کوانټم داروينيزم
کوانټم ډاروینیزم (انګليسي ژبه: Quantum Darwinism) یوه نظري فزیکي تیوري ده چې تشریح کوي چې څنګه او ولې کوانټم نړۍ زموږ د ورځني ژوند په کلاسيک یا مادي نړۍ بدلېږي. دا نظریه د لومړل ځل لپاره د ویجیک زوریک (Wojciech Zurek) لخوا وړاندې شوه. د دې نظریې نوم د چارلس ډاروین د بیولوژیکي تکامل له نظریې څخه اخیستل شوی دی؛ ځکه چې دلته هم یوازې هغه "کوانټم معلومات" ژوندي پاتې کېږي او مادي نړۍ ته راوځي چې له چاپیریال سره د توافق تر ټولو زیاته وړتیا ولري او خپل ځان په ځلونو تکرار کړي. په ساده ژبه، کوانټم ډاروینیزم وايي چې چاپیریال د یو "فلټر" په څېر کار کوي او یوازې هغه معلومات موږ ته رارسوي چې خورا باثباته وي.
د دې تیورۍ اصلي اساس په کوانټم ډیکوهرنس (Quantum Decoherence) باندې ولاړ دی. په کوانټم نړۍ کې، ذرات په یو وخت کې په څو حالتونو کې وي (سوپر پوزیشن)، خو کله چې دا ذرات له خپل چاپیریال (لکه فوټونونه یا مالیکولونه) سره ټکر کوي، نو دا حالت له منځه ځي. کوانټم ډاروینیزم زیاتوي چې چاپیریال نه یوازې کوانټم حالتونه له منځه وړي، بلکې د هغو په اړه معلومات په فضا کې خپروي. دا کټ مټ داسې ده لکه یو شی چې په ډېرو عکسونو کې ثبت شي؛ څومره چې د یو کوانټم حالت په اړه معلومات په چاپیریال کې ډېر کاپي شي، هغومره موږ هغه شی په مادي نړۍ کې په روښانه او ثبات سره لیدلی شو.
له علمي پلوه، دا نظریه دا ځوابوي چې ولې موږ د اشروډینګر پیشو په یو وخت کې هم ژوندۍ او هم مړې نه وینو. چاپیریال د یو کتونکي (Observer) په څېر عمل کوي چې په دوامداره توګه له سیستم څخه معلومات اخلي. دا پروسه باعث کېږي چې د کوانټم سیسټمونو ډېری احتمالي حالتونه له منځه لاړ شي او یوازې یو مشخص حالت (چې موږ یې په ورځني ژوند کې وینو) پاتې شي. په کوانټم فزیک کې دا یو خورا مهم پرمختګ دی ځکه چې دا د "عیني واقعیت" (Objective Reality) پوښتنه حلوي او ښيي چې زموږ مادي نړۍ په اصل کې د کوانټم معلوماتو د بقا او تکامل پایله ده.
په پای کې، کوانټم ډاروینیزم موږ ته دا درک راکوي چې نړۍ یوازې هغه څه نه ده چې موږ یې په سترګو وینو، بلکې هغه څه دي چې چاپیریال یې د پاتې کېدو اجازه ورکړې ده. دا تیوري نه یوازې په فلسفه کې د واقعیت په اړه نوي بحثونه راپیدا کوي، بلکې په کوانټم کمپیوټینګ کې هم له ساینسپوهانو سره مرسته کوي ترڅو پوه شي چې څنګه معلومات په پېچلو سیسټمونو کې خوندي پاتې کېږي. که څه هم دا یوه پېچلې ریاضیکي موضوع ده، خو مفهوم یې دا دی چې کلاسيک حقیقت د کوانټم نړۍ یو ډول مېوه ده چې د چاپیریال په مرسته پخیږي.
بنسټیز مفاهیم
[سمول]- د معلوماتو تکرار: چاپیریال د کوانټم سیسټم په اړه معلومات په زرګونو ځله کاپي کوي.
- ټاکنه (Selection): یوازې هغه حالتونه مادي نړۍ ته راوځي چې له چاپیریال سره تعامل وکولی شي.
- عیني واقعیت: کله چې ډېر لیدونکي (چاپیریال) یو شی په یو ډول وویني، هغه مادي حقیقت ګرځي.