کوډ لیکنه
| کشف کوونکی | الکندي (Al-Kindi) او لرغوني تمدنونه |
|---|---|
| د لیکنونکي نوم | د پوهنې د برخې رضاکاران |
| د رامنځته کېدو هېواد | لرغونی مصر او یونان (Ancient Greece) |
| بشپړ باوري بنسټونه | IACR، NIST |
کریپټوګرافي یا کوډ لیکنه د هغو تخنیکونو (Techniques/لارو چارو) مطالعه ده چې معلومات د ناغوښتل شويو کسانو له لاسرسي څخه خوندي ساتي او یوازې باوري ترلاسه کوونکي ته د لوستلو اجازه ورکوي. د د کریپټوګرافیکو څېړنو نړیوالې ټولنې د اسنادو له مخې، دا علم له زرګونو کلونو راهیسې کارول کېږي، مګر په اوسني عصر کې د ریاضیاتو (Mathematics/شمېرپوهنه) او کمپیوټر ساینس په مرسته خورا پېچلی شوی دی. په دې پروسه کې اصلي متن په یو ناپېژندل شوي کوډ (Ciphertext/کوډ شوی متن) بدلېږي چې یوازې د ځانګړې کلۍ (Key/کیلي) په واسطه بېرته لوستل کېدلی شي. دا علم د انټرنیټي بانکوالۍ، شخصي پیغامونو او ملي امنیت په خوندي کولو کې بنسټیز (Fundamental/اصلي) رول لوبوي.
د کریپټوګرافۍ تاریخي رېښې لرغوني مصر او د الکندي په څېر مسلمانو ساینس پوهانو ته رسېږي چې د فریکونسۍ تحلیل (Frequency Analysis/د تکرار شننه) مېتود یې کشف کړی و. د د معیارونو او ټیکنالوژۍ ملي ادارې په راپورونو کې راغلي چې عصري کریپټوګرافي په دوو برخو وېشل کېږي: یو یې سیمیټریک (Symmetric/یو اړخیزه) او بل یې اسیمیټریک (Asymmetric/دوه اړخیزه) ده. په دوه اړخیزه سیسټم کې له دوو کلۍګانو څخه ګټه اخیستل کېږي چې یوې ته یې عامه (Public/ټولیزه) او بلې ته یې شخصي کلۍ ویل کېږي. د کابل پوهنتون د کمپیوټر ساینس پوهنځي په تدریسي نصاب کې د دغه علم شاملول د دې لپاره دي چې محصلین وکولی شي د سایبري بریدونو (Cyberattacks/انټرنیټي بریدونه) په وړاندې د ویب پاڼو او معلوماتي ډیټابیسونو امنیت خوندي کړي.
د کریپټوګرافۍ راتلونکی اوس د کوانټم کمپیوټرونو له رامنځته کېدو سره له نویو ننګونو سره مخ دی، ځکه چې دا ډول کمپیوټرونه کولی شي اوسني ډېر پېچلي کوډونه په څو ثانیو کې مات کړي. له همدې امله، ساینس پوهان اوس په پوسټ-کوانټم کریپټوګرافۍ (Post-Quantum Cryptography/له کوانټم وروسته کوډ لیکنه) کار کوي ترڅو د راتلونکي نسل لپاره د معلوماتو محرمیت (Privacy/پټ پاتې کېدل) تضمین کړي. په ټولیز ډول، دا علم ثابتوي چې د معلوماتو ساتنه نه یوازې یو تخنیکي ضرورت دی، بلکې په ډیجیټل نړۍ کې د انسانانو د ازادۍ او شخصي حریم ساتلو یوازینۍ لار ده. دا مقاله د نړیوالو اکاډمیکو بنسټونو د معیارونو پر بنسټ په نثري بڼه چمتو شوې ده ترڅو لوستونکي د معلوماتي امنیت له دغه پېچلي ډګر څخه خبر شي.