سوقرات

د ويکيپېډيا لخوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
سوقرات

سوقرات (يوناني: Σωκράτης sɔkɹətiːz, Sǒcratēs; ۴۷۰ز م.ز.پ) يو لرغونی يوناني فېلسوف ؤ چې د غربي فلسفې د بنسټ ايښودلو يا پلار وياړ يې ترلاسه کړی دی. د سوقرات په هکله تر ټولو پخه او ډاډمنه سرچينه افلاطون و. که څه هم چې لرغوني پوهان پدې کې سره يوه خوله نه دي چې آيا د تاريخ له نظره د سوقرات انځورونه د سرچينو نه سم اخذ شوې. آن دا چې افلاطون هم د سوقرات يو بشپړ انځور نه دی راڅرگند کړی خو د هغه ډيالوگونه موږ ته سوقرات د يو ښوونکي په توگه راپېژني چې د سوفستيانو د زده کړو مخالفت يې کاوه. سوفستيانو به خپلو زده کوونکو ته د خبرو اترو کړه وړه ورښودل چې په بحثونو کې بېلابېلو پوښتنو ته څنگه په هوښيارۍ سره ځوابونه ووايي خو سوقرات بيا خپل زده کوونکي دې ته اړ وېستل چې په خپل شاوخوا نړۍ کې تل د حقيقت پلويان اوسي او تل دې په دې هڅه کې وي چې د خپل د ضمير سره په هماهنگۍ کې ژوند وکړي، آن تر دې بريده چې که چېرته د هغوی همدا کار د هېواد د قانون سره په ټکر کې هم مخامخ وي خو دوی بايد د رښتيا په دريځ ولاړ وي. سوفيستيانو بيا د سوقرات په مخالفت کې راپورته شول او داسې انگېرنې يې کولې چې سوقرات زده کوونکو ته ناسمې لارښونې کوي او د دی زده کوونکي د داسې بامنطقه کسانو په توگه د ټولنې پر خلاف راڅرگندوي څوک چې د هغه خدايي غږ په لار روان دی، کوم چې د سوقرات په سر کې ازانگې وهي. خو سوقرات يو نېک او روک سړی و څوک چې د خپلې خبرې څخه نه اوړي او د هغه مهال د حکومت لخوا محاکمه کېږي.

د سوقرات د ځای په هکله داسې وييل کېږي چې هغه د آتن وو چې د آتن د محکمې لخوا پدې تورن شوی وه چې هغه د سپېڅلتيا سپکاوی کړی او د آتن ځوانانو ته د ناسمې لارښوونې په کولو سره هغوی له لارې وباسي. چا چې د هغه د ژوند پېښې بيان کړي، داسې وايي چې که څه هم چې د سوقرات د محاکمې په پای کې هغه ته د هېواد نه د شړلو اختيار هم ورکړ شوی وه خو هغه د شوکران زهر څښل پخپله خوښه وټاکل as he believed to go into exile would both further dishonor the agreement he had willingly made to abide by the laws of Athens, and that he would fare no better teaching in other cities.


د سوقرات محاكمه او مړينه

(469_ 399 تر ميلاد وړاندې)

”اچ جي وېلز[1]“ په خپل (د ماشين دورې) نومي كتاب كې، موږ د خيال پر وزرونو پخوانيو وختونو ته بيايي. كه همداسې څلېرويشت پېړۍ څټ ته لاړ شو، په ۳۹۹تر ميلاد وړاندې به ځانونه په ”اتن“ كې ومومو. په داسې يوه ځاى كې به پښه كښېږدو، چې هلته به ډېر ژر د سوقرات محاكمه پيل شي.

د اتن ښار د ښكلا او بدرنگۍ يو هېښوونكى تركيب دى. يو خوا مرمرينې ماڼۍ او د سرو زرو مجسمې سترگې برېښوي، بل خوا انسان تر زنگنو پورې په خټو او لوښو كې ښخېږي. د ښار اوسېدونكي هم بېلابېلې مفكورې لري. دوى ټول له پيدايښت، ايجاد او پايښت څخه يو ډول پټېږي. له يووالي سره مينه ښيي، خو سياسي ژوند يې له ستونزو او ناخوالو څخه ډك دى. له خدايانو سره په راز و نياز بوخت دي، خو د خپلو گاونډيانو په تېرايستلو كې بيړه كوي.

