پښتو مثنوي
پښتو مثنوي (Pashto Masnavi) تاریخي ارزښت، داستاني جوړښت او فکري ځانګړنې مثنوي په لغوي مانا "دوه ګونی" ته ویل کېږي او په ادبي اصطلاح کې هغه شعري ټولګی دی چې د هر بیت د دواړو مسرو قافیې یو شان وي، خو د بل بیت له قافیې سره توپیر ولري. دا ځانګړنه شاعر ته د دې زمینه برابروي چې د قافیې له تنګسې پرته اوږده داستانونه، تاریخي پېښې او عرفاني افکار په زرګونو بیتونو کې بیان کړي.
| بنسټیز ډول | داستاني او عرفاني نظم |
|---|---|
| تخنیکي بڼه | مزدوجې قافیې (aa bb cc) |
| د عروج دورې | د روښانیانو او خټکو پېر |
| علمي څانګه | داستاني ادبیات (Epic/Narrative) |
د پښتو مثنوي تاریخي بهیر د پښتو مثنوي تاریخ خورا پخوانی دی، مګر د یو منظم ادبي صنف په توګه د روښاني غورځنګ په دوره کې خورا مشهور شو. بایزید روښان او د هغه مریدانو د خپلو عرفاني او عقیدتي افکارو د خپرولو لپاره له مثنوي څخه کار واخیست. وروسته، د خوشال خان خټک په کورنۍ کې مثنوي نوي رنګونه خپل کړل. د خوشال بابا زوی، عبدالقادر خان خټک، د مشهورې کیسې "یوسف زلیخا" په ژباړلو او نظم کولو سره پښتو مثنوي ته لوړ هنري مقام ورکړ. مانیز او موضوعي وېش پښتو مثنویانې د محتوا له مخې په څو مهمو برخو وېشل کېږي: عشقي او بزمي مثنویانې: په دې برخه کې د فولکلوري او نړيوالو عشقي کیسو بیان کېږي، لکه د یوسف او زلیخا، لیلی او مجنون، او د ادم خان او درخانۍ کیسې. رزمیه او حماسي مثنویانې: په دې ډول مثنویانو کې د جګړو، مېړانې او تاریخي پېښو انځورګري کېږي. د خوشال خان خټک ځینې مثنویانې د پښتني ننګ او جګړې ژوندي انځورونه دي. عرفاني او اخلاقي مثنویانې: چې د تصوف، د نفس د تزکیې او اخلاقي نصایحو لپاره ځانګړې شوې وي. په دې برخه کې د رحمان بابا او پیر محمد کاکړ اثار د یادولو وړ دي. هنري او تخنیکي ارزښت مثنوي په پښتو ادب کې د "داستاني نثر" د نشتوالي په پېر کې د کیسې د بیان یوازینۍ وسیله وه. د مثنوي وزنونه عموماً د موضوع له حساسیت سره سم ټاکل کېږي. دا صنف د پښتو ژبې د کلمو د بډاینې او د محاورو د ساتلو په برخه کې خورا لوی خدمت کړی دی.
اخځلیکونه
[سمول]کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، "پښتو منظوم داستانونه او مثنوي نګاري". د افغانستان د علومو اکاډمي، د ادبي څېړنو مرکز، "پښتو کلاسیکې مثنویانې: تحلیلي مطالعه". پوهاند عبدالحي حبيبي، "د پښتو ادبیاتو تاریخ"، دانش خپرندویه ټولنه، پېښور. Britannica Encyclopedia, "Pashto Literature: Classical Forms and Themes". JSTOR Database, "Structural Evolution of Afghan Narrative Poetry".