د غزنويانو امپراطوري

د ويکيپېډيا لخوا

غزنوي واكمني له ۹۷۶زېږيز كال څخه نيولې تر ۱۱۸۶ز پورې غزېږي. ددې واكمنۍ پلازمېنه د افغانستان د غزني ښار ؤ. ددې لړۍ نامتو واكمن سلطان محمود غزنوي ؤ، چې پر هندوستان يې ۱۷ ځلې بريد وكړ او په هرځلې بريالې راووت. د سومنات جګړه يې ډېره مشهوره ده، چې پدې جګړه كې يې د سومنات بت ونړاوه او ځان يېپه تاريخ كې د بت شكن په نامه ثبت كړ.

The Ghaznavid Empire was a Khorāṣānian^[1] Sunni Muslim state,^[2][3] founded by a dynasty of Turkic mamluk^[2] origin, which existed from 975 to 1187. It was centered in Ghazna, and ruled much of Persia, Transoxania, and the northern parts of the Indian subcontinent.

The dynasty was founded by Sebuktigin upon his succession to rule of territories centered aound the city of Ghazna from his father-in-law Alp Tigin; a break-away ex-general of the Ṣāmānī sultans.^[4] Due to the political and cultural influence of their predecessors - that of the Persian Ṣāmānī dynasty - the originally Turkic Ghaznavids had become thoroughly Persianized.^[5][1][2][6] Sebuktigin's son, Shah Mahmoud, expanded the empire in the region that stretched from the Oxus river to the Indus Valley and the Indian Ocean; and in the west it reached Rayy and Hamadan. Under the reign of Mas'ud I it experienced major territorial losses. It lost its western territories to the Seljuqs in the Battle of Dandanaqan resulting in a restriction of its holdings to Afghanistan, Balochistan and the Punjab. In 1151, Sultan Bahram Shah lost Ghazni to Ala'uddin Hussain of Ghor and the capital was moved to Lahore until its subsequent capture by the Ghurids in 1186.

نيوليک 1 غزنوي واكمني 2 Domination 3 زوال 4 Legacy 5 بنسټ اېښودنه 6 سلطان ابراهیم 7 پاى 8 اهمیت 9 غزنوي ټبر 10 اهمې نېټې 11 دا هم وګورۍ 12 پايڅوړ 13 نورې لوستنې 14 باندنۍ تړنې

[سمول] غزنوي واكمني

سبكتګين له ۲۰ كاله واكمنۍ څخه وروسته ومړ. لده څخه وروسته يې زوى محمود غزنوي د واكمنۍ پر ګدۍ كښېناست. محمود د سبكتګين كورنۍ له ټولو څخه نامتو واكمن ؤ. د اسلامي تاريخ له نامتو واكمنو څخه يو هم سلطان محمود دى، چې پر هندونستان يې ۱۷ ځلې بريد كړې، چې لدې امله د شهرت لوړو پوړيو ته ورسېد. محمود له كوشنيوالي څخه زړور ؤ، او له پلار سره په ډېرو جګړو كې ملګرې ؤ. واك ته له رسېدو سره سم يې د واكمنۍ په سمبالولو لګيا شو. لومړې يې داخلي اړودوړ كرار كړ، او بيا د واكمنۍ پراخولو پسې شو. شمال كې يې خوارزم او بخارا ونيوله، او د سمرقند د علاقې وړو، وړو واكمنو دده اطاعت ومانه. لومړې يې د بخار سمرقند، كاشغر چې د ايلك خاني واكمنو تر ولكې لاندې ؤ ترخپلې واكمنۍ لاندې راوستل، او خوارزم كې يو كوشنې خپلواكه واكمني چې د آل مامون په نامه چلېده هغه يې هم له منځه يوړه. سوېل كې يې د رې، اصفهان او همدان چې د بني بويه تر ولكې لانې ول، فتحه كړل. ختيځ كې يې تقريبا هغه ټولې سيمې ونيولې چې نن سبا د پاكستان په نامه يادېږي. محمود د عدل او انصاف او پوهې او ادب خوښوونكې ؤ. دده په پېر كې د وخت نامتو شاعران او اديبان لكه فردوسي او البېروني ژوند كاوه او دده په دربار كې اوسېدل.

