo, Stephen Maynard; Asher, Nhia (2011). The Routledge Companion to Race and Ethnicity. New York: Routledge Books. د کتاب پاڼي 103–105. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0415777070. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  7. Baldwin-Ragaven, Laurel; London, Lesley; du Gruchy, Jeanelle (1999). An ambulance of the wrong colour: health professionals, human rights and ethics in South Africa. Juta and Company Limited. p. 18
  8. "South Africa – Overcoming Apartheid". African Studies Center of Michigan State University. د اصلي آرشيف څخه پر ۱۴ ډيسمبر ۲۰۱۳ باندې. د لاسرسي‌نېټه ۲۶ ډيسمبر ۲۰۱۳. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  9. Lodge, Tim (2011). Sharpeville: An Apartheid Massacre and Its Consequences. Oxford: Oxford University Press. د کتاب پاڼي 234–235. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0192801852. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  10. Lodge, Tom (1983). Black Politics in South Africa Since 1945. New York: Longman. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  11. Pandey, Satish Chandra (2006). International Terrorism and the Contemporary World. New Delhi: Sarup & Sons, Publishers. د کتاب پاڼي 197–199. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-8176256384. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  12. Thomas, Scott (1995). The Diplomacy of Liberation: The Foreign Relations of the ANC Since 1960. London: Tauris Academic Studies. د کتاب پاڼي 202–210. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1850439936. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  13. (په 2 February 1990 باندې). De Klerk dismantles apartheid in South Africa. BBC News.
  14. Alex Duval Smith (په 31 January 2010 باندې). Why FW de Klerk let Nelson Mandela out of prison.
  15. Mitchell, Thomas (2008). Native vs Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland and South Africa. Westport: Greenwood Publishing Group. د کتاب پاڼې 8. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0313313578. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  16. "Dictionary.com entry for 'apartheid'". د لاسرسي‌نېټه ۱۱ اگسټ ۲۰۱۲. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  17. Shore, Megan. Religion and Conflict Resolution: Christianity and South Africa's Truth and Reconciliation Commission. Ashgate Publishing, 2009. p.36
  18. Nancy L. Clarkson & William H. Worger. South Africa: The Rise and Fall of . Routledge, 2013. Chapter 3: The Basis of Apartheid.
  19. Walton, F. Carl; Udayakumar, S.P.; Muck, William; McIlwain, Charlton; Kramer, Eric; Jensen, Robert; Ibrahim, Vivian; Caliendo, Stephen Maynard; Asher, Nhia (2011). The Routledge Companion to Race and Ethnicity. New York: Routledge Books. د کتاب پاڼي 103–105. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0415777070. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  20. R.W Lee. "Introduction to Roman-Dutch Law". Oxford, Clarendon Press. د لاسرسي‌نېټه ۲۷ مارچ ۲۰۱۱. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  21. A. Du Toit, H.B. Giliomee (1983). Afrikaner political thought: analysis and documents. University of California Press. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-520-04319-0. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  22. Gish, Steven (2000). Alfred B. Xuma: African, American, South African. New York University Press. p. 8.
  23. Hoiberg, Dale; Ramchandani, Indu (2000). Students' Britannica India, Volumes 1–5. Popular Prakashan. p. 142.
  24. Kiloh, Margaret; Sibeko, Archie (2000). A Fighting Union. Randburg: Ravan Press. د کتاب پاڼې 1. د کتاب نړيواله کره شمېره 0869755277. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  25. Apartheid South Africa : an insider's view of the origin and effects of separate development, John Allen (2005). Apartheid South Africa : an insider's view of the origin and effects of separate development. New York: iUniverse, Inc. د کتاب پاڼې 267. د کتاب نړيواله کره شمېره 9780595355518. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  26. {better source needed} Nojeim, Michael J. (2004). Gandhi and King: the power of nonviolent resistance. Greenwood Publishing Group. p. 127.
  27. Leach, Graham (1986). South Africa: no easy path to peace. Routledge. p. 68.
  28. Tankard, Keith (9 May 2004). Chapter 9 The Natives (Urban Areas) Act Archived 20 November 2008 at the Wayback Machine. . Rhodes University. knowledge4africa.com.
  29. Baroness Young – Minister of State, Foreign and Commonwealth Office (4 July 1986). South Africa House of Lords Debate vol 477 cc1159-250. Hansard.
  30. The Representation of Natives Act. sahistory.org Archived 13 October 2006 at the Wayback Machine.
  31. Reddy, E.S (n.d.). "Indian passive resistance in South Africa, 1946–1948". sahistory.org.za. SA History. د لاسرسي‌نېټه ۲۳ فبروري ۲۰۱۵. الوسيط |CitationClass= تم تجاهله (مساعدة)
  32. Ambrosio, Thomas (2002). Ethnic identity groups and U.S. foreign policy. Greenwood Publishing Group. pp. 56–57.