پشه يان

اريايي
ټول نفوس
	نږدې ۵۰۰,۰۰۰
ګڼ مېشتې سيمې
	لغمان، ننګرهار، نورستان، کونړ، پنجشېر، کاپيسا، کابل (سروبي ولسوالۍ)
ژبې
	پاشایی ژبه; پښتو او فارسی د دويمې ژبې په توګه;
دين
	اسلام
اړوند توکمډله
	کشمیری ها کالاش ها بلوری ها

پاشایی

پاشایی د افغانستان له تر ټولو لرغونو او اصیلو قومونو څخه دي او خپله ژبه لري چې د پاشایي ژبې په نوم یادېږي. د «پاشایي» نوم د یوه ډېر لرغوني نوم بدله شوې بڼه ګڼل کېږي چې شاوخوا دوه نیم زره کاله پخوانۍ سابقه لري. دغه نوم په بېلابېلو تاریخي دورو کې د بهاشه، بهشه، پیشه‌چه، پیشاچي، پشاوي، پاشایي، پشیي، پشئي او پشه‌اي په بڼو ثبت شوی دی. تر اوسه د پاشایي نوم د رېښې او نومونې په اړه بېلابېل نظریات وړاندې شوي دي:

۱. ځینې پوهان باور لري چې «پاشایي» له «بهاشه» کلمې څخه اخیستل شوې ده. پانیني هم دغه نوم یاد کړی او ویل کېږي چې له همدې څخه د سانسکریت ژبې بنسټ رامنځته شوی دی. په پاشایي ژبه کې «بهاشه»، «بهاش» یا «باش» د وینا او خبرې په معنا کارېږي.

۲. ځینې نور پاشایي د «پشاچه» یا «پشاثه» څخه اخیستل شوی بولي، چې د دیو او یا غوښه خوړونکي معنا ورکوي.

۳. یو شمېر کسان په دې اند دي چې پاشایي له «پشي» څخه اخیستل شوې ده چې د ټینګښت او ځواک معنا لري؛ ځکه په پاشایي ژبه کې دیوال او قبرقه دواړه په همدې مفهوم یادېږي او د ټینګښت او ځواک نښه ګڼل کېږي.

۴. ځینې روایتونه وایي چې په لرغونو زمانو کې د همدې خلکو له منځه یو پاچا و، او وروسته د قومي او ژبني تړاو له امله خلک او ژبه دواړه د هغه پاچا په نوم «پاشایي» ونومول شول. ویل کېږي چې په پخوانیو وختونو کې پاچا ته «پاشا» ویل کېدل، او د وخت په تېرېدو سره له همدې نوم څخه پاشایي، پشایي او پشه‌اي نومونه رامنځته شول.

سره له دې، یوازې په دغو نظریو ټینګار کول د ژبپوهنې او لرغون‌پېژندنې له علمي اصولو سره سم نه ښکاري، او د دې قوم د نوم د اصل د موندلو لپاره باید تاریخي سرچینې په دقت وڅېړل شي. موږ پوهېږو چې په پهلوي فارسي کې د «س» او «ش» توري ډېر ځله یو د بل پر ځای کارېدل؛ لکه «فرشته» او «فرسته». همدارنګه «پسا» او «پشا» په لرغوني تاریخ کې پېژندل شوي نومونه دي، هغه نومونه چې کوروش او داریوش ورسره تړاو لري. د پسا (فسا)، پاسارګاد او پسره (بصره) نومونه هم له همدې تاریخي لړۍ سره تړلي بلل کېږي. د کرمان او لمغان نومونه هم د تاریخي او ژبني بدلونونو له مخې یو له بل سره اړیکه لري.

د پاشایی قوم جعرافیه

پشه‌ایان د افغانستان له زړو (باستاني) او اصلي قومونو څخه دي، چې زیاتره د هندوکش د غرونو په جنوبي لمنو کې مېشت دي. پشه‌ای خلک د افغانستان په ختیځو سیمو کې، په ځانګړي ډول د کاپيسا ولایت په اله‌سای، کوهبند، نجراب، تګاب او د کوهستان ولسوالیو، د لغمان ولایت په الینګار، الیشنګ، دولت‌شاه، او قرغه‌يي ولسوالیو، د ننګرهار ولایت په شېوه، دره نور او مرکز کې، د کنړ ولایت په نورګل، چلس، کونګل او کور سیمو، د نورستان ولایت په ننگراج او دوآبه ولسوالیو، او د کابل ولایت د سروبي ولسوالۍ د اوزبین په سیمه کې له خپلو پښتون، تاجک او نورستاني ورونو سره ګډ ژوند کوي.