Two military families arose from the Turkic Slave-Guards of the Samanids — the Simjurids and Ghaznavids — who ultimately proved disastrous to the Samanids. The Simjurids received an appanage in the Khohistan region of eastern Khorasan. Alp Tigin founded the Ghaznavid fortunes when he established himself at Ghazna (modern Ghazni, Afghanistan) in 962. He and Abu al-Hasan Simjuri, as Samanid generals, competed with each other for the governorship of Khorasan and control of the Samanid empire by placing on the throne emirs they could dominate when Abdul Malik I of Samanid died in 961. But when the Samanid Emir Abdul Malik I died in 961 CE it created a succession crisis between Abdul Malik's brothers. A court party instigated by men of the scribal class—civilian ministers as contrasted with Turkic generals—rejected Alp Tigin's candidate for the Samanid throne. Mansur I was installed, and Alp Tigin prudently retired to his fief of Ghazna. The Simjurids enjoyed control of Khorasan south of the Oxus but were hard-pressed by a third great Iranian dynasty, the Buwayhids, and were unable to survive the collapse of the Samanids and the rise of the Ghaznavids.

The struggles of the Turkic slave generals for mastery of the throne with the help of shifting allegiance from the court's ministerial leaders both demonstrated and accelerated the Samanid decline. Samanid weakness attracted into Transoxania the Qarluq Turks, who had recently converted to Islam. They occupied Bukhara in 992 to establish in Transoxania the Qarakhanid, or Ilek Khanid, dynasty. Alp Tigin had been succeeded at Ghazna by Sebüktigin (died 997). Sebüktigin's son Mahmud made an agreement with the Qarakhanids whereby the Oxus was recognized as their mutual boundary.

[سمول] Domination

کينډۍ:HistoryOfSouthAsia Saboktekin made himself lord of nearly all the present territory of Afghanistan and of the Punjab by conquest of Samanid and Shahi lands. In 997, Mahmud, the son of Sebük Tigin, succeeded his father upon his death, and with him Ghazni and the Ghaznavid dynasty have become perpetually associated. He completed the conquest of Samanid, Shahi lands, the Ismaili Kingdom of Multan, Sindh as well as some Buwayhid territory. Under him all accounts was the golden age and the height of the Ghaznevid Empire. Mahmud carried out seventeen expeditions through northern India establishing his control and setting up tributary states. His raids also resulted in the looting of a great deal of plunder. From the borders of Kurdistan to Samarkand, from the Caspian Sea to the Yamuna, he established his authority.

The wealth brought back from the Indian expeditions to Ghazni was enormous, and contemporary historians (e.g. Abolfazl Beyhaghi, Ferdowsi) give glowing descriptions of the magnificence of the capital, as well as of the conquerors munificent support of literature. Mahmud died in (1030). Even though there was some revival of importance under Ibrahim (1059-1099), the empire never reached anything like the same splendor and power. It was soon overshadowed by the Seljuqs of Iran.

[سمول] زوال

د سلطان محمود زوى، سلطان مسعود په وروستي وخت كې د منځني اسيا سلجوقي تركانو د غزنوي واكمنۍ شمالي او لوېديځې برخې تر خپلې ولكې لاندې راوستې. نو پدې وخت كې يواځې د غزنوي واكمنۍ سره ختيځ افغانستان او د ننني پاكستان سيمې پاتې شوې.

Mahmud's son Mas'ud was unable to preserve the empire and following a disastrous defeat at the Battle of Dandanaqan in (1040) lost all the Ghaznavid lands in Iran and Central Asia to the Seljuks and plunged the realm into a "Time of troubles".^[4][7] Mas'ud's son Ibrahim who re-established a truncated empire on a firmer basis by arriving at a peace agreement with the Seljuks and a restoration of cultural and political linkages.^[7] Under Ibrahim and his successors saw a period of sustained tranquility for the empire. Shorn of it's western land it was increasingly sustained by riches accrued from raids across Northern India where it faced stiff resistance from Rajput rulers such as the Paramara of Malwa and the Gahadvala of Kannauj.^[7] Signs of weakness in the state became apparent when Masud III died in 1115 with internal strife between his sons ending with the ascension of Sultan Bahram Shah as a Seljuk Vassal.^[7] Sultan Bahram Shah, was the last Ghaznavid King ruling Ghazna, the first and main Ghaznavid capital. Ala'uddin Hussain, a Ghorid King, conquered the city of Ghazni in 1151, for the revenge of his brother's death. He razed all the city, and burned it for 7 days, after which he got famous as "Jahānsoz" (World Burner). Ghazni was restored to the Ghaznavids by the intervention of the Seljuks who came to Behrams aid.^[7] Ghaznavid struggles with the Ghurids continued in the subsequent years as they nibbled away at Ghaznavid territory and Ghazni and Zabulistan was lost a group of Oghuz Turks before captured by the Gurids.^[7] Ghaznavid power in northern India continued until the conquest of Lahore from Khusrau Malik in 1186.^[7]