يو وحشي ملت دى، خو استعداد لري. په خپل هنر كې غښتلي دي، خو له يو بل سره يې كړنلاره د وحشيانو په څېر ده، د مجسمې په جوړولو كې كه د مجسمې يوه گوته نيمگړې وي، نو لويه گناه يې گڼي، خو د دښمن د يرغمل شويو (اسيرانو) د گوتو په پرې كولو وياړي او دا كار هېوادپالنه گڼي.

دا خلك د محكمې پر لوري چټك گامونه اخلي، چې د خپلې دورې د يوه هوښيار او مدبر انسان په حق كې قضاوت وكړي.

دا هغه خلك دي چې څو كاله وړاندې يې د خپل عصر يو نوميالى مجسمه جوړوونكى (فيدياس)[2] په يوه جوړ شوي (ساختگي) تور، د زندان د تورو تمبو تر شا په مرگ محكوم كړ.

نبوغ په لرغوني اتن كې يو خطرناك او زهرجن زړى دى، كله چې د محكمې تالار ته ورگډېږو، د قاضيانو يو پنځه سوه كسيز پلاوى پر خپل ځاى وينو، داسې ښكاري لكه چې يوه لويه ډله چې د بغاوت او خواشينۍ د خپرولو لپاره ټاكل شوې وي، نه د محاكمې لپاره.

غونډې رسمي بڼه نيولې ده. درې تنه شكايت لرونكي غواړي چې پر خپلو خبرو پيل وكړي، تورن كس اصلي ځاى ته راولي، د خلكو شور او ځوږ د تالار فضا پر سر اخلي، خو سوقرات ارام او غلى ولاړ دى.

فيلسوف په تالار كې تر ټولو غوره شخصيت دى. كه څه هم د خپل عمر اويا كاله يې تر شا پرېښي، خو د يوه څلوېښت كلن سړي غوندې تكړه ښكاري. دى ټول عمر تر شنه اسمان لاندې په زده كړه بوخت و، ځكه يې رنگ زيتوني بڼه غوره كړې ده. گرځنده او بې مزده حكيم دى، پكه ككرۍ او لوڅې پښې يې يوې ټيټې ”برونزي“ مجسمې ته ورته دي، خړه ږيره، گرده پزه او ننوتى تندى، هوښيارې او مهربانې سترگې، پنډې شونډې او له بدگومانۍ څخه ډكه مينه ناكه موسكا، دا نيمايي دېب او نيمايي پرښته موجود، انسان تر خپلې اغېزې لاندې راولي. روښانه ديد يې تر ټولو حاضرينو پورې رسېږي، داسې يو ديد، لكه د يوه مهربانه پلار نظر چې د خپل نالايقه اولاد پر لوري يې ورواړوي. هغه كم عقله او ساده اولاد چې يوازې د شر او فساد لپاره لوى شوى وي.

سوقرات به چې كله د هغو له كړاوه ډكو او نمجنو څېرو ته وكتل، رحم به پرې برلاسى شو او داسې ورته اېسېدل، لكه دې وگړو چې د ژوند كرغېړنه او له ستونزو ډكه دوره ترشا پرېښې وي. يو اوږد او له تلفاتو ډك عصر.

تر يوه ديكتاتور حكومت وروسته يو انقلاب رامنځته شوى او د انقلاب پرضد كړنلارې د يوه داسې حكومت راوستلو ته لار پرانيستلې وه، چې ځان غوښتونكو او متكبرو واكمنانو منگولې پرې لگولې وې.

كه ټول يو پر بل بدگومانه شي، د حيرانۍ وړ خبره نه ده. د حيرانوونكو پېښو كمى نه شته، دومره چې د خلكو د عقل پر روغتيايي حالت يې اغېز كړى دى.

هر څوك چې د فكر كولو زړورتيا ولري، په محكمه كې به له دردوونكي برخليك سره مخ شي.