همدارنګه، پشه‌ایان په مرکزي ولایتونو کې هم خواره واره مېشت دي؛ لکه: د غزني ولایت په جاغوري ولسوالۍ د چل باغتوی سیمه، د مالستان ولسوالۍ حصه دویمه، د ارزګان ولایت پیک خاص سیمه، د پغمان ولسوالۍ د پشه‌یي دره، د کابل ښار مرکز، د خوست فرنگ ولسوالۍ تګاب پشه‌یي، د اندراب ولسوالۍ د قاصان پشه‌یي دره، د بغلان ولایت بغلان مرکزي، د تخار ولایت نارچمن، د بدخشان ولایت شهر بزرگ، او د کندز، بلخ، فاریاب او هرات ولایتونو ځینو سیمو کې هم له نورو قومونو سره ګډ ژوند کوي.

د پشه‌یي خلکو ډېر شمېر د تېرو پېړیو په اوږدو کې د بېلابېلو لاملونو له کبله له خپلو اصلي سیمو (چې ګندهارا بلل کېدې) نورو برخو ته کډه شوي، چې زیاتره یې خپله پشه‌یي ژبه له لاسه ورکړې. یو شمېر پشه‌ییان پخوا پاکستان او ایران ته هم کوچېدلي دي.

د میر غلام محمد غبار د لیکنو له مخې، پشه‌یي خلک شاوخوا اووه نیم پېړۍ وړاندې له ګندهارا څخه د غور او غرجستان سیمو ته کوچېدلي دي. همدارنګه، فیض محمد کاتب هزاره د جاغوري په اړه د پشه‌یي سیمې او خلکو یادونه کړې. ظهیرالدین محمد بابر هم شاوخوا پنځه سوه کاله وړاندې د کابل او شاوخوا سیمو کې د پشه‌یي ژبې شتون یاد کړی دی.

پشه‌یي قوم اوس مهال اووه استازي په افغانستان ولسي جرګه (پارلمان) کې لري. دا خلک زیاتره د پښتنو ترمنځ ژوند کوي، او شمېر یې له نیم میلیون څخه ډېر اټکل شوی. د پشه‌یي خلکو دین اسلام دی او د حنفي فقهې پیروان دي.

ښوونه او روزنه

د پېړیو په اوږدو کې د پشه‌یي خلکو ژبه د دولتي ژبو تر اغېز لاندې راغلې وه. خو له تېرو ۳۰ کلونو راهیسې پشه‌یي پوهانو هڅه کړې چې خپله ژبه یوازې وساتي نه، بلکې پراخه یې هم کړي. له هماغه وخته راوروسته، کتابونه او رسنۍ د پشه‌یي قوم په اړه لیکنې کوي. اوس مهال د پشه‌یي ژبې راډیويي او تلویزیوني خپرونې هم شته.

حفیظه رحیمي وایي:

«موږ دا مهال له اول ټولګي څخه تر دولسم ټولګي پورې درسي کتابونه په پشه‌یي ژبه تألیفوو. له محتوايي پلوه دا کتابونه له نورو کتابونو سره هیڅ توپیر نه لري، خو ځینې مطالب یې له زموږ د سیمې له فرهنګ سره اړخ لګوي. موږ داسې موضوعات لیکو چې د سیمې له فرهنګي روحيې سره همغږي ولري.»

تر اوسه پشه‌یي خلک داسې ښوونځي نه لري چې لوړې ټولګي ولري. خو په دې وروستیو کې د ننګرهار ولایت د دره نور ولسوالۍ کې یوه خیریه مؤسسه د پشه‌یي ژبې د سوادآموزۍ کورسونه جوړ کړي دي. د دې کورسونو درسي کتابونه په پشه‌یي ژبه چاپ او تدریسېږي.

که څه هم د افغانستان د معارف وزارت د تألیف او ترجمه ریاست هم د پشه‌یي ژبې لپاره درسي کتابونه تألیف او چاپ کړي، خو لا تر اوسه تدریس نه‌دی پیل شوی.

