پښتانه د اسیا په زړه کې د تمدن تاریخ او قدرت محوري ستنه
پښتانه د اسیا په زړه کې د تمدن، تاریخ او قدرت محوري ستنه (Pashtuns: The Axial Pillar of Civilization and Power in Central Asia) پښتانه د نړۍ یو له سترو او لرغونو قومونو څخه دي چې د اسیا په جغرافيه کې یې د امپراتوریو په جوړولو، د کلتورونو په نښلولو او د بشري ارزښتونو په ساتلو کې محوري رول لوبولی دی.
| لومړنی استوګنځی | هندوکش، سپین غر، بلخ، غور،هلمند،سوات او سلیمان غرونو لړۍ |
|---|---|
| لرغونی پېژند | باختریان، ساکایان، لودیان اریایان (Pactyans) |
| سیاسي واکمني | له ډیلي تر اصفهان او له منځنۍ اسیا تر عربي سمندرګي |
| کلتوري قانون | پښتونوالي (The Pashtun Honor Code) |
| ژبنی مقام | پښتو (Pashto Language) |
پښتانه (Pashtuns) چې د تاریخ په اوږدو کې د افغانانو په نوم هم پېژندل شوي، یو داسې ولس دی چې د اسیا په زړه کې یې د "تمدنونو د پله" حیثیت درلودلی دی. د دوی تاریخ د مېړانې، علم، هنر او مدیریت یو داسې ترکیب دی چې د پېړیو په اوږدو کې یې د اسیا سیاسي او کلتوري نقشه بدله کړې ده. ۱. لرغونی تاریخ او د پښتنو ريښې (Ancient Origins) د پښتنو تاريخي ريښې تر میلاد زرګونه کاله وړاندې رسېږي. تاریخپوهان په دې باور دي چې پښتانه د هغو اریایي قبیلو پاتې شوني دي چې په باختر او اریانا کې مېشت وو. د یوناني تاریخپوه هیرودت په اثارو کې د "پکټیک" (Pactyan) په نوم د یو قوم یادونه شوې چې په همدې سیمو کې اوسېدل او د مېړانې او ازادۍ په روحیه سمبال وو.[۱] د باختري او ساکايي تمدن وارثان پښتانه د باختري تمدن مستقیم وارثان ګڼل کېږي. د دوی ژبه، دودونه او فزیکي جوړښت ښيي چې هغوی په دې سیمه کې د زرګونو کلونو راهیسې د تمدنونو ساتونکي پاتې شوي دي. ۲. د پښتنو زرینې امپراتورۍ (The Golden Empires) پښتنو یوازې په خپله سیمه کې نه, بلکې د اسیا په کچه داسې نظامونه رامنځته کړل چې نن هم د حکومتولۍ بېلګې ګڼل کېږي: الف: غوري او لودي واکمنۍ (Ghorid and Lodi Dynasties) غوریانو د هند په نیمه وچه کې د اسلامي تمدن او معمارۍ نوی عصر پیل کړ. د قطب مینار او د جام منار په څېر تاریخي اثار د دوی د انجینرۍ او هنر شاهکارونه دي. لودیانو بیا په هند کې یو داسې اداري سیسټم جوړ کړ چې د مذهب او توکم له تبعیض پرته یې خلکو ته د خدمت زمینه برابره کړه. ب: د شېر شاه سوري نړیوال اصلاحات (Reforms of Sher Shah Suri) شېر شاه سوري د اسیا یو له سترو نابغه واکمنانو څخه و. هغه د لومړي ځل لپاره د "روپۍ" (Rupee) په نوم د اسعارو سیسټم جوړ کړ چې نن هم په ډېرو هېوادونو کې کارول کېږي. هغه د شاهي لارې (Grand Trunk Road) په جوړولو بنګال له کابل سره ونښلوه.[۲] ج: د احمد شاه بابا دراني امپراتوري (Durrani Empire) په ۱۷۴۷ کال کې احمد شاه دراني د عصري افغانستان بنسټ کېښود. د هغه امپراتوري د عثماني خلافت وروسته په اسلامي نړۍ کې تر ټولو لویه امپراتوري وه. هغه ته ځکه "بابا" ویل کېږي چې هغه یوازې یو فاتح نه، بلکې یو حکیم او د خپل ملت مهربانه مشر و.[۳] ۳. پښتونوالي: د بشریت او اخلاقو کوډ (Pashtunwali: The Ethical Code) پښتونوالي هغه ټولنیز سیسټم دی چې پښتانه یې په نړۍ کې له نورو ملتونو جلا کړي دي. دا یو نالیکلی اساسي قانون دی چې پر مېلمه پالنه، ننواتې او جرګې ولاړ دی. جرګه د نړۍ یو له پخوانیو دیموکراټیکو سیسټمونو څخه ده.[۴] ۴. پښتو ژبه او د فکر خزانه (Pashto Literature and Thought) پښتو ژبه د هند-اروپایي ژبو په کورنۍ کې د هغې د لرغونتوب له امله ځانګړی مقام لري. پښتو ادب د حماسې او تصوف لویه خزانه ده. د خوشال خان خټک ملي شاعري او د رحمان بابا انساني فلسفه د دې ژبې د لوړ مقام ښکارندویي کوي.[۵] ۵. د تمدنونو پله او د اسیا زړه (The Heart of Asia) پښتانه د تاریخ په اوږدو کې د وریښمو لارې (Silk Road) ساتونکي پاتې شوي دي. هغوی د هند، پارس او منځنۍ اسیا ترمنځ د سوداګرۍ او افکارو په لېږد کې محوري رول درلود. دا جغرافیاوي موقعیت پښتنو ته یو نړیوال لیدلوری ورکړی چې تل یې د خپلې خپلواکۍ دفاع کړې ده. سرچینې (References)
- ↑ Caroe, Olaf. "The Pathans: 550 B.C.-A.D. 1957". Oxford University Press.
- ↑ Habibi, Abdul Hai. "A Short History of Afghanistan". Kabul University Press.
- ↑ Dupree, Louis. "Afghanistan". Princeton University Press.
- ↑ Ahmed, Akbar S. "Pukhtun Economy and Society". Routledge & Kegan Paul.
- ↑ Morgenstierne, Georg. "An Etymological Vocabulary of Pashto". Oslo University Press.