بيړه وكړئ، محاكمه پيلېږي!

(2)

منشي د دعوه ليك په لوستلو پيل وكړ:

”سوقرات د خپل هېواد په وړاندې په جنايت تورن دى، زموږ د خدايانو له منلو څخه يې سر غړولى او زموږ د ځوان نسل مفكورې يې فاسدې كړې دي. دا دواړه يوه سزا لري او هغه هم مرگ دى“.

ناست خلك حيرانېږي، يو ځوان تر شونډو لاندې كرار خپل ملگري ته وايي:

”دوى ځكه سوقرات خداى نه پېژندونكى گڼي، چې يوازې پر يوه خداى ايمان لري“.

سوقرات پر خپل ځاى غلى ولاړ دى، دى به پر خپل وار سره د دغو دعوو ځواب وركړي. د اوس لپاره يې غوره گڼلې ده، چې غلى وي او شكايت لرونكي خپلې خبرې بشپړې كړي.

د شكايت لرونكو مشر ”انيتوس“ يو چرم پلورونكى دى. نوموړى له سوقرات سره شخصي كينه او دښمني لري، خو زوى يې د دې زاړه فيلسوف ټينگ پلوى دى. انيتوس تور لگوي، چې سوقرات د هغه زوى تېر ايستلى او زلمى يې له سمې او گټورې لارې څخه بې برخې كړى دى. هغه غواړي چې دا مفسد استاد يې زوى، بېرته د چرم پلورنې كار ته راوگرځوي. خو دا يې اصلي موخه نه ده، نورو دعوه كوونكو هم هيله لرله، چې سوقرات له منځه ليرې كړي.

سوقرات د ځواكمنو پر لار يو اغزى و، كله چې دعوه كوونكو د سوقرات پرضد اسناد وړاندې كړل او قاضيانو ته يې هغه د يوه فتنه پلټونكي انسان په توگه وروپېژانده، دا حقيقت په ښه توگه څرگندېږي. هغه څوك چې له وېرې پرته، په ازاده توگه خپل فكر په نورو كې خپروي. داسې افكار چې د ځوانانو اخلاق كمزوري كوي او د زړو كسانو امن ته ستر گواښ پېښوي.

خو د اتن اوسېدونكي په دې خوښ نه وو، چې سوقرات ته دې د مرگ سزا واورول شي. شكايت لرونكو په خپلو خبرو كې سوقرات ته د تېښتې لار پرانيستې وه. پروفيسور كولاى شول له دې لارې څخه گټه پورته كړي. د هغوى هڅه دا وه چې يوازې يې ژبه وربنده كړي. نه دا چې ژوند ورڅخه واخلي.

دې كار ته د اتن قوانين هم چمتو وو. انيتوس د خپلو خبرو په پاى كې د محكمې له پلاوي څخه وغوښتل چې كه سوقرات وغواړي سزا به يې راټيټه كړي او دا غوښتنه د اتن د اوسېدونكو له روحيې سره سمه وه.

په دې توگه سوقرات د خپل راتلونكي په ټاكنه كې برلاسى و. ده كولاى شول د مړينې پرځاى د خپل هېواد پرېښودلو لار غوره كړي. تمه كېده چې د محكمې پلاوى به هم د ده دويمې غوښتنې ته مثبت ځواب ووايي.

خو سوقرات به څه وكړي؟

(3)

مخكې تر دې چې سوقرات د ځان په دفاع راپورته شي، پر ټول تالار چوپتيا واكمنه وه. كه څه هم اوس مهال موږ په دې فكر كې يو، چې سوقرات به څنگه د ځان دفاع وكړي، خو لومړى به د هغه پر تېر ژوند يو ځغلند نظر واچوو او كېدى شي دا معلومات راسره مرسته وكړي، چې سوقرات د خپل ځان دفاع پر مهال څه وايي.