بله ستونزه دا ده چې د پشه‌یي مېشتو سیمو یو شمېر خلک خپله ژبه له لاسه ورکړې ده. د بېلګې په توګه، د کابل ولایت د پغمان ولسوالۍ یوه کلي او دره د پشه‌یي په نوم یادېږي، خو اوس یې خلک پشه‌یي ژبه نه وایي. دا په داسې حال کې ده چې د کابل مجلې د ۱۳۱۳ هجري شمسي کال د کلني په یوه مضمون کې راغلي وو«په پغمان کې د بیګ توت په سیمه کې، د پشه‌یي په کلي کې، د ۵۰۰–۶۰۰ کورونو خلک پشه‌یي ژبه وایي.»

د پاشایی قوم تاریخ

پاشایی خلک د آریایانو یوه برخه دي، چې له څلورو زرو کلونو زیات د افغانستان په خاوره کې ژوند کوي. د تاریخي اسنادو، او په ځانګړي ډول د "ریګ ویدا" د سرودونو له مخې دا څرګندیږي چې د بلخ د زوړ ښار ویدیک آریایي قبیلې د هندوکش له درو څخه د ختیځو او جنوب‌لوېدیځو سیمو خوا ته خپرې شوې. له دې ډلې یو شمېر خلک د کوبها سیند (اوسنی کابل سیند) او د هغه له څانګو څخه د نجراب، تګاب، سروبي او لغمان له لارې د کنړ د سیند حوزې ته رسېدلي، او له هغه ځایه د سواستو (اوسنی سوات، پاکستان) خوا ته تللي، او هلته مېشت شوي. د نن ورځې پشه‌یي خلک هم همدغو خلکو ته ورګرځي.

د ریګ ویدا د سرودونو (چې شاوخوا ۱۴۰۰ ق.م لیکل شوي) او نورو باوري اسنادو پر بنسټ، د نن ورځې پشه‌یي خلک په هغه زمانه کې د "الینا" په نوم یاد شوي دي. د آریایي قومونو ترمنځ د لس قبیلو نامتو جګړه کې، چې مشهوره تاریخي پېښه ده، الینا قبیله د پام وړ نوم او مقام لرلو. دا جګړه د سوداس (د بهاراته قبیلې مشر) او ویسو مترا ترمنځ وشوه، چې سوداس او د هغه متحد قبایل پکې بریالي شول. له همدې امله د آریایي قومونو هغه لاره چې "ویسو مترا جبهه" بلل کېده هند ته وتړل شوه او دا قبایل په خپلو سیمو کې پاتې شول.

د همدې قومونو له ډلې، الینایان (چې ننني پشه‌ییان، دَردیان او نورستانیان پکې شامل دي) د کوبها سیند په شمالي درو، یعنې الینگار او الیشنګ کې مېشت شول. له وخت سره، د نفوس د زیاتوالي او نورو عواملو له امله، دا خلک د همدې درو شاوخوا او د کابل او پېښور ترمنځ د پراخې غرنۍ وادۍ (کندهار شمال‌لوېدیځه خوا) سیمو ته پراخ شول.

په تاریخ کې پشه‌یي خلک د بېلابېلو نومونو لاندې یاد شوي، لکه:

الینا (یعنې سمسور، شین او ښایسته)،
دَردي (یعنې غرنۍ یا غرني خلک)،
کوهستاني،
دیګان،
لغماني (یعنې د دهن یا سیند غاړې مېشتي)، او په وروستیو کې یې ځینې نور نومونه هم خپل کړي، لکه:
نورستاني،
شاړی (چې یوه پشه‌یي کلیمه ده او مانا یې ده "لاړ شو" یا "ورشو").

د علینګر او الیشنګ ولسوالیو نومونه چې د پشه‌یي خلکو مېشت ځایونه وو او اوس هم ډېری پشه‌ییان هلته ژوند کوي، د "الینا" له نوم سره تړلي دي. "الینګر" په پشه‌یي ژبه کې د "الینا د کور یا د ځای" معنی لري. په اله‌سای ولسوالۍ کې هم د الینا نوم ریښه لیدل کېږي.

یوه بله مهمه تاریخي اشاره دا ده چې د اسکندر مقدوني د یرغل پر مهال، هغه قبایل چې د کابل سیند په شمالي خوا کې وو او له سختې جګړې سره یې د اسکندر لښکر ته ماتې ورکړه، اسکینی، ګوري، او اسپا بلل شوي، او دا قبایل ننني پشه‌یي خلک دي.

– اسکینی: د اله‌سای ولسوالۍ یوه سیمه او قبیله ده چې له اساکینی نوم سره بې‌اړخ نه ګڼل کېږي.

