پنځپوهنه

د ويکيپېډيا لخوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
د پڼځپوهنيزو پديدو بېلابېلې بېلگې

پنځپوهنه (په انگرېزي: Physics) ( په لرغوني يوناني ژبه فزيسس : φύσις ٫٫ طبعيت٬٬ مانا لري) دا يوه طبعي پوهنه ده چې په ځان کې د مادې (څيز) زده کړه رانغاړي. [1] [2] اود هماغه خوځښت چې د شېبو په لړ کې ېې اړونده پوهاوی يا مفهوم چې انرژۍ او سېک پورې تړاؤ مومي رابرسېره کوي . په پراخه توگه ، دا د طبعيت يوه عمومي شننه ده ، داسې اوډل شوې چې له مخې ېې د کايناتو څرنگوالی او عوامل څېړي .[3][4][5] فزيک يو تر ټولو لرغونې زده کړې دي ، شاید چې د ستورپوهنې له اړخه تر ټولو لرغوني گڼل کېږي . [6] د دوه زرو کلونو پخوا پنځپوهنه د طبعي فلسفې او کيميا برخه او د شمېرپوهنې او ژونپوهنې ځانگړی ښاخ بلل کېده ، خو د ۱۶مې زېږدي پېړۍ، د ساينسي (پوهنيزې) پاڅون په ترڅ کې طبعي پوهنې د بې جوړو څېړنيزو خپرونو په لړ کې خپل ځانگړی ځای ونيوه . [7] اړونده زده کړې ېې د څېړنو برخه جوړوي لکه بايوفيزېکس(ژونپنځپوهنه) او کوانټم کيميا له مخې ېې داسې ښايي چې د پنځپوهنې د پولې تل پاتې تعريف نشته . په نولسمه زېږدي پېړۍ کې او شلمه ز. پېړۍ کې فزيکالزم د پوهنې يا ساينس د فلسفې يوې لويې متحدې بڼې په څېر راوځلېده، لکه پنځپوهنه چې د طبعي ځليزې د څارليدنې بنسټيزه تعريف برابروي . په پنځپوهنه کې نوي آندونه د نورو پوهنو ډېر ځلې بنسټيز مکانيزمونه (کړنچارو) هغه وخت تعريفوي کله چې د شمېرپوهنې او فلسفې په ډگر کې نويو څېړنو ته لار خلاصه کړي . فزيک يا پنځپوهنه د يوې نوموتې او اغېزمنې وسيلې په توگه د نوي تخنيکي بهير په لړ کې شمېرل کېږي . د بېلگې په توگه ، د نيوکلير فزيک يا برېښنايي مقناطسيزم د پوهنې کچې ته وده ورکوي ، چې همدا بيا د نن ورځې په ټولنه کې د نويو توکيو (پروډکټس، مصنوعاتو) په ودې او پراختيا کې يو روڼ تحول گڼل کېږي ، لکه ټلويزيون ، کمپيوټرونه ، د کورونو اوزارونه او اټومي وسلې يادولی شو. همدا رنگه د ترموډاينمکس په ودې کې پرمختللي گامونه چې د کارخانو په جوړولو او پراختيا کې مخکښه رول لوبوي او مخانيک او تخنيک ته وده ورکوي کومه چې د کالکولوس په پراختيا کې ېې مواغزه رول لوبولی .

پولې او موخې

ستورپوهنه د عمومي پوهنو په لړ کې تر ټولو لرغونې پوهه ده . له لومړنیو تمدنونو څخه چې نېټه یې ۳۰۰۰ مخزېږدي پېر ته ورستنېږي لکه سامريان ، لرغوني مصريان او داندس درو د تمدن ، ټولو د لمر ، سپوږمۍ او ستورو په هکله اټکلیزې بنسټیزې پوهې درلودلې . ستوري او سيارې ډېرځلې د عبادت لپاره ټاکل کېدل، داسې يې گڼل چې د هغوی خدايان دي . خو د پوهنې له مخې یې ځلیزې بې بنسټه او ناجوته وې ځکه چې زباتولی یې نشوای ، همدا لومړنیو څارلیدنو (Observations) د ستورپوهنې د بنسټ ډبره ايښې . د آسگر آبويي اخځ لمخې د لوېديځې ستورپوهنې څرک له مېسوپوتاميا څخه راپورته شوی او د قاطع پوهنې (قاطع ساينس) څرک په لوېديځې نړۍ کې د بابليانو څخه اخیستل شوی . مصري ستورپوهانو داسې نښې پرېښودلې چې د گډو ستورو مالومات یې رابرسېره کړي ول او د اسماني گرځنده گرو (celestial bodies ) په هکله یې مالومات ورکول ، خو يوناني شاعر هيومر بيا د ډؤل ډؤل اسماني گرځنده گرو توکيو په هکله خپل د ايلياد او اودېسې په لیکنو کې لیکلي دي . وروسته بيا د يونان ستورپوهانو له هاغو څخه نومان جوړ کړل ، چې نن هم هماغه کارېږي . ډېريؤ د ستورو ټولگې چې په شمالي هایمشېر کې راڅپړل شوي هم هماغه نومان ورته کارېدلي .

