پښتو ادبي مشروطیت
پښتو ادبي مشروطیت (Pashto Literary Constitutionalism)
[سمول]=== د پښتني شعور اوښتون او د عصري ادبیاتو زیږون === ادبي مشروطیت په پښتو ادب کې هغه فکري پړاو ته ویل کېږي چې د شلمې پېړۍ په پیل کې یې پښتني ټولنه له "کلاسیکې دورې" څخه د "عصري دورې" په لور بوزوله. دا یوازې یو ادبي بدلون نه و، بلکې د فرانسوي انقلاب (French Revolution) د مفکورو په څېر، دا د استبداد پر وړاندې د قلم پاڅون او د ملي هویت د بیا ژوندي کولو هڅه وه.
| فکري سرچینه | د مشروطیت غوښتنې غورځنګ |
|---|---|
| مخکښ ادبي شخصیت | محمود طرزي او علامه حبيبي |
| بنسټیزه لاسته راوړنه | د نثر ساده کول او د مطبوعاتو وده |
| ادبي مکتب | ټولنیز ریالیزم (Social Realism) |
۱. د پښتو ادبیاتو پر لور د "طرزي" اغېز
[سمول]که فرانسویان "ویکټور هوګو" د خپل ادبي اوښتون سرلاری ګڼي، پښتنو ته محمود طرزي د سراج الاخبار له لارې نوی ادبي لیدلوری ورکړ. هغه پښتو ادبیات د شاهانو له ستاینې او خیالي بزمونو څخه راوویستل او د ساینس، سیاست او ازادۍ په لور یې سم کړل. په دې پړاو کې د لومړي ځل لپاره "پښتو ژبه" د یوې ملي او علمي وسیلې په توګه په نړیوال سټېج مطرح شوه.
۲. له "خیال" څخه تر "حقیقت" پورې (ریالیزم)
[سمول]د فرانسوي ریالستانو لکه "بالزاک" په څېر، پښتو لیکوالانو هم د ټولنې د ننه دردونه انځور کړل. نثري انقلاب: په دې پړاو کې پښتو نثر د پخواني پېچلي حالت څخه ووت. د ګل پاچا الفت او عبدالروف بېنوا په لیکنو کې د "فلسفي نثر" بنسټ کېښودل شو چې په خورا ساده کلمو کې یې ژور انساني حقایق بیانول. ټولنیز هدف: شاعري له ګل او بلبل څخه د هېواد د ابادۍ او د ولس د ویښتابه په وسیله بدله شوه.
۳. د پښتو ټولنې (اکاډمۍ) جوړښت او علمي مدیریت
[سمول]فرانسوي اکاډمۍ (Académie Française) چې څنګه خپله ژبه وساتله، پښتنو هم په ۱۹۳۷ کې د پښتو ټولنه په جوړولو سره د خپلې ژبې لپاره یو علمي بنسټ رامنځته کړ. دغلته د لومړي ځل لپاره د پښتو ادبي تاریخ په مډرن ډول تدوین شو او د ژبې د نوي کولو لپاره لغت جوړونه (Terminology) پیل شوه.
۴. نړیوال لیدلوری او پښتني روح
[سمول]پښتون لیکوال په دې پړاو کې یوازې په خپله سیمه کې ایسار پاتې نه شو، بلکې د نويو نړیوالو ادبي جریانونو (لکه نندارې، رومان او طنز) په پښتو کولو سره یې دا ژبه له نوي عصر سره همغږې کړه. دا د پښتو ادبیاتو د "بیا رغونې" (Renaissance) هغه پړاو و چې لا هم د اوسني معاصر ادب بنسټ ګڼل کېږي.
اخځلیکونه
[سمول]کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، "د افغانستان په معاصر تاریخ کې د مشروطیت ادبي اغېزې". د افغانستان د علومو اکاډمي، "پښتو معاصر نثر او د هغه ارتقايي پړاوونه". علامه عبدالحي حبيبي، "د پښتو ادبیاتو تاریخ: معاصر پېر"، کابل.Britannica Encyclopedia, "Modern Pashto Literature and the Era of Nationalism". ډاکټر مجاور احمد زیار، "پښتو ژبه او ادب: یو نوی لیدلوری".