– ګوري: د دره نور ولسوالۍ خلک د "ګوار" کلمه د "اصیل" او "صاف" په مانا کاروي، او دا ورته ویاړ دی. همداراز د "ګوریک" سیمه شته، خلک‌یې پشه‌یي دي، او "ګوریک" قبیله د "کوهی کلمان" سیمې اوسېدونکي هم لري. د ګوارباتي او ګهواري ژبې ویونکي چې د کنړ د علیا سیمو کې اوسېږي، له پشه‌ییانو سره ډېر نږدې نسبت لري.

– اسپی (اشپی): د اله‌سای ولسوالۍ په اشپی دره کې اوسېدونکي خلک "اشپی‌وال" بلل کېږي، او دا هم د پشه‌یي خلکو له لرغوني نسب څخه یوه مهمه نښه ده.دا ټول نومونه، سیمې او قبیلې ښيي چې د نن ورځې پشه‌یي خلک د هماغه لرغوني آریایي تمدن یوه ژوندي څانګه ده.

ژبه

پاشایی ژبه د آریایي ژبو یوه څانګه ده. د وختونو په اوږدو کې، د دې ژبې لپاره بېلابېل نومونه کارول شوي دي؛ لکه: بهاشه، بهشه، پیشاچه یا پایشاچي، ګندهاري، دادیکا، داردي، کوهستاني، لغماني، دهگان (دیګان) او په وروستیو کې خاریگا او شاړی. دا ټول نومونه د پشه‌یي ژبې له ريښې سره تړاو لري.

ډېری پشه‌یان خپل اصل پښتون بولي، خو وایي چې دوی یوازې یوه ځانګړې ژبه لري. ډېری پشه‌یي خلک همداراز پر پښتو او فارسي ژبو هم تسلط لري.

ډاکټر مجاور احمد زیار، د افغانستان نومیالی ژبپوه، وایي چې د پشه‌یي ژبې شاوخوا شل بېلابېل لهجې (گویشونه) شته. د هغه په وینا، پشه‌یي ژبه د هندي ژبو له ډلې څخه ده او د دردیک په نوم یوې څانګې پورې اړه لري. دردیک یوه ژبنۍ ډله ده چې نږدې شل لهجې یې په افغانستان کې ویل کېږي، او ویونکي‌یې تر کشمیر پورې خپاره دي. هغه زیاتوي چې دا خلک پخوا له هندیانو سره یوځای د هغه لوري ته تللي وو، خو بېرته راستانه شوي او د غرونو په لمنو کې مېشت شوي.

پشه‌یي ژبه د افغانستان په ځینو سیمو او ولسوالیو کې ډېر ویونکي لري، خو لا تر اوسه یې د ویونکو کره شمېر نه دی تثبیت شوی.

غلام صدیق شنګنیک، د افغانستان د معارف وزارت د پاشایي ژبې د نصاب د څانګې مشر وایي:

"د پاشایي ژبې ویونکو کره شمېر معلوم نه دی، خو دا معلومه ده چې د کاپیسا، لغمان او ننګرهار ولایتونو په ځینو ولسوالیو کې خلک یوازې په پاشایي ژبه خبرې کوي."

د لغمان او کنړ ډېری ځای‌نومونه هم د پشه‌یي ژبې له مخې نومول شوي دي، لکه:

ګندهارا: د خوشبوی راوړونکې معنا لري
لغمان (اصلاً لمګان): د "دهن‌نشین" یا د کلی مالک معنی لري
درونته: د "غره پرې شویه" معنا لري
کاپیسا (اصلي بڼه‌یې "پېشي‌کا" ده): پشه‌یي جوړوونکی یا تړاو لرونکی
اله سای: د اله شاه خېل له نومه اخیستل شوی (خېل د الینا شاه)
الینګر: د "الینا ځای" معنا لري
پشیګر: د پشه‌یي خلکو ځای
الیشنګ: د "الینا کور"
ګمبیري: د "دښته" معنا لري
شیګل: د "شپږ درو" معنا لري
کله‌گوش (اصلي بڼه "گله‌گوش"): د "صوف دره"
نورګل: د "نور دره" (ګ باید په زور سره تلفظ شي) او نور ډېر ځایونه.

د ځینو څېړونکو، په ځانګړي ډول ډاکټر سید چراغ حسین شاه (د پښتو پوهنتون د مجلې ۳۶مه ګڼه)، په باور پشه‌یي ژبه د سیمې د ډېرو ژبو مور ژبه ده.

