ډومینګو فوسټینو سارمینټو

ډومینګو فوسټینو سارمینټو
Domingo Faustino Sarmiento
	ډومینګو فوسټینو سارمینټو
د شخص مالومات
پيدايښت	۱۵ فېبروري ۱۸۱۱
مړینه	11 سېپتمبر 1888 (77 کاله) ; اسونسيون
تابعیت	ارجنټاین
عملي ژوند
کار/مسلک	سياستوال ، ليکوال ، خبريال ، پوځي ځواک ، ډیپلوماټ ، تاریخ پوه
کاروونکې ژبه	اسپانيايي ژبه
پوځي خدمت
وفاداري	ارجنټاین
لاسليک
	ډومینګو فوسټینو سارمینټو
	سمول

ډومینګو فوسټینو سارمینټو (۱۵ فبروري ۱۸۱۱ – ۱۱ سپټمبر ۱۸۸۸ زکال) ارجنټایني فعال، مفکر، لیکوال، دولتي چارواکی او د ارجنټاین دویم ولسمشر و. د هغه لیکنې له خبریالۍ نیولې تر ژوند لیک لیکلو، سیاسي فلسفې او تاریخ پورې د ژانرونو او موضوعاتو پراخ ډولونه په ځان کې رانغاړي. هغه د ۱۸۳۷ زکال د نسل (Generation of 1837) په نامه د روڼ اندو د ټولنې غړی و چې د ۱۹ مې پېړۍ په ارجنټاین باندې یې د پام وړ اغېز درلود. هغه په ځانګړي ډول روزنیزو مسایلو ته پام کاوه او همدارنګه یې په سیمه ئیزو ادبیاتو مهم اغېز درلود.

سارمینټو په یوه بې وزله، خو په سیاسي چارو کې په فعاله کورنۍ کې را لوی شو چې د راتلونکو ګڼ شمېر لاسته راوړنو لپاره یې لار هواره کړه. له ۱۸۴۳ زکال څخه تر ۱۸۵۰ زکال پورې یې تر ډېره په تبعید کې ژوند وکړ او په چلي او ارجنټاین دواړو کې یې لیکنې وکړې. د هغه تر ټولو لویه ادبي لاسته راوړنه د فوکاندو (Facundo) په نامه ادبي اثر و چې په چلي کې یې د تبعید پر مهال په ال پروګرسو اخبار کې د کار کولو په ترڅ کې لیکلی و او په خوان مانوئل ده روساس باندې نقد و. دغه کتاب هغه ته پراخ ادبي معرفت وروبخښه. هغه خپلې هڅې او انرژي د دیکتاتوریو پر وړاندې په مبارزې په ځانګړې توګه له روساس سره په مخالفت ولګولې او روڼ اندې اروپا – هغه نړۍ چېرې چې د هغه له نظره دیموکراسي، ټولنیز خدمات او ځیرکانه نظریاتو ارزښت درلود – یې د ګائوچو او په ځانګړې توګه د کائودیلو له بربریت سره چې د ارجنټاین د ۱۹ مې پېړۍ بې رحمه واکمنان و؛ پرتله کړه.

سارمینټو هغه مهال چې له ۱۸۶۸ زکال څخه تر ۱۸۷۴ زکال پورې د ارجنټاین ولسمشر و، د ماشومانو او ښځو لپاره یې د زده کړو په ګډون له ځیرکانه تفکر او په لاتین امریکا کې یې له دیموکراسۍ دفاع وکړه. نوموړي همدارنګه له دغه فرصت څخه د ریل د سیسټم، پوستي سیسټم او جامع روزنیز سیسټم د پراختیا او نوي کولو په برخه کې ګټنه وکړه. هغه ګڼ شمېر کلونه په فدرال او ایالتي کچو کې د وزارت خونو د رول په اړه تېر کړل او د روزنیز سیسټم د ارزونې په موخه یې بهر ته سفرونه وکړل.

