پخته
 |
|---|
| ساينسي ډلبندۍ |
|
|
پخته (علمي نوم: Gossypium) چې په عامیانه پښتو کې ورته پخته یا مالوچ هم ویل کېږي، د ګل لرونکو بوټو یو جنس دی چې د مالواسیا (Malvaceae) په کورنۍ پورې اړه لري. دا بوټی په ټوله نړۍ کې د خپلو سپینو او نرمو فایبرونو له امله خورا زیات صنعتي ارزښت لري. پنبه په استوايي او نیمه استوايي سیمو کې شاوخوا ۲۰ تر ۵۱ بېلابېل ډولونه لري.
ريښه او نوم
[سمول]په پښتو کې ورته پنبه او پخته ویل کېږي. د هغې سپین نرم فایبر ته بیا په ځانګړي ډول مالوچ وايي. په انګلیسي کې ورته "Cotton" ویل کېږي چې له عربي کلمې "القطن" څخه اخیستل شوې ده. سره له دې چې په ځینو ژبو کې ورته د ونې وړۍ ویل کېږي، خو پنبه ونه نه ده، بلکې یو بوټی دی چې کله ناکله تر ۶ مترو پورې لوړېږي.
تاريخچه
[سمول]پنبه یو له خورا پخوانیو کښت کېدونکو بوټو څخه دی. داسې شواهد شتون لري چې لږترلږه ۵۰۰۰ تر ۶۰۰۰ کاله وړاندې په هند او مکسیکو کې کارول کېده. په هند کې د پنبې د کښت نښې د سیند درې په تمدن کې موندل شوې دي. هیروډوټس (یوناني مورخ) د هندي پنبې په اړه ویلي: "هلته داسې ونې شته چې وړۍ تولیدوي او د پسونو له وړیو ډېره ښکلې ده."
بيولوژيکي ځانګړتیاوې
[سمول]د پنبې بوټی په دوه ډوله وده کوي: اصلي ډډ یې مستقیم وي، خو په جانبي څانګو کې یې ګلان او میوه (غوزې) نیسي.
- پاڼې: پاڼې یې د لاس د ورغوي په څېر ۳ تر ۹ برخې لري.
- ګلان: ګلان یې په لومړي سر کې سپین یا ژېړ وي، خو وروسته له ګرده افشانۍ څخه ارغواني رنګ ته اوړي.
- غوزه (میوه): کله چې د پنبې میوه پخیږي، یو کپسول جوړوي چې "غوزه" ورته ویل کېږي. د پخېدو پر مهال دا غوزه چوي او سپین مالوچ ترې راوځي.
- تخم: د مالوچو په منځ کې تور تخمونه وي چې د غوړیو بډایه سرچینه ده.
مهم ډولونه
[سمول]یوازې څلور ډولونه یې په نړیواله کچه د نساجۍ لپاره کرل کېږي: 1. Gossypium hirsutum: تر ټولو عام ډول دی (۹۰٪ نړیوال تولید). 2. Gossypium barbadense: د لوړ کیفیت او اوږده فایبر لرونکې پنبه. 3. Gossypium herbaceum: په افریقا او اسیا کې کرل کېږي. 4. Gossypium arboreum: چې په اصل کې د هند او پاکستان د سیمو پنبه ده.
کښت او تولید
[سمول]پنبه ګرم اقلیم او ډېرو اوبو ته اړتیا لري. نن ورځ چین، هند، امریکا، برازیل او پاکستان د نړۍ تر ټولو لوی تولیدونکي هېوادونه دي.
په افغانستان کې پنبه
[سمول]افغانستان د پنبې د کښت لپاره مناسب اقلیم لري. کندوز، هلمند، بلخ او هرات د پنبې د تولید مرکزونه دي. په کندوز کې د "سپین زر" شرکت په هېواد کې د پنبې د پروسس یو له مشهورو مرکزونو څخه دی.
صنعتي ارزښت
[سمول]- نساجي: د جامو، ټوکر، بسترې او تار جوړول.
- خوراکي غوړي: د پنبې له تخم (پنبه دانې) څخه د پخلي غوړي ایستل کېږي.
- د څارویو خوراک: د غوړیو له ایستلو وروسته پاتې شونې (کنجاړه) د څارویو لپاره خورا قوي خوراک دی.
- طبي کارونه: د روغتیایي پنبې او بنداژونو په جوړولو کې کارول کېږي.
روغتیایي خطرونه
[سمول]هغه کارګران چې د پنبې په فابریکو کې کار کوي او د هغې دوړې تنفس کوي، ممکن د بیسینوسیس ($Byssinosis$) په نوم د سږو په ناروغۍ اخته شي، چې د ساه لنډۍ او ټوخي سبب ګرځي.
سرچینې
[سمول]- د ويکيپېډيا د بېلابېلو ژبو مقالې.
- بوټي پېژندنه - علمي مجلې.