د پشه‌یي ژبې لومړۍ قاموس (فرهنګ لغات) د حمیدرضا کهنګي لخوا لیکل شوی، چې د «فرهنگ و زبان پشه‌ای مردم افغانستان» تر نوم لاندې په ۱۳۹۸ هـ ش کال، د ایرانا خپرندویې ټولنې له خوا په تهران کې خپور شوی.

ادبي یا ژبني کارونې

د پاشایی ژبې رسم‌الخط د افغانستان د نورو ژبو لکه دری، پښتو او نورو ژبو په څېر د عربي رایج رسم‌الخط نه کار اخلي. په پخوا زمانو کې هم د پاشایی ژبې د لیکلو لپاره د سلطنتي حکومتونو رایج رسم‌الخط کارول شوی دی، او د ځینو لیکنو له مخې، ځینې مشهور تاریخي کتابونه لکه "بدهت کهنا" او "ملندا پنه" په پاشایی ژبه لیکل شوي دي (هیواد، ۱۳۸۸/۳/۱۰).

اوس مهال هم د افغانستان د معارف وزارت د تعلیمي نصاب په چوکاټ کې د کتابونو د لیکلو لپاره همدغه رسم‌الخط کارول کېږي.

پشه‌ای ژبه په اصل کې له آریایي ژبو نه راولاړه شوې، او له خپلو ګډو نیاکانو څخه یې دا ژبه په میراث کې اخیستې ده. لکه: "سامیک"، "شامیک" (پشه‌ای)، چې پخوا یې په پخوانۍ فارسي کې "سیامک" یادېده، یا "شام فقلی" چې د توروالي یا تیارو معنی لري. همدارنګه کلمې لکه "سرخ"، "سور"، "سونیک" یا "ستودن"، "ستایل" او "استویک" د دری، پښتو او پشه‌ای ژبو ګډې ریښې دي.

خو سره له دې هم، پاشایی ژبه په ځینو مواردو کې د دری او عربي ژبو (چې له پښتو او دری له لارې راغلي) تر تاثیر لاندې راغلې ده. بله خوا، پاشایی ژبه خپله هم په ځانګړي ډول په هغو سیمو کې چې له نورو ژبو سره ګډې پولې لري، په دری او پښتو ژبو باندې اغېز لرلی دی.

د بیلګې په توګه:د لغمان او ننګرهار د دری‌ژبو خلک مور ته "آیی"، روغ ته "سسته"، واښه ته "توش" او خواښې ته "سیانی" وایي، او د پنجشېر او کاپیسا خلک د توت خوړلو ته "پکیک" وایي، چې دا ټول کلمات د پاشایی ژبې دي. همداراز ډېر نور کلمات شته چې نومونه یې نه دي اخیستل شوي، خو د پاشایی ژبې اصل لري.

کلتور او دودونه

د پاشایی خلکو رسم، رواج او کلتور له نورو قومونو او مليتونو سره ځینې توپیرونه لري. د بېلګې په توګه، پاشایي خلک د خپلو ستونزو د حل لپاره یوه غونډه لري چې ورته «مارات» وايي. «مارات» د پاشایي مشرانو غونډه ده چې په بڼه کې د افغانستان د نورو قومونو د جرګې سره ورته والی لري.

د واده مراسم هم د پشه‌یي خلکو په منځ کې ځانګړي ځانګړتیاوې لري. حفیظه رحیمي، د افغانستان د معارف وزارت د پشه‌یي ژبې د نصاب د څانګې غړې وايي:

«کله چې یو هلک او نجلۍ سره نامزاد شي، له پیل څخه یې یو له بل سره لیدنې او لیده کاته وي. هغه محدودیتونه چې په نورو سیمو کې د نامزادو لپاره شته، دلته نشته. همدارنګه واده هم خپلې ځانګړې مراسم لري چې ترسره کېږي.»

که په داسې سیمه کې چې ټول خلک یو له یوې قبیلې او طایفې وي، د روی‌ګیري (دښمنۍ) دود په ډېرو ځایونو کې نشته. حتی ځینې سیمو کې ښځې پرته له دې چې هر څوک چې د هغوی مخې ته تېر شي وپیژني، ورته موټکي وايي او هرکلی یې کوي.

د پشه‌یي ښځو او نارینو پخوانۍ جامې اکثره تورې یا سپینې وې. د ښځو کمیس نسبتاً پراخه او اوږده وي، او تنبان یې لږ تنګ وي. برعکس، د نارینه وو کمیس کوټ او تنبان یې نسبتاً پراخه وي. ډېری پشه‌یي ښځې یوه تور کم عرض ټوټه چې اوږدوالی یې یو نیم تر دوه مترو پورې وي، لکه دستار په سر تاووي، او د هغې ګوشې چې د ابریشم له لارې ښکلي شوي وي، دواړو خواوو ته ښکته راځوي، چې دا ډول یې یوه برخه غوږونه او وېښتان پوښلي وي.