سارمینټو د ۷۷ کلونو په عمر د زړه د سکتې له امله د پاراګوای په آسونسیون کې مړ شو. هغه په بونس آیرس کې خاورو ته وسپارل شو. نن ورځ نوموړي ته د یوه سیاسي مبتکر او لیکوال په توګه درناوی کېږي. میګل ډي اونامونو هغه د کاستیلیان نثر یو له لویو لیکوالانو څخه ګڼي.^[۱۲]

د ارجنټاین ولسمشر، ۱۸۶۸ – ۱۸۷۴ زکلونه

دومینګو فوسټینو سارمینټو له ۱۸۶۸ زکال څخه تر ۱۸۷۴ زکال پورې د ارجنټاین د جمهوریت د ولسمشر په توګه خدمت وکړ؛ ده په داسې حال کې د ولسمشرۍ چوکۍ خپله کړه چې د هغه څخه مخکني ولسشمر بارتولومه میتره ډېره هڅه وکړه چې بیاځلي ولسمشر شي. د ژوند لیک لیکونکي الیسون بانکلي په خبره: د هغه ولسمشرۍ «د ملت د محوري واک په توګه د متوسطې طبقې یا ځمکې لرونکو د راڅرګندېدو ښکارندویه وه. د ګائوچو دوره پای ته رسېدلې وه او د سوداګرو او مالدارانو دوره پیل شوی وه». سارمینټو د اساسي آزادیو د رامنځته کولو په لټه کې و او غوښتل یې د ټولو لپاره مدني امنیت او پرمختګ تضمین کړي؛ نه یوازې د محدودو کسانو لپاره. متحده ایالاتو ته د هغه سفر نوموړي ته د سیاست، دیموکراسۍ او ټولنیز جوړښت په اړه ګڼ شمېر افکار ورکړي و، په ځانګړې توګه هغه مهال چې نوموړی له ۱۸۶۵ زکال څخه تر ۱۸۶۸ زکال پورې هلته د ارجنټاین سفیر و.^[۱۳]^[۱۴]^[۱۵]^[۱۶]

هغه نیو انګلنډ په ځانګړې توګه د بوسټون – کمبرېج سیمه په ځان باندې د ډېرو اغېزو سرچینه بلله او په یوه ارجنټایني ورځپانه کې یې ولیکل چې: نیو انګلنډ «د معاصر جمهوریت زانګو او د ټولې امریکا لپاره یو ښوونځی دی». د هغه په وینا: بوسټون د «معاصرې نړۍ مخکښ ښار او د اصلاح شویو پروتستانتانو جنت دی ... اروپا دې په نیوانګلنډ کې هغه ځواک په پام کې ونیسي چې په راتلونکي کې یې ځای نیسي». سارمینټو نه یوازې سیاسي نظریاتو، بلکې په ښارونو او صنعت باندې متمرکز اقتصاد ته یې د ارجنټاین د عمدتاً کرنیز اقتصاد په اړولو سره ساختاري نظریاتو ته هم وده ورکړه.^[۱۷]

تاریخ لیکونکی ډیوېډ راک څرګندوي چې کادیلیسمو ته د پای ټکي اېښودلو سربېره په دولت کې د سارمینټو یو له اصلي لاسته راوړونو څخه د زده کړو ترویج کول و. هماغه ډول چې راک لیکي: «له ۱۸۶۸ څخه تر ۱۸۷۴ زکال پورې له ایالتونو سره د مرکزي حکومت روزنیزې مرستې څلور چنده زیاتې شوې». هغه ۸۰۰ روزنیز او پوځي مرکزونه جوړل چې په روزنیز سیسټم کې د پراختیا له امله ۱۰۰۰۰۰ ماشومانو کولای شول، ښوونځي ته لاړ شي. ^[۱۸]

نوموړي په ټولیزه توګه معاصر سازي پیل کړه، د زیربناو په برخه کې هغه د ارتباطاتو د پیاوړي کولو په موخه په ټول هېواد کې ۵۰۰۰ کیلومتره (۳۱۰۰ مایله) د ټلګراف مزي وغځول او دې ته یې لاره برابره کړه چې په بونس ایرس کې اداره وکولای شي، له ایالتي ادارو سره په اسانۍ اړیکه ونیسي؛ پوستي او د ریل سیسټمونه یې نوي کړل؛ هغه باور درلود چې سیمه ئیز او ملي اقتصاد نه جلا کېدونې اړیکې لري. له همدې یې لویې لارې، د ریل کرښه چې بونس آیرس ته پرې توکي راوړل کېدل او له لویې بریتانیا سره یې سوداګرۍ ته زمینه مساعده کوله، جوړ کړل. د هغه د ولسمشرۍ دورې تر پایه پورې د ۱۳۳۱ کیلومترو (۸۲۷ مایله) په اوږدو لویه لار جوړه شوې وه. په ۱۸۶۹ زکال کې هغه د ارجنټاین لومړنۍ ملي وګړ شمېرنه ترسره کړه.