[سمول] Legacy

The Ghaznevid Empire was the first significant Islamic empire in Central Asia^{[citation needed]} and marked a break of political control from the Abassids and Baghdad. The Ghaznavid empire grew to cover much of present-day Iran, Afghanistan, and northwest India and Pakistan, and the Ghaznavids are generally credited with launching Islam into Hindu-dominated India. In addition to the wealth accumulated through raiding Indian cities, and exacting tribute from Indian Rajas the Ghaznavids also benefited from their position as an intermediary along the trade routes between China and the Mediterranean. They were however unable to hold power for long and by 1040 the Seljuks had taken over their Persian domains and a century later the Ghurids took over their remaining sub-continental lands.

[سمول] بنسټ اېښودنه

كله چې د ساماني واكمني كمزورې شوه او واليانو يې د خپلواكۍ اعلان وكړ، نو لدې ډلې څخه يو هم سبكتګين (۳۶۶هـ تر ۳۸۷هـ) ؤ، چې نني افغانستان د پلازمېنې سوېل لورې ته د غزني ولايت په ۳۶۶هجري سپوږميز كال د يو خپلواك دولت په توګه اعلان كړ.

چې دا واكمني په تاريخ كې د غزنوي واكمنۍ او آل سبكتګين په نامه يادېږي. د خپلواكۍ په اعلان سره سم يې په خراسان سمدلاسه بريد وكړ او ترخپلې ولكې لاندې يې راوړ. د همدې سبكتګين په پېر كې د لومړي ځل لپاره د خېبر له درې څخه د لومړي ځل لپاره تېر او پېښور، لاهور او ملتان ښـارونه يې خپلې واكمنۍ لاندې راوستل. پېد وخت كې د لاهور واكمن يو هندو راجا جېپال ؤ. ددې راجا واكمني له لاهور څخه نيولې تر پېښور او كابل پورې غزېدلې وه. او د واكمنۍ بريدونه يې د سبكتګين له واكمنۍ سره نښتي ول. كله چې راجا جېپال د سبكتګين واكمني ځواكمن كېدو پر لور وليده، نو هوډ يې وكړ ترڅو غزني تر خپلې ولكې لاندې راولي. نو په همدې هيله د يوه غټ پوځ سره مخ په غزني را هۍ شو، او بريد يې پېل كړ. مګر پدې جګړه كې د سبكتګين له لاسه يې سخته ماتې وخوړه، او جېپال يې ژوندې ونيوه. جېپال د سبكتګين اطاعت ومانه او ځان يې پدې بانه وژغوره چې كلنۍ خراج به د غزني واكمن ته رالېږي. نو پدې هيله بېرته لاهور ته راپرېښودې شو. كله چې جېپال ورسېد نو له وعدې څخه يې سرغړونه وكړه او د خراج له وركول يې له وعدې سره سم ونه كړل. نو لدې وجې سبكتګين د بريد تكل وكړ او پېښور يې خپلې ولكې لاندې راووست. محمود غزنوی تفصیلی مضمون لپاره محمود غزنوی

[سمول] سلطان ابراهیم

د غزنوي واكمنو لهډلې څخه سلطان ابراهيم (451ـهـ تر 492ـهـ) هم د يادولو وړ دى. ده په خپله ۴۰ كلنه واكمنۍ كې غزنوي واكمني ښه ټينګه كړه. له سلجوقيانو سره يې ښې اړيكې ټينګې كړې، او هندوستان يې تر خپلې پوره پوره ترخپلې ولكې لاندې راوست. دده په پېر كې هندوانو غوښتل چې مسلمانان له پنجاب څخه وشړي، مګر پدې كار كې بريالي نشول. ابراهيم تر ډلي پورې سيمې په غزنوي واكمنۍ كې ورګډې كړې، او د بنارس ښار هم ونيوه. ابراهيم يو ديندار او ولس خوښې واكمن ؤ، د شپې به د غزني په كوڅو ګرځېده او اړو او بې وزله خلكو سره به يې مرسته كوله. دې ډېر ښه خط ليكونكې ؤ، په كال كې به يې يو ځل ټول قرآن كريم په خپل خط ليكه،يو كال به يې مكې معظمې ته ليږه، او بل كال به يې مدينې منورې ته ليږه.