د نوروز په ورځ، ښځې او نارینه اکثره له خپلو کورونو راوتي، ډلې ډلې او ډلې ډلې کرنیزو ځمکو، باغونو او غرونو ته ځي، د تازه هوا او طبیعت ښکلا څخه خوند اخلي او خوشحاله تېروي، ځکه په دې وخت کې هوا نسبتاً ګرمه او شنه شنه وي. پشه‌یي خلک په دې ورځ اکثره کار نه کوي.

یوه سپین ږیری کس وویل چې یوه ورځ یو کس چې نهال یې له ځان سره درلود او غوښتل یې چې هغه په ځمکه کې وکري، خو کله چې پوه شو چې نوروز دی، نهال یې ونه کره او بېرته کور ته ولاړ.

سربېره پر دې، ځوانان په دې ورځ د ځینو محلي لوبو لکه:

ډبره غورځول
کشتي
ټوپ وهل
"اینډ" لوبه (چې د پشه‌یي خلکو ځانګړی ورزش دی)
ښکار وهل
ګاز خوړل
سندرې ویل

غږونه

د پاشایی ژبې د رسم‌الخط پر بنسټ چې په څو لسیزو کې ورته جوړ شوی، دا ژبه ۴۷ ځانګړي غږونه (صداوې) لري، چې ځینې یې له نورو هندي-آریایي ژبو سره توپیر لري.

د پاشایی ژبې په الفبا کې داسې توري شته چې په نورو ژبو لکه عربي، فارسي او پښتو کې نشته.

مثلاً یوه توره چې بڼه یې د "شین" غوندې ده، خو له "شین" څخه توپیر لري او ځانګړی غږ لري، نو ژبپوهانو دې ځانګړي غږ لپاره خپل ځانګړی سمبول جوړ کړی دی.

همدارنګه، په پاشایي ژبه کې الف یو څو بېلابېل لهجوي (لحنونه) لري، چې دا موضوع د آلماني ژبپوهانو لخوا هم تایید شوې ده.

په ټوله کې پاشایي ژبه د خپلې ځانګړې غږیزې سیسټم له مخې له نورو ورته ژبو توپیر لري او دا توپیرونه یې ژبني ځانګړتیاوې ښکاره کوي.

د پاشایی ژبې پراختیا

د پاشایی ژبې ادبیات او کلتور که ډېر لرغونی او غني وو، او په ځینو پخوانیو اثارو کې لکه د ابن بطوطه په سفرنامه کې هم یادونه شوې، خو د پاشایي فرهنګ په لیکلي بڼه کار په افغانستان کې یوازې د تېرو درېیو لسیزو راهیسې پیل شوی دی.

غلام صدیق شنګینګ وایي چې یوازې په دې درېیو لسیزو کې د پشه‌یي ژبې په اړه شاوخوا ۶۰ تر ۷۰ ټوکونو کتابونه لیکل شوي دي.

اوسمهال، پاشایي ژبه د خپل ګاونډي ژبو، پښتو او فارسي، څخه ډېر اغېزمنه شوې ده. عزیزالله شلماچ وایي:

«موږ هم اوس فارسي پوهېږو او هم پښتو، کله چې خبرې کوو، څوک نه پوهېږي چې موږ پښتانه، تاجیک یا پاشایي یو، چې دا د پشه‌یي ژبې پر دغو ژبو د اغېز څرګندوی دی.»

وروسته، په تخار ښار کې د پاشایي قوم اتحادیه جوړه شوه. د دې اتحادیې بنسټګر وایي چې دوی غواړي د دې لارې د پشه‌یي ژبې او کلتور د ارزښتونو ساتنه وکړي او پراختیا ته یې وده ورکړي.