په داسې حال کې چې سارمینټو له تاریخي پلوه ډېر ښه پېژندل شوی، خو هغه ډېر محبوب ولسمشر نه و. په واقعیت کې راک قضاوت کوي چې «په ټولیز ډول د هغه مدیریت ناهیلی کوونکی و». د هغه د ولسمشرۍ پر مهال ارجنټاین د پاراګوای پر وړاندې نه خوشحاله کوونکې جګړه پیل کړه؛ په ورته مهال وګړي له هغه په دې ناراضه و چې د چلي د ماژلان تنګي لپاره یې جګړه وه نه کړه. په داسې حال کې چې هغه د تولید کچه لوړه کړه، خو لګښتونه یې لوړ کړل او د هغه پر محبوبیت یې منفي اغېز وکړ. په دې سربېره د ژیړې تبې د وبا له امله بونس آیرس ته د ګڼ شمېر اروپايي کډوالو ورتګ او د کورنۍ جګړې د ګواښ زیاتوالي هم د هغه پر محبوبیت منفي اغېز درلود. په ورته مهال د سارمینټو ولسشمریزه دوره د بونس آیرس او ایالتونو ترمنځ د دوامدارې سیالۍ له مخې مشخصه کېږي. د پاراګوای پر وړاندې جګړه کې د سارمینټو زوی بللی (بچه خوانده) هم ووژل شو. سارمینټو له دې چارې څخه ډېر غمجن و او داسې انګېرل کېده چې هغه نور هېڅکله د تېر په څېر نه دی. ^[۱۹]^[۲۰]

د ۱۸۷۳ زکال د اګست په ۲۲ مه هغه مهال چې دوه ایټالوي انارشیستانو د هغه په مربي یا کوچ باندې ډزې وکړې، هغه له یو نا بریالي ترور څخه ژوندی ووت. هغوی د ریکاردو لوپر جورډان په نامه د فدارل کائودیلو له خوا استخدام شوی و. یو کال وروسته نوموړي په ۱۸۷۴ زکال کې خپله ولسمشري پای ته ورسوله او خپل ځایګی یې د پوهنې پخواني وزیر نیکولاس اویلانیدا ته پرېښود. ^[۲۱]