ده له ودانيو سره زياته مينه لرله. داسې ودانۍ به يې خوښولې چې عامه خلكو ته ترې ګټه ورسي. په خپله واكمنۍ كې يې ۴۰۰ داسې ودانۍ د مدرسو، خانقاګانو، مساپرخانو او جوماتونو لپاره جوړې كړې. د غزني په شاهي ودانۍ كې يې داسې يوه درملتون جوړ كړ چې عوامو ته به په وړيا توګه درمل وركول كېده. پدې درملتون كې د سترګو د ناروغيو ډېره ښه درملنه كېده، او ډېرې ښـې دوايانې پكې ميندل كېدې.

[سمول] پاى

۵۴۵هجري سپوږميز چې له ۱۱۵۰زېږيز كال سره سمون خوري د غور يو واكمن چې علاؤ الدين غوري نومېده ولكه ټينګه كړه او غزني يې د ۷ شپو او ۷ ورځو لپاره وسوزاوه. د نړۍ دا ښار چې په تاريخ كې د (عروس البلاد) په نامه ياديده لولپه او خاورې ايرې شو. علاؤ الدين ددې ناوړه عمل له امله په تاريخ كې د جهانسوز په نامه يادېږي. لدې څخه وروسته د غزنوي دوه وروستيو واكمنو پلازمېنه له غزني څخه لاهور ته راغله، چې دا واكمني هم په ۵۸۲هـ سپوږميز كال د سلطان شهاب الدين غوري په لاس ړنګه او د پاى ټكې وركېښود.

[سمول] اهمیت

غزنوي وكمنو تقريبا ۲۰۰ كاله په هندي نيمې وچې واكمني وكړه، دوي هغه خلك ول چې هند نيمې وچې خلكو ته يې د ژوند كولو لارې چارې وروښودلې. دوي يې مهذب كړل، او د اسلامي تهذيب بېخونه پدې وچه كې كلك او ټينګ كړل، او د لاهور ښار يې د لومړي ځل لپاره د پوهې او ادب مركز جوړ كړ. د علم او ادب سرپرستي غزنوي واكمنان د علم او ادب ډېر زيات خوښوونكي ول، په ځانګړي ډول سلطان محمود غزنوي د پېر فردوسي او البېروني كارنامې نن هم نړۍ د يادولو وړ بولي.

د فردوسي شاهنامه د پاړسي شاعرۍ يوه غټه نمونه ده. البېروني د خپل پېر له ټولو څه لوى څېړونكې او ساېنسپوه ؤ، هغه په ریاضی، علم هیئت، تاریخ او جغرافیه كې داسې ګټور كتابونه ليكلي چې تر نن ورځې پورې لوستل كېږي او د اعتبار وړ دي. غزنوي واكمنۍ كې لاهور د لومړي ځل لپاره د پوهې او ادب مركز په څېر راوټوكېده. پدې پېر كې د پاړسي ژبې نامتو شاعران لاهور ته راغلل، چې لدې ډلې څخه مسعود سعد سلمان او روفي د يادولو وړ دي. د ادواړه شاعران د سلطان ابراهيم او له څخه وروسته واكمنو په پېر كې اوسېدل. دلاهور په پوهانو كې چې د غزنوي واكمنو سره دې ښار ته راغلي ول، د علي بن عثمان هجوېري (400ـهـ تر 465ـهـ) ديادولو وړ دى. دى يو لوى ولي ؤ، دده له وجې په لاهور كې اسلام خپور شو او زياتره هندوانو اسلام ومانه. هجوېري نن سبا د داتا ګنج بخش په نامه سره يادېږي. ده ۴۰ كاله د اسلامي نړۍ سفرونه وكړل او په اخره كې د لاهور ښار ته راغې. دده مقبره د لاهور ښار په مركز كې ده. هجوېري د ”کشف المحجوب“ په نامه كتاب په پاړسي ژبه كښلې چې د تصوف په پوهه كې لومړنۍ پاړسي كتاب ګڼل كېږي. دا كتاب يې د لاهور په ښار كې كښلې دى. د غزنوي پېر دوه سترې سټې ابو سعید ابوالخیر (357ـهـ تر 440ـهـ) او سنائی (465ـهـ تر 545ـهـ) دي. ابو سعيد ابو الخير د خپل پېر لوى صوفي او ولي ؤ. دده دشهرت وجه دده پاړسي څلوريزې دي، ځكه دې د پاړسي ژبې لومړنې لوى څلوريزې ويوونكې شاعر دى. دده د څلوريزو موضوع له څښتن تعالى سره مينه، اخلاقي ښوونه او داسې نورې موضوعګانې دي.

