کائنات پېژندنه
 |
| کائنات پېژندنه (Cosmology) |
| د کائیناتو د شاليد وړانګې |
کائنات پېژندنه پېژندنه
[سمول]کائنات پېژندنه (Cosmology) د ستورپوهنې او فزیک یوه ګډه څانګه ده چې د کائناتو د پيدایښت، تکامل، جوړښت او راتلونکي برخلیک په اړه بحث کوي. دا علم هڅه کوي چې پوه شي کائنات څنګه رامنځته شول، اوسني حالت ته څنګه راورسېدل او په پای کې به څه کېږي. برعکس د ستورپوهنې، چې یوازې پر ستورو او کهکشانونو بحث کوي، کائنات پېژندنه په بشپړ ډول د ټول کائنات په جوړښت تمرکز کوي.
د کائناتو پيدایښت او بیګ بانګ تیوري
[سمول]د کائنات پېژندنې ترټولو منل شوې نظریه د لویې چاودنې یا "بیګ بانګ" (Big Bang) نظریه ده. د دې نظریې پر بنسټ، کائنات تقريباً ۱۳،۸ ملیارده کاله وړاندې له یوې خورا کوچنۍ، ګرمې او متراکمې نقطې څخه پیل شول. له هغه وخت راهیسې کائنات په دوامداره توګه د پراخېدو په حال کې دي. دا پراخېدنه د اډوین هبل لخوا په ۱۹۲۹ کال کې کشف شوه، کله چې هغه وموندله چې لیرې کهکشانونه له موږ څخه په چټکۍ سره لرې کېږي.
[attachment_0](attachment)
د کائناتو جوړښت او تیاره ماده
[سمول]کائنات یوازې له هغو ستورو او سیارو نه دي جوړ شوي چې موږ یې وینو. عصري کائنات پېژندنه ښيي چې:
- عادي ماده: یوازې تقريباً ۵٪ کائنات جوړوي.
- تیاره ماده (Dark Matter): تقريباً ۲۷٪ کائنات جوړوي. دا ماده نه لیدل کېږي مګر د ثقل د قوې له لارې د کهکشانونو پر حرکت اغېز کوي.
- تیاره انرژي (Dark Energy): تقريباً ۶۸٪ کائنات جوړوي. دا یو مرموز ځواک دی چې د کائناتو د چټک پراخېدو لامل کېږي.[۱]
بنسټیز قوانین او فضا-وخت
[سمول]د البرټ اینشټاین د عام نسبیت نظریه د عصري کائنات پېژندنې ریاضیاتي بنسټ جوړوي. دا نظریه فضا او وخت یو له بل سره تړي او د "فضا-وخت" (Space-time) په نوم یې یادوي. د دې نظریې پر بنسټ، لویه ډله (Mass) فضا-وخت ته انحنا ورکوي، چې موږ یې د کشش ثقل په توګه احساسوو. دا انحنا په لوی مقیاس کې د کهکشانونو او کلسترونو جوړښت ټاکي.
د کائناتو راتلونکی برخلیک
[سمول]کائنات پېژندونکي د کائناتو د پای په اړه څو احتمالي سناریوګانې وړاندې کوي:
- لویه یخ وهنه (Big Freeze): که کائنات همداسې پراخېدو ته دوام ورکړي، ټول ستوري به مړه شي او تودوخه به صفر ته نږدې شي.
- لوی پاشل کېدل (Big Rip): که تیاره انرژي خورا قوي شي، حتی اتومونه به هم سره وپاشل شي.
- لوی ټکر (Big Crunch): که د ثقل قوه پر پراخېدو غالبه شي، کائنات به بیرته راټول او په یوه نقطه کې به چاودنه وکړي.[۲]
سرچینې
[سمول]- ↑ Planck Collaboration: Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters (Astronomy & Astrophysics, 2020).
- ↑ Hawking, S. W.: A Brief History of Time. Bantam Books, 1988.
- NASA - WMAP Mission: Universe 101
- ESA - Planck Mission Overview
- Weinberg, S.: Cosmology. Oxford University Press, 2008.