سرچينې

↑ ^۱٫۰ ^۱٫۱ پیوستون : 118751328 — خپرېدونېټه: ۲۷ اپريل ۲۰۱۴ — سرليک: Gemeinsame Normdatei — منښتلیک: Creative Commons CC0 License
↑ ^۲٫۰ ^۲٫۱ ^۲٫۲ د پرانسې ملي کتابتون پېژند: https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb121205608 — خپرېدونېټه: ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۵ — ليکوال: Bibliothèque nationale de France — سرليک: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم، платформа відкритих даних، платформа открытых данных، plateforme de données ouvertes، piattaforma di dati aperti، Opendata-Plattform، otevřená data platforma، åben-data-platform، տվյալների բաց շտեմարան، platforma za odprte podatke، plataforma de datos abierta، plataforma de dados aberta، платформа адкрытых даных، платформа на отворените данни، platforma otwartych danych، [ашық деректер платформасы] تېروتنه: [ناپېژانده] تېروتنه: {{Lang}}: ناسم ليک (لارښود): سکريپټ: cyrl ژبکوډ ملاتړ نه کوونکی: kk (لارښود)، ачык маалыматтарды платформа، açıq məlumat platforması، ochiq ma'lumotlar platforma، açık verilerin platformu، платформа отвореног података، platforma otvorenih podataka، platforma otvorenog podataka، platforma otvorených údajov، πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων، platformu atklātā datu، platforma atvira duomenų، platvormi avatud andmete، avoimen datan foorumi، nyílt adatok platformja، პლატფორმა ღია მონაცემები، платформа за отворени податоци، нээлттэй мэдээллийн тавцан، platformă de date deschise، platformo de malferma datumoj، open data platform، плятформа адкрытых зьвестак، Усьтэм даннойёслэн платформазы، асыҡ мәғлүмәт платформаһы، açıq malümat platforması، açıq malümat platforması، ачык малюмат платформасы، öppen dataplattform، платформаи додаҳои боз، ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы، гом бæрæггæнæнты платформæ، ashıq maǵlıwmatlar platforması او ачык мәгълүмат платформасы
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ SNAC ARK ID: https://snaccooperative.org/ark:/99166/w6vm59ds — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — خپرېدونېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
↑ ^۴٫۰ ^۴٫۱ Find a Grave memorial ID: https://www.findagrave.com/memorial/6919956 — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — خپرېدونېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
↑ ^۵٫۰ ^۵٫۱ Roglo person ID: https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=7929&url_prefix=https://roglo.eu/roglo?&id=p=domingo+faustino;n=sarmiento — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento
↑ د برېتانيکا انلاين پوهنغونډ پېژند: https://www.britannica.com/biography/Domingo-Faustino-Sarmiento — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — خپرېدونېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — سرليک: Encyclopædia Britannica
↑ Brockhaus Enzyklopädie online ID: https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/sarmiento-domingo-faustino — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — سرليک: Brockhaus Enzyklopädie — خپروونکی: F.A. Brockhaus
↑ Gran Enciclopèdia Catalana ID (former scheme): https://www.enciclopedia.cat/ec-gec-0061005.xml — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — سرليک: Gran Enciclopèdia Catalana — خپروونکی: Grup Enciclopèdia
↑ دوتنې ټوليزه پېژندنه: https://d-nb.info/gnd/118751328 — خپرېدونېټه: ۲۰ اپريل ۲۰۲۶ — سرليک: Gemeinsame Normdatei — منښتلیک: Creative Commons CC0 License
↑ د ټولټال کار کتنه په: https://www.bartleby.com/lit-hub/library — سمونګر: Charles Dudley Warner — سرليک: Library of the World's Best Literature
↑ CONOR.SI ID: https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/si/sl/conor/138681955
↑ Campobassi, José Salvador (1975). Sarmiento y su época, Volumen 1. Buenos Aires: Losada.
↑ Rock 1985, p. 130
↑ Bunkley 1969, p. 449
↑ Crowley 1972, p. 20
↑ Obras, 31: 197, article written October 9, 1865, for El Zonda, Obras, 24: 71. JSTOR [this reference is very confusing; please clarify]
↑ Rock 1985, p. 130
↑ Felipe Pigna, "Domingo Faustino Sarmiento" Archived 15 February 2008 at the Wayback Machine.. El Historiador; Biografias. [this reference needs to be replaced by better ones; see talk page]
↑ Crowley 1972, p. 21
↑ Crowley 1972, p. 23
↑ Crowley 1972, p. 22

[e3f7e60fd57a19a620f403bcf0bc3c7519ed92fc-1] ۱٫۰ ^۱٫۱ پیوستون : 118751328 — خپرېدونېټه: ۲۷ اپريل ۲۰۱۴ — سرليک: Gemeinsame Normdatei — منښتلیک: Creative Commons CC0 License