د سوقرات د تېر ژوند په اړه معلومات به په همدې تالار كې د سيلانيانو په خبرو كې ولټوو، داسې ښكاري چې په دې برخه كې د سپين ږيرو خبرې راسره مرسته وكړي:

يو بوډا، يوه ځوان ته وايي: ”زه د اسپارتيانو په وړاندې په جگړه كې د سوقرات ملگرى وم. د هغه زغم د حيرانتيا وړ و. په ساړه ژمي كې چې د ځمكې مخ كنگل او سپينو وارو پوښلى و، ټولو خپلې پښې پټې كړې وې، خو سوقرات په داسې حال كې چې سندرې يې ويلې، په لوڅو پښو لار لنډوله. داسې ښكارېده لكه غوښتل يې چې په خپلو څپړو د خاورو سطحه لمس كړي. هغه ته يخني، لوږه، ستړيا، پوچ پاش ويل، هرڅه د زغملو وړ وو، ستړيا او ستومانۍ به يې يا په بې پروايۍ او يا هم په موسكا بدرگه كولې“.

يو بل ځوان زياتوي: ”هو! داسې ښكاري لكه هېڅ شى چې يې نه ځوروي يخني، لوږه، ستړيا..“

درېيم تن زياتوي: ”له دغو ټولو سره- سره يې تل شراب هم په لاس كې وي، ما د هغه په څېر كوم بل بنيادم نه دى ليدلى“.

يو بل تن چې بڼه يې د مصريانو په څېر ده، وايي: ”ما د سوقرات د دوستانه بزم په اړه چې ډېر مشهور دى، ډېر څه اورېدلي دي. زه غواړم هغه مېلمستيا ياده كړم، چې په هغې كې سوقرات خوړل، څښل او تر سپېده چاوده پورې له خپلو ملگرو سره د مينې په خبرو اترو بوخت و...“

يو زوړ سړى د هغه خبره ورپرې كوي:”...ته وايې چې هغه تر سپېده چاوده پورې ويښ وي؟“.

_ ”هو! ټول مېلمانه په درانه خوب بيدېدل، خو سوقرات به وروستى غوړپ د ”اپولو“/Apollo په نوم چې د رڼا الهه ده، پر سر اړاوه او د زده كړې لپاره به كوڅو ته وت...“.

د سوقرات يوه مدير وويل:”ما هم اورېدلي چې سوقرات په اتن كې هغه يوازېنى انسان و، چې د شپې له خوا به گرځېده“.

يو بل نندارچي د هغه د خبرو په تاييد سر ښوروي: ”همدا لامل دى چې هغه يې محكمې ته راوكاږه“.

_”سياستوال له هغه چا څخه كركه لري، چې د دوى په غوږونو كې ووايي، چې د لټۍ او د طلايي خوبونو د ليدو پرځاى بايد د خلكو د ژوند هوساينې ته پاملرنه وكړئ“.

هغه څوك چې لومړى په خبرو راغلى و، خپلې خبرې اوږدوي: ”هغه په خپل ژوند كې هېڅكله ځواكمنو ته تسليم نه شو او نه يې هم د خپلو افكارو له خپراوي څخه ډډه وكړه“.

هغه كس چې مصريانو ته ورته و، وپوښتل: ”اوس به په يوه داسې محكمه كې چې ژوند يې له گواښ سره مخ دى، څه وكړي؟“.

_ ”هغه كار چې تل يې كاوه، موږ دواړو د سرتېرۍ په وخت كې د نورو سرتېرو د ژغورلو لپاره خپل ځانونه په خطر كې اچول، خطر كه هرڅومره لوى او موقعيت نازك و، باور مو درلود، چې سوقرات به وړاندې لاړ شي“.

د ساه اخيستلو وخت پايته نژدې كېده، ډېر ژر به له سوقرات څخه وغوښتل شي، چې په خبرو پيل وكړي. خو سوقرات په فكر كې ډوب دى. زاړه سړي د خپل ملگري غوږ ته خوله ورنژدې كړه: ”دا د هغه يو حيرانوونكى حالت دى. په پوځ كې د خدمت پر مهال يوه شپه او يوه ورځ په خپلو فكرونو كې ډوب ولاړ و. ما ډېر ځله هغه څارلى دى، خو ان د بدن يوه غړي يې هم حركت نه كاوه. كټ مټ لكه اوس، وگوره په دې بشپړه ارامتيا كې داسې ښكاري، لكه له چا سره چې اړيكي لري“.

