پښتو ادب

د ويکيپېډيا لخوا
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
پښتو
پښتو
وييل کېږي په افغانستان: ختيځ، سوېل، سوېل لوېديځ او د سهېل او سهېل لويديځو سيمو کې; پاکستان: سهېل لوېديځه ولايتونه (خيبر پښتونخوا, سهېلي بلوچستان بلوچستان,[1] او ځينې نورې سهېلي سيمې); ايران: ځينې سهېل ختيځې سيمې; او په پاتې نړۍ کې د کډوالو پښتنو لخوا
ټول وييونکي نژدې. 35.5[2] تر 41[3] ميليون وگړو
Ranking 33[4]
د ژبې کورنۍ Indo-European
د ليکلو بڼه نسخ (عربي ابېڅې)[5][6][7]
رسمي دريځ
رسمي ژبه په Flag of Afghanistan.svg افغانستان (رسمي)
 پاکستان (ولايتي)
د ژبې د پرمختګ اداره د افغانستان د علومو اکادمي
د ژبې کوډونه
ISO 639-1 ps
ISO 639-2 pus
ISO 639-3 variously:
pus – Pashto (generic)
pst – مرکزي گړدود
pbu – سهېلي گړدود
pbt – سوېلي گړدود
دوتنه:Alphabeter.JPG
پښتو ابېځې

په ټوليزه توگه د پښتو ادب د ادبپوهانو په اند په دوه برخو کې ويشل شوی دی - يعنې شفاهي يا گړنی ادب او بل ليکلی يا تحريري ادب - گړنی ادب بيا يوه برخه د پښتو زړې سندرې دي چې شاعر ېې نامالوم وي - او بله برخه اولسي سندرې دي چې شاعران ېې مالوم وي-

لنډۍ ، ټپه ، کاکړۍ غاړی ، لنډکۍ ، سروکی (مسريزه) ، ناری ، فالونه ، چغيان (اننکی) ، يادهوي سندری ، سانذې(ساندې) ، نکلونه ، متلونه ، د سيندو سندری ، د ماشومانو ادبيات لکه اکو بکو، چاربيته ، کيسی چی د ذهني ازموينی په غرض ويل کيږي - همدارنگه ځينی کيسې لکه انگک بنگک ، سرکۍ وزه او نورې د پښتو د شفاهي ادب نمونی دي -

ليکلی ادب: لکه قصيده ، خوابنامه ، الفنامه ، ساقي نامه ، رباعي ، مثنوي ، غزل ، مناجات ، حمد ، نعت ، او اوسنۍ هايکو-

د پښتو د ليکلي ادب څيړنه له دوهمې هجرۍ پيړۍ د امير کروړ پهلوان له وياړنې څخه پيل کيږي - چې په 139 هجرۍ سپوږميز کال ېې ويلې ده - همغه شان د پښتو انشا لرغونی نمونه همدا وياړنه گڼل کيږي -

د پښتو ژبی املا څيړنه بيا د 612 هجرۍ د سليمان ماکو له تذکرۀ الاوليا څخه کيږي - د ميا روښان خيرالبيان ، د اخون درويزه مخزن الاسلام ، د خوشال خان دستار نامه ، د ملا مست سلوک الغزا د خپلو خپلو ځانگړنو سره د خپل خپل پير غوره نمونې گڼل کيږي -

د پښتو لمړی گرامر په 1195 هجري کال د معرفته الافغان کتاب وو چې د نوميالي شاعر او ليکوال پير محمد کاکړ تاليف دی - گڼل کيږي چې وروسته دغه لړۍ تر اوسه روانه ده -

د پښتو ژبې لومړی لاس ته راغلې قصيده د اسعد سوري قصيده ده چې په 425 هجري کال ويل شوې ده - که څه هم ويل کيږي چې په داريايي ادب پهلوي ادب کې قصيدې ته وورته شعري جوړښتونه موندل کيږي ، خو ترکومه چې د لاس ته راغلو اسنادو خبره ده ، نو له عربۍ څخه پښتو خله کړې - د نوموړي قصيده په دې ټکو پيل کيږي -


د فلک د چارو څه وکړمه کوکار ------- زمولوي هر گل چې خاندي په بهار

چې نولس تمهيدي او يولس خطابي بيتونه لري -

عرفاني افکار په دريمه هجرۍ پيړۍ کې په پښتو ادبياتو څادر غوړوي - او د عشق او محبت سندرې لومړې بيلگه په ليکلې ادبياتو کې په 550 هجري سپوږميز کال کې ويل شوې ده چې پيل ېې داسې کيږي -

گهيځ رڼا د لمر خپره سوه ------ زما په کور د وير ناره سوه

د بيلتون ورځ خوره تيارۀ سوه ---- غږ شو ناڅاپه چې بيلتون راغې

د مهالينو پيښو په پښتو ادب خپل خپل اغيز ښيندلی همداوجه ده چې کله د پښتو شعر او شاعري رزمي او بزمي برخه پياوړې ښکاري -

غزل په پښتو کې اووه سوه کلن عمر لري - لاس ته راغلې نمونه ېې د انمې هجرۍ پيړۍ د اکبر د غزل يو څو بيتونه دي چې پوهاند حبيبي په پښتانۀ شعرا کې ځاۍ کړي دي -

د خپل ځان له ميړانې څه وييل کړم --- د عشق وير به تل پخپله پټول کړم

ما مدام لکه بورا په گلو گشت کړ ----- اوس به ځم په سرتور فراق د گل کړم

د بيلتون له ويره ژاړم اوښکې وينې------ زه اکبر په خپل اشنا د سر ښندل کړم

همدارنگه د زرغونې کاکړ د بوستان ژپاړنه چې په نهمه هجرۍ پيړۍ کې ېې کړې د ژباړنې لومړۍ نمونه گنل کيږي - نوموړې د شاعرۍ سره سره ښه خطاطه هم وه -

دا هم وگورۍ

لنډۍ

سرچينې