مقايسوي ادبیات
مقایسوي ادبیات (انګليسي ژبه: Comparative Literature) د ادبیاتو د مطالعې یو داسې میتود دی چې پکې د دوه یا څو هېوادونو، ژبو او کلتورونو ادبي اثار یو له بل سره پرتله کېږي. دا رشته یوازې په یوې ژبې پورې محدوده نه ده، بلکې هڅه کوي چې د بشري افکارو ترمنځ نږدېوالی، اغېزې او مشترک ټکي پیدا کړي. د مقایسوي ادبیاتو پوهان په دې باور دي چې د نړۍ ادبیات سره تړلي دي او یو لیکوال تل د بل کلتور له اثارو څخه الهام اخلي. په دې برخه کې نه یوازې د کتابونو متنونه پرتله کېږي، بلکې د ادبیاتو اړیکه له نورو هنرونو لکه فلسفه، نقاشي، موسیقي او سینما سره هم تر څېړنې لاندې نیول کېږي. دا علم موږ ته راښيي چې څنګه یو داستان (لکه د لیلی او مجنون کیسه) په بېلابېلو ژبو او زمانو کې په بېلابېلو ډولونو بیان شوی دی.
د مقایسوي ادبیاتو په تاریخ کې دوه مهم مکتبونه شتون لري: فرانسوي مکتب او امریکايي مکتب. فرانسوي مکتب ډېر ټینګار په "تاریخي اړیکو" کوي؛ یعنې دا چې یو لیکوال په مستقیم ډول له بل څخه څه اخیستي دي. خو امریکايي مکتب بیا پراخ لیدلوری لري او هر ډول ورته والی (حتی که لیکوالان یو بل نه پېژني) هم مطالعه کوي. په دې برخه کې د ژباړې هنر یو حیاتي رول لوبوي؛ ځکه ژباړه هغه پل دی چې یو اثر له خپلې اصلي حوزې څخه د مقایسوي ادبیاتو ډګر ته راکاږي. د دې رشتې له لارې موږ پوهېږو چې د نړۍ په بېلابېلو ګوټونو کې انسانانو د ژوند د اساسي پوښتنو، لکه مینه، مړینه او ازادي په اړه څنګه فکر کړی دی.
په افغانستان کې هم مقایسوي ادبیات خورا مهم دي. د مثال په توګه، د پښتو ادبیاتو پرتله کول له پارسي، عربي او اردو ادبیاتو سره کولای شي زموږ د کلاسیکو شاعرانو لکه خوشحال خان خټک او رحمن بابا د افکارو نړیوال اړخونه روښانه کړي. کله چې موږ د پښتو لنډۍ د نورو ولسونو له ولسي ادبیاتو (Folk Literature) سره پرتله کوو، موږ پوهېږو چې انساني عواطف په هر ځای کې یو شان دي. په ټولنپوهنه کې دا ثابته شوې چې مقایسوي ادبیات د ولسونو ترمنځ د "زغم" او "متقابل درناوي" په رامنځته کولو کې مرسته کوي، ځکه چې دا موږ ته راښيي چې د بل کلتور ارزښتونه زموږ له ارزښتونو سره څومره نږدې دي.
په پای کې، مقایسوي ادبیات د بشري علوم یوه داسې کړکۍ ده چې له لارې یې موږ د بشري تمدن یووالی وینو. په اوسني دور کې چې نړۍ د انټرنیټ له امله په یو کلي بدله شوې، د دې رشتې اهمیت تر بل هر وخت زیات دی. دا علم موږ ته یادونه کوي چې هیڅ کلتور په یوازې ځان نه دی بشپړ شوی، بلکې ټول تمدنونه یو له بل څخه په ګټه اخیستنې سره پرمختللي دي. د مقایسوي ادبیاتو مطالعه د یو روښانفکره او پراخ نظره شخصیت په جوړولو کې مرسته کوي، ځکه چې دا موږ ته د تعصب پر ځای د حقایقو د لټون لاره ښيي. د دې پوهې په رڼا کې، موږ کولای شو خپل ملي ادبیات هم په نړیواله کچه په ښه توګه وړاندې کړو.
د مقایسوي ادبیاتو د څېړنې برخې
[سمول]- اغېز او تأثر: دا چې یو لیکوال څنګه د بل لیکوال له سبک څخه اغېزمن شوی دی.
- ورته والي (Analogies): په داسې اثارو کې د ورته موضوعاتو موندل چې یو له بل سره تاریخي اړیکه نه لري.
- ادبیات او نور هنرونه: د یو ادبي اثر پرتله کول د هغه له سینمایي یا هنري بڼې سره.
- کلتوري تبادله: د ادبیاتو له لارې د کلتوري ارزښتونو د لېږد مطالعه.