سنايي د غزنوي پېر د وروستيو شاعرانو څخه يو ستر شاعر دى، چې د پاړسي ژبې صوفيانه شاعرۍ بنسټ اېښودونكو څخه دى. دده كلام د سوز او ګداز او اخلاقي ښوونې څخه ډګ دى. د سنايي پلرنې ښار د غزني ښار دى، نن سبا دده مزار د غزني په ولايت كې دى. د عربي ژبې نامتو اديب بدیع الزماں همدانی (مړ 1007ء ) هم پدې پېر كې ژوند كاوه. هغه د هرات اوسېدونكې ؤ. دده د ”مقامات“ كتاب د عربي ژبې د ادب لوړه نمونه پېژندل كېږي.

[سمول] غزنوي ټبر

• آلپتګين (963-977)
• سبکتګين, (ابو منصور) (977-997)
• اسماعيل (997-998)
• محمود (يمين الدوله) (998-1030)
• محمد (جلال الدوله) (1030-1031)
• مسعود اول (شهاب الدوله) (1031–1041)
• محمد (جلال الدوله (دوهم ځل) (1041)
• مودود (شهاب الدوله) (1041-1050)
• مسعود دويم (1050)
• علي (بهاالدوله) (1050)
• عبدالرشید (عزةالدوله) (1053)
• توغرل (Tughril) (قوام الدوله) (1053)
• فرخ زاد (جمال الدوله) (1053-1059)
• ابراهيم (ظاهر الدوله) (1059-1099)
• مسعود درېم (اعلی الدوله) (1099-1115)
• شېرزاد (کمال الدوله) (1115)
• ارسلان شاه (سلطان الدوله) (1115-1118)
• بهرام شاه (يمين الدوله) (1118-1152)
• خسرو شاه (معزالدوله) (1152-1160)
• خسرو ملک (تاج الدوله) (1160-1187)

[سمول] اهمې نېټې

• • د ملتان برې 1005ء
  • د پېښـور جګړه 1008ء
  • د قنوج د راجه اطاعت 1017ء
  • د کالنجر د راجه اطاعت 1022ء
  • پر سومنات بريد 1025ء

[سمول] دا هم وګورۍ

• سلطان محمود غزنوي
• د ترکيې تاريخ
• د افغانستان تاريخ
• د ايران تاريخ
• د هندوستان تاريخ
• د پاکستان تاريخ
• په هندوستان کې اسلامي سلطنت

[سمول] پايڅوړ

[سمول] نورې لوستنې

• C.E. Bosworth: The Ghaznavids. Edinburgh, 1963
• M. Ismail Marcinkowski, Persian Historiography and Geography: Bertold Spuler on Major Works Produced in Iran, the Caucasus, Central Asia, India and Early Ottoman Turkey, with a foreword by Professor Clifford Edmund Bosworth, member of the British Academy, Singapore: Pustaka Nasional, 2003, ISBN 9971-77-488-7.

[سمول] باندنۍ تړنې

• Columbia Encyclopedia (Sixth Edition) - Mahmud of Ghazna
• Encylopaedia Britannica (Online Edition) - Mahmud
• Encyclopaedia Britannica (Online Edition) - Ghaznavid Dynasty
• Encyclopaedia Britannica (Online Edition) - Ghaznavids and Ghurids
• Mahmud Ghaznavi's 17 invasions of India
• Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period; published by London Trubner Company 1867–1877. (Online Copy: The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period; by Sir H. M. Elliot; Edited by John Dowson; London Trubner Company 1867–1877 - Online version posted by: The Packard Humanities Institute; Persian Texts in Translation)

• کينډۍ:1911