د سوقرات يو شاگرد وايي: ”ښايي له خداى څخه دا غوښتنه كوي، چې هغه ته لار وروښيي او ورته ووايي چې څه وكړي“.

بوډا د هغه خبرې مني او وايي: ”دا هغه مطلب دى، چې يوه ورځ يې ما ته ويلي وو، ما په ټوكه سوقرات ته وويل، چې د فكر كولو په وخت كې داسې ښكارې، لكه له لوړ عالم څخه چې څه پيغام اخلې. هغه په موسكا راته وويل: گران ملگريه! ته رښتيا وايې، زه الهي غږ ته غوږ ږدم، چې څه بايد وكړم. په بله وينا وپوهېږم چې څه بايد ونه كړم“.

يو بل تن په شونډو كې وايي: ”نه پوهېږم چې دا غږ به هغه ته نن ورځ څه ووايي“.

بوډا ځواب وركوي: ”په دې راز به ډېر ژر وپوهېږو“.

(4)

د ساه اخيستنې وخت پايته ورسېد، هغه نندارچيان چې تالار يې پرېښى و، بېرته پر خپلو ځايونو كښېناستل. مشر د جلسې د رسميت اعلان وكړ او سوقرات ته يې بلنه وركړه، چې د ځان دفاع وكړي.

سوقرات په راوتي ټټر او ارامه څېره په پښو ودرېد، په درانه او ارام غږ يې په خبرو پيل وكړ، په يوه داسې غږ چې د كركې، وېرې او بېباورۍ كومه نښه نه په كې ښكارېده.

څرگندونې يې هغه غوره خبرې وې، چې د يوه انسان له خولې څخه راوځي. هغه له خپل ځان څخه دفاع ونه كړه او نه يې هم د عفوې او بخښنې لپاره خوله جينگه شوه. پر خپل ايمان او باور باندې يې د پخوا په څېر خپله عقيده ټينگه وساتله.

دى په دې پېښه كې پر دې اخلاقي حقيقت لا باوري شو، چې نېك انسان ته هېڅكله هم د شر له كبله په ژوند او مړينه كې زيان نه رسېږي. راځئ د هغه خبرو ته غوږ شو.

سوقرات قاضيانو او د محكمې غړو ته مخ واړاوه:

”سوقرات ته لږه پاملرنه وكړئ. خو رښتينولۍ ته ډېره. پر ما باندې دعوه كوونكو دومره ښې او رښتيا خبرې وكړې، چې خپل ځان يې راڅخه هېر كړ، رښتيا دا ده چې د حق يوه خبره يې هم له خولو څخه راونه وتله.

هغوى تاسو وپوهولئ، چې زما د خبرو پر فصاحت ونه غولېږئ. خو په دې خبره به ډېر ژر باوري شئ، چې زه غوره وياند نه يم او نه هغه خطيب يم چې د اور په څېر خبرې وكړم، نه هغه قاضي يم چې نورو ته قناعت وركړي. زه هغه ساده انسان يم چې د حقيقت لټه كوي.

هيله لرم چې قاضيان ما وبخښي، ځكه زه د محاكمې په ژبه خبرې نه شم كولاى. په خپل اوياكلن ژوند كې مې لومړى ځل دى چې محكمې ته راوستل شوى يم. پرېږدئ چې په خپله ژبه خبرې وكړم، زما د خبرو ډول ته پام مه كوئ، بلكې هغه حقيقت واورئ چې په څرگندونو كې مې نغښتى دى. حقيقت دا دى چې زه بېگناه او له دغو تورونو څخه ليرې يم، چې پر ما راتپل شوي دي“.

وروسته سوقرات يو- يو تور ردوي. خلك هغه خداى نه پېژندونكى گڼي او وايي چې سوقرات ځان تر دې ډېر لوړ او هوښيار گڼي، چې پر خدايانو دې باور ولري.