سیاسي او ټولنیزې څېرې

د اوسني وخت د پېژندل شویو علمي، کلتوري او ټولنیزو شخصیتونو څخه په لاندې نومونو یادونه کېدی شي:

الحاج جنرال علی اصغر دره نوري
پوهندوی نورمحمد غمجن تمیل
عبدالقدوس پرهیز
شهید عبدالعزیز مراد
ملک سونمیر
ماستر دادستان حفیظ الله پشه یی
مولوي عبدالرحیم حنفي، د حزب حرکت انقلابي اسلامي عمومي امر
مولوي عبدالحلیم حلیمي، د لغمان ولایت د حزب حرکت انقلابي اسلامي لوړ پوړی قوماندان
مولوي محمد عمر شریفي، د دین عالم او د کاپیسا ولایت د آله‌سای ولسوالۍ قومي مشر
ملک محمد نبي خان پشه یی وال
شیرعلي خان الیشنګي
ملک بابا
عبدالقادر افضل زاده

او همدارنګه انجنیر محمد عالم قرار، حاجي حضرت علي، سید هاشم فولاد، او عبدالهادي صافي چې اوسني د افغانستان د ملي شورا استازي دي،

محترم عبدالخالق حسيني، محترم نورمحمد کفیل، او محترمه کبرا امان چې اوسني سناتوران دي،

او ګڼ شمېر د ننګرهار پوهنتون استادان هم د یادونې وړ دي.

په اوسني حکومتي نظام کې، پشه‌یي خلک د افغانستان د نورو قومونو په څېر خپل حقوق لري او ځینې اسانتیاوې ورته برابرې شوې دي. د افغانستان په اساسي قانون کې د دوی نوم راغلی دی. سره له دې چې له تېرو وختونو پاتې ستونزې او امکانات نلرل لري، په ملي شورا او ولایتي شوراګانو کې خپل استازي لري. د پاشایي ژبې رادیويي، تلویزیوني او چاپي خپرونې ترسره کېږي، او له دې ژبې په لسګونو کتابونه لیکل او چاپ شوي دي.

نفوس

د پاشایی خلکو د جمعیت په اړه ویل کېدای شي چې، د پوهاند ډاکټر مجاور احمد زیار د څېړنې له مخې د پاشایي خلکو شمېر له شپږ لکه ډېر اټکل شوی دی. خو په حقیقت کې د پاشیي خلکو شمیر له یو میلیون څخه زیات دی. د دې علت دا دی چې ډېر پشه‌یي خلک په خپلو تذکرو کې یا تاجیک یا پښتون ثبت شوي دي.

د پاشایي خلکو د کار او مسلکونه:

د دوی دنده او کاروبار د نورو افغانانو په شان دی. هغه کسان چې د ښارونو په شاوخوا کې ژوند کوي، ډير یې په کرنه بوخت دي. زراعت یا کرکيله ډېر وخت نارینه مخته وړي، خو ښځې هم په کرنه کې برخه لري.

پاشایي خلک په کورونو کې د خپل قام د ساتنې لپاره یو میل وسله هم ساتي.

دودیزې جامې او سامانونه:

په پخوا وختونو کې پشه‌یي خلک د خپلو اړتیاوو لپاره جامې او کالي خپله جوړول:

ویج (د یو ډول برزو جامه)
پولنګ (د یوې کرټې ډول)
پکول (یو ډول خولۍ)
پمبیلا (د یو ډول پاپوش نوم)
ګړیک (د پوستینې ډول) او نور

همدارنګه دوی د کورنۍ اړتیاو لپاره مختلف چوکي جوړول لکه:

آیټک (یو ډول چوکی)
چارپايي
مېز
دروازه
کلکین (یو ډول چوکی)

او فلزي سامانونه چې یوازې د خپلو کورنیو اړتیاوو لپاره جوړېدل.

صنعتي تولیدات:

اوس مهال د پنیر جوړولو صنعت ځانګړی شهرت لري، چې بېلابېل ډولونه لري او په ځانګړي ډول شور پنیر یې ډېر مشهور دی او په سیمه‌ییزو بازارونو کې خرڅېږي.

د پاشایي خلکو د ودونو مراسم

د پاشایي خلکو په دود او رواج کې د برقع او چادرو استعمال معمول نه دی، او نارینه او ښځینه دواړه په ډېرو چارو کې په ګډه بوخت وي. د دې فرصت څخه ګټه اخیستل کېږي چې ځوانان او نجونې یو بل ته پام وکړي، د خوښې وړ نجونې یا ځوانان وټاکي او بیا موضوع د کورنۍ سره شریکوي.