[42127a7ba81dc235c6bd55bebd8f7554c97dd441-2] ۲٫۰ ^۲٫۱ ^۲٫۲ د پرانسې ملي کتابتون پېژند: https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb121205608 — خپرېدونېټه: ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۵ — ليکوال: Bibliothèque nationale de France — سرليک: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم، платформа відкритих даних، платформа открытых данных، plateforme de données ouvertes، piattaforma di dati aperti، Opendata-Plattform، otevřená data platforma، åben-data-platform، տվյալների բաց շտեմարան، platforma za odprte podatke، plataforma de datos abierta، plataforma de dados aberta، платформа адкрытых даных، платформа на отворените данни، platforma otwartych danych، [ашық деректер платформасы] تېروتنه: [ناپېژانده] تېروتنه: {{Lang}}: ناسم ليک (لارښود): سکريپټ: cyrl ژبکوډ ملاتړ نه کوونکی: kk (لارښود)، ачык маалыматтарды платформа، açıq məlumat platforması، ochiq ma'lumotlar platforma، açık verilerin platformu، платформа отвореног података، platforma otvorenih podataka، platforma otvorenog podataka، platforma otvorených údajov، πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων، platformu atklātā datu، platforma atvira duomenų، platvormi avatud andmete، avoimen datan foorumi، nyílt adatok platformja، პლატფორმა ღია მონაცემები، платформа за отворени податоци، нээлттэй мэдээллийн тавцан، platformă de date deschise، platformo de malferma datumoj، open data platform، плятформа адкрытых зьвестак، Усьтэм даннойёслэн платформазы، асыҡ мәғлүмәт платформаһы، açıq malümat platforması، açıq malümat platforması، ачык малюмат платформасы، öppen dataplattform، платформаи додаҳои боз، ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы، гом бæрæггæнæнты платформæ، ashıq maǵlıwmatlar platforması او ачык мәгълүмат платформасы

[a5004fabc313e16c6046e0be4a967d8d4bb7c42c-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ SNAC ARK ID: https://snaccooperative.org/ark:/99166/w6vm59ds — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — خپرېدونېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷

[1061ff3f08f31e6a3b18dc2ecbbaa7ba66edf755-4] ۴٫۰ ^۴٫۱ Find a Grave memorial ID: https://www.findagrave.com/memorial/6919956 — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — خپرېدونېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷

[e61a0673a1bab39f869ac1cbf3b51f775666665f-5] ۵٫۰ ^۵٫۱ Roglo person ID: https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=7929&url_prefix=https://roglo.eu/roglo?&id=p=domingo+faustino;n=sarmiento — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento

[9b61f4a74732771d15758548adc72b5208b38c85-6] د برېتانيکا انلاين پوهنغونډ پېژند: https://www.britannica.com/biography/Domingo-Faustino-Sarmiento — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — خپرېدونېټه: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — سرليک: Encyclopædia Britannica

[705b97a976dfe03d9b7bea57c52fdb14ac436fdb-7] Brockhaus Enzyklopädie online ID: https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/sarmiento-domingo-faustino — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — سرليک: Brockhaus Enzyklopädie — خپروونکی: F.A. Brockhaus

[821546e03672fcac4310c5131cb7a000ad6d4bca-8] Gran Enciclopèdia Catalana ID (former scheme): https://www.enciclopedia.cat/ec-gec-0061005.xml — سکالو پېژند: Domingo Faustino Sarmiento — سرليک: Gran Enciclopèdia Catalana — خپروونکی: Grup Enciclopèdia

[76f7164da21fa01cde77171ac2c4ce16601aed7e-9] دوتنې ټوليزه پېژندنه: https://d-nb.info/gnd/118751328 — خپرېدونېټه: ۲۰ اپريل ۲۰۲۶ — سرليک: Gemeinsame Normdatei — منښتلیک: Creative Commons CC0 License

[17719537c93d3b75709dc5a408afd9a5d3cd7899-10] د ټولټال کار کتنه په: https://www.bartleby.com/lit-hub/library — سمونګر: Charles Dudley Warner — سرليک: Library of the World's Best Literature

[ebe5f106a9e981dcb8eccc611866b944248925cb-11] CONOR.SI ID: https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/si/sl/conor/138681955

[12] Campobassi, José Salvador (1975). Sarmiento y su época, Volumen 1. Buenos Aires: Losada.

[rock130-13] Rock 1985, p. 130

[14] Bunkley 1969, p. 449

[15] Crowley 1972, p. 20

[16] Obras, 31: 197, article written October 9, 1865, for El Zonda, Obras, 24: 71. JSTOR [this reference is very confusing; please clarify]

[rock1302-17] Rock 1985, p. 130

[historiador-18] Felipe Pigna, "Domingo Faustino Sarmiento" Archived 15 February 2008 at the Wayback Machine.. El Historiador; Biografias. [this reference needs to be replaced by better ones; see talk page]

[crowley21-19] Crowley 1972, p. 21

[20] Crowley 1972, p. 23

[crowley22-21] Crowley 1972, p. 22

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]