”خو زه هېڅكله هم هوښيار نه يم، پوهېږم چې په هېڅ هم نه پوهېږم. ښايي دا هغه څه وي چې تاسې يې د عقل په نوم پېژنئ. خو داسې وگړي شته، چې ان نه پوهېږي چې په څه نه پوهېږي“.

دا د ځانغوښتونكو شكايت لرونكو په وړاندې يو هوښيارانه گوزار و. سوقرات باور درلود، چې دا خبرې يې په گټه نه دي، خو هغه په دې فكر كې نه و، چې خپل ځان وژغوري. هغه غوښتل چې حقيقت دې برلاسى وي.

”دا زما د ژوند يوازېنۍ هيله ده، دا خبره مې د ډېرو واكمنانو غوږونو ته رسولې ده، چې د واكمنۍ پر مهال د هېواد دود، كلتور او د حكومت چارو ته پام وكړي، داسې لكه يو بوټ گنډونكى چې د بوټ په گنډلو ښه پوهېږي.

زما دا عمل چې په خپله د خداى عبادت دى، بېځايه گڼئ، ما د دې وخت نه درلود، چې خپل ژوند سمبال كړم. تاسې وينئ چې ټول عمر مې په دې لار كې تېر كړ، همدا لامل دى، چې خوار يم او هېڅ هم نه لرم“.

د لومړي تور د ردولو لپاره همدومره بس دي. سوقرات د خدايانو په وړاندې بې عقيدې نه، بلكې هغه رښتينى معتقد دى او خلكو ته د عدالت ښوونه، د خداى ستاينه گڼي. په تالار كې پرله پسې گنگوسې اورېدل كېدې، داسې لكه د غومبسو په ځاله كې چې لرگى ووهې.

سوقرات د لاس په اشاره خلك هڅوي چې غلي شي، چوپتيا پر ټول تالار واكمنېږي.

سوقرات پرځان دويم تور راسپړي او يو دعوه كوونكى د شاهدانو پر څوكۍ كښېنوي. دا يوه په زړه پورې خبره ده، په هغه لومه كې چې په خپله يې اوبدلې ده، په خپله په كې نښلي. هغه شاعر (ملتوس/ Meletus) هم ورسره كينه لري، خو فيلسوف پوزخند پرې وهي، دې شاعر يوازې يوڅو توري سره كتار كړي دي، فيلسوف داسې يوه داسې ځاى ته راكاږي، چې ډاډه يې كړي گواكې ټول وگړي كولاى شي په اتن كې ځوانان اصلاح كړي او يوازې دا كار د سوقرات په وس نه دى پوره.

روښانه ده چې دا خبره بېځايه او له حقيقت څخه ليرې ده، چې ټول خلك دې هوښيار وي، خو يوازې سوقرات دې ناپوه وي. له دې كبله په ټول تالار كې د خندا غږ انعكاس مومي، سوقرات خپلې خبرې پسې اوږدوي:

”د (ملتوس) د تور په ځواب كې به همدومره خبرې بس وي، ښه پوهېږم چې كوم دښمنانه احساسات مې د هغه پرضد راپارولي دي. دا احساسات زما د صافو خبرو او د عقيدو د بيان زېږنده دي او كولاى شي چې زما د له منځه وړلو لامل هم شي. خو دا ملتوس يا انيتوس نه دى، چې ما محكوموي، بلكې كه محكوم شم، دا د نړۍ حسد او كينه ده، چې په نړۍ كې يې له ډېرو نېكمرغو كسانو څخه ژوند اخيستى دى او وېره يې نه شته چې زه به وروستى كس يم“.

سوقرات په دې توگه د خپل محكوميت سند په خپل لاس لاسليك كړ. د هغه زړه ته يوې وړې وېرې هم لار ونه موندله.

”نېك انسان بايد د خپل ژوند او مرگ په باب فكر ونه كړي، بلكې سوچ يې بايد دېته وي، چې عمل يې سم دى كه نه؟ د ژوند درد او مصيبت په غم كې نه، بلكې په رسوايۍ او بدنامۍ كې نغښتى دى“.