د پاشایي خلکو د واده پروسه:

لومړنۍ خبرې او مشورې: وروسته له دې چې ځوانان خپله خوښه څرګنده کړي، یو شمېر ښځې د واده د غوښتنې لپاره کورنۍ ته ځي. په دوهمه، درېیمه او څلورمه لیدنه کې د مثبت یا منفي ځواب اخیستل کېږي. که ځواب مثبت وي، د نامزدۍ نېټه ټاکل کېږي.
نامزادي: د نامزدۍ مراسم د نږدې خپلوانو او ګاونډیانو په حضور کې ترسره کېږي. له دې وروسته د واده نېټه په ګډه ټاکل کېږي.
د واده مراسم: په واده کې د کلي ټول خلک، ښځې او نارینه، د ناستو لپاره بلل کېږي. د واده مراسم دوه ورځې تر پنځه یا شپږو ورځو پورې دوام کوي چې زیاتره د کورنۍ اقتصادي حالت پورې اړه لري.
د واده لګښتونه: له بده مرغه، واده په پشه‌یي ټولنه کې د ځوان د اقتصادي وضعیت په پام کې نیولو پرته د نسبتاً لوړ لګښت سره ترسره کېږي.

د موسیقۍ او هنر دود:

د پاشایي خلکو هنر فردي نه، بلکې ډله‌ییز دی.
ځوانان د موسیقۍ په حلقه کې لاسونه د یو بل په اوږو اچوي او یو کس په منځ کې لوړ آواز سره سندرې وایي.
د دهل غږ سره، حلقه په تدریج سره څرخېږي او ځوانان ځانګړي حرکات ترسره کوي چې ډېر خوښونکي وي.
هره سندره ۲۰-۲۵ دقیقې دوام کوي او بیا بله سندره پیل کېږي.
ښځې او نجونې هم په ورته ډول سندرې وايي او نڅا کوي.

د عروسي وروستۍ ورځ (چپني):

د چپني په ورځ، له ۶۰ څخه تر ۱۰۰ ډېر خپلوان د نجلۍ کور ته ورځي او لږه خوښه (موناع) ترسره کوي، بیا خپلو کورونو ته ځي.
د عروسې سترګې ته سرمه اچول کېږي او هغې ته د واده جامې اغوستل کېږي.
د اقتصادي حالت له مخې، د سپینو زرو او نقرې ګاڼې اغوستل کېږي.
درې یا څلور چادري عروسه باندې اچول کېږي چې ښکاره وي.
عروسه له پلار څخه د میړه کور ته بدرګه کېږي.

د واده وروسته رسمونه:

مخکې له دې چې عروسه کور ته ورننوځي، یوه ټوټه ځمکه یا ونه د هغې ملکیت ته ورکول کېږي چې د کورنۍ د تامین لپاره وي.
یو بل ورځ واده دوام لري.
په پای کې، دوستان او خپلوان د نویو ودانو ژوند ته نېکې هیلې ورکوي او واده پای ته رسیږي.

د سرچینو لړلیک

Pashai language, literacy and community development1 در وبگاه سیل مؤسسه تحقیقات بین‌المللی زبان

http://www-01.sil.org/asia/…/parallel_papers/ju-hong_yun.pdf^{[پیوند مرده]}

. فیس بوک جوانان پشه‌ای معلومات در هر موارد طایفه پشه. بنده را اجازه داده‌است تا از این فیسبوک استفاده نمایم
. سوابق تاریخی قوم پشه یی در افغانستان: گفت وشنود خبرنگار مجله غرجستان با محمد زمان کلمانی پیرامون سوابق تاریخی قوم پشه یی در افغانستان. در وبگاه شه‌ای
. زندگی زبان‌ها ۴: زبان پشه‌ای نوشته سعید حقیقی دوشنبه ۰۱ دسامبر ۲۰۰۸–۱۱ عقرب ۱۳۸۷در وبگاه بی‌بی‌سی

http://www.bbc.com/…/a…/2008/12/081201_ram_languages_4.shtml^{[پیوند مرده]}

. عروسی پشه‌ای‌ها دوشنبه ۱۳۹۰/۰۹/۲۱ساعت ۱۲:۲۹ بعد از ظهر در وبگاه کابلستان

http://kabullistan.com/post/197^{[پیوند مرده]}

. ویب بلاک کلمان در مورد زندگی باشنده گان پشه‌ای در افغانستان
. گفت وشنود خبرنگار مجله غرجستان با محمد زمان کلمانی شاعر و نویسنده، پیرامون سوابق تاریخی قوم پشه یی در افغانستان در ویبسایت کلمان
. زبان وملیت پشه ئی در ویبسایت ویکی پیدیا انگلیسی
کتاب فرهنگ وزبان پشه‌ای افغانستان نوشته حمیدرضا کهنگی نشرایرانا. تهران ۱۳۹۸

https://en.wikipedia.org/wiki/Pasha