طبعي فلسفه

د طبعي فلسفې څرک له يونان څخه د ارکايک پېر کې (۴۸۰مخزېږدي ـ ۶۵۰مخزېږدي) کې راجوت شوی . دا هاغه مهال ؤ چې کله د سقرات څخه لا مخکې پېر کې د تهېلز پشان يو فیلسوف چې د غیر طبعيي څرگندونې چې د طبیعي څرگندو ځلیزو په هکله وې رد کړلې او په ډاگه یې ټینگار وکړ چې هره پېښه يوه طبیعي وجه درلوده . هغوی د هغو آندونو روښانه کولو لپاره وړاندیزونه وکړل چې د وجې او څارلیدو په مرسته ولاړ وي او د هغوی ډېری فکري هڅي په تجربو کې بريالۍ راووتې . د بېلگې په توگه : اټومیزم سمې وموندل شوې چې تقریبآ ۲۰۰۰ کاله وروسته د وړاندیز څخه د ليوسيپوس او د هغه د زده کوونکي ډیموکراتيوس لخوا ثابتې شوې .

لرغونې پنځپوهنه

ښاغلی آيزاک نیوټن (۱۶۴۳ زېږدي ـ ۱۷۲۷م زېږي) چې د خوځښت قانون يې او د کايناتو په منځ کې لاندې کاږل يا د جاذبې هغه یې يو لوی گام په پنځپوهنې کې ؤ رامنځته شو . پنځپوهنه هغې څخه وروسته يوه ځانگړې بېله پوهنه شوله کله چې نويو اروپايانو (موډرن يوروپينز) د تجرباتي او ډېروالي چلندلار (Quantitative method) څخه کار پخپلو پنځونو کې واخیست ، کومې چې د اوس لپاره د پنځپوهنې قانون گڼل کېږي .

ساينسي مېتوډ

تيوري او تجربې

د نورو ساينسونواو شمېرپوهنې تړاؤونه

فلسفي گډون

تاريخ

دننه منځوي تيوريگانې

د څېړنې ډگر

گاټه کلک توکي

اټومي ، ماليکيولي ، او ليدواله پنځپوهنه

د اوچتوانرژيو /ذراتو پنځپوهنه

ستورپنځپوهنه (اسټروفيزيکس)

بنسټيز ه پنځپوهنه

د پنځپوهنې اوزار او اغېزې

اوسينۍ څېړنې

سرچينې

  1. Richard Feynman begins his Lectures with the atomic hypothesis, as his most compact statement of all scientific knowledge: "If, in some cataclysm, all of scientific knowledge were to be destroyed, and only one sentence passed on to the next generations ..., what statement would contain the most information in the fewest words? I believe it is ... that all things are made up of atoms – little particles that move around in perpetual motion, attracting each other when they are a little distance apart, but repelling upon being squeezed into one another. ..." R.P. Feynman, R.B. Leighton, M. Sands (1963). The Feynman Lectures on Physics. 1. p. I-2. ISBN 0-201-02116-1. 
  2. J.C. Maxwell (1878). Matter and Motion. D. Van Nostrand. p. 9. ISBN 0486668959. http://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&printsec=titlepage&dq=matter+and+motion. "Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events." 
  3. H.D. Young, R.A. Freedman (2004). University Physics with Modern Physics (11th ed.). Addison Wesley. p. 2. "Physics is an experimental science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns and principles that relate these phenomena. These patterns are called physical theories or, when they are very well established and of broad use, physical laws or principles." 
  4. په پراخه توگه ، دا د طبعيت يوه عمومي شننه ده ، داسې اوډل شوې چې له مخې ېې د کايناتو څرنگوالی او عوامل څېړي .
  5. Note: The term 'universe' is defined as everything that physically exists: the entirety of space and time, all forms of matter, energy and momentum, and the physical laws and constants that govern them. However, the term 'universe' may also be used in slightly different contextual senses, denoting concepts such as the cosmos or the philosophical world.
  6. Evidence exists that the earliest civilizations dating back to beyond 3000 BCE, such as the Sumerians, Ancient Egyptians, and the Indus Valley Civilization, all had a predictive knowledge and a very basic understanding of the motions of the Sun, Moon, and stars.
  7. Francis Bacon's 1620 Novum Organum was critical in the development of scientific method.

پنځپوهنه يا فزيک په لومړي ځل په يونان کې راوتلې. فزيکپوهنې ته په پښتو کې پنځپوهنه وايي . پنځپوهنه يوه طبعي څانگه د ساينس پوهنې ده چې په کايناتو کې د بنسټيزو قوانينو ، قواوؤ او ددغو قواوؤ اغېزې په يو او بل څه باندې راسپړي او ددغو اغېزو بشپړه مانا